Κάθε καλοκαίρι από το 2008 και ύστερα, καταγράφονται στη χώρα μας κρούσματα του ιού του Δυτικού Νείλου, ο οποίος μεταδίδεται από τα πτηνά στον άνθρωπο μέσω των κουνουπιών. «Ο ιός καταγράφηκε και στις ΗΠΑ το 1999, ενεργοποιώντας ουσιαστικά την επιστημονική κοινότητα», θυμάται σήμερα ο Αντώνης Μιχαηλάκης, προϊστάμενος Εργαστηρίου Εντόμων και Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο. «Τότε είχε προκαλέσει πολλά προβλήματα και σε ζώα, καθώς ο ιός μεταδίδεται μέσω των κουνουπιών και στα άλογα». Στη χώρα μας, τα πρώτα χρόνια ο ιός εντοπιζόταν κυρίως στη Βόρεια και Κεντρική Ελλάδα, σε περιοχές με αγροτικές καλλιέργειες, δέλτα ποταμών και ορυζώνες. «Όμως, πλέον ο ιός παρουσιάζει διασπορά σε όλη τη χώρα», σημειώνει ο ίδιος. «Οι συνάδελφοι στην Αμερική τον ονομάζουν “αιώνιο έφηβο”, επειδή δεν έχει καμία λογική στον τρόπο συμπεριφοράς του». Διαβιβαστής του; Το κοινό κουνούπι, ένα έντομο που δρα τις βραδινές ώρες και ενδημούσε ανέκαθεν στη χώρα μας.
Μέσω του συστήματος παρακολούθησης των κουνουπιών που έχει εγκαταστήσει το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο σε συνεργασία με την Περιφέρεια Αττικής, όλα δείχνουν πως το κοινό κουνούπι πλέον επιβιώνει όλους τους μήνες τον χρόνο. Αντίστοιχα, και ο ιός του Δυτικού Νείλου ανιχνεύεται πια και τον χειμώνα. Όταν λοιπόν η θερμοκρασία ανεβαίνει, ο πληθυσμός των εν λόγω εντόμων αυξάνεται, με αποκορύφωμα τον μήνα Ιούνιο. Τα κρούσματα, ωστόσο, παρατηρούνται συνήθως από τον Ιούλιο έως τον Οκτώβριο.
Ανάρρωση χωρίς καραντίνα
Γιατί, όμως, μας ανησυχεί τόσο ο ιός του Δυτικού Νείλου; «Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό όσων θα επιμολυνθούν, περίπου 80%, θα είναι ασυμπτωματικοί», εξηγεί ο Δημήτριος Παρασκευής, καθηγητής Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής στο ΕΚΠΑ. «Ένα 20% θα παρουσιάσει συμπτώματα εφάμιλλα εκείνων της εποχικής γρίπης: ρίγη, μυαλγίες, πυρετό, αδυναμία, ενδεχομένως γαστρεντερικά προβλήματα (εμετούς και διάρροια) ή κόκκινα εξανθήματα. Επίσης, ένα πολύ μικρότερο ποσοστό, ίσως το 1%, θα έχει πολύ σοβαρά συμπτώματα: δυσκαμψία αυχένα, έντονο πονοκέφαλο, απώλεια συνείδησης και αποπροσανατολισμό». Αυτοί οι ασθενείς, των οποίων ουσιαστικά προσβάλλεται το κεντρικό νευρικό σύστημα, ενδέχεται να νοσηλευτούν στη ΜΕΘ ή και να καταλήξουν. «Η έκβαση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη γενικότερη κατάσταση της υγείας τους, την ύπαρξη ή μη υποκείμενων νοσημάτων και βέβαια από την ηλικία τους».
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία από τον ΕΟΔΥ, το 2025 το σύνολο των κρουσμάτων ήταν μόλις 96, ενώ σε περασμένες χρονιές οι αριθμοί ήταν πολύ μεγαλύτεροι: 317 το 2018, 286 το 2022, 262 το 2010, 220 το 2024. Φέτος, το πρώτο κρούσμα της σεζόν καταγράφηκε στα τέλη Ιουνίου, στον βόρειο τομέα Αθηνών.
Τις περισσότερες ανθρώπινες απώλειες είχαμε το 2018 με 51 καταγεγραμμένους θανάτους, το 2010 και το 2019 με 35 θανάτους αντίστοιχα. Ως επί το πλείστον πρόκειται για ανθρώπους άνω των 60 ετών. «Επιδιώκουμε την ενημέρωση του κόσμου, έτσι ώστε όταν κάποιος διαπιστώσει κάποιο από τα παραπάνω συμπτώματα να ζητήσει ιατρική βοήθεια», διαμηνύει ο κ. Παρασκευής, υπενθυμίζοντας βέβαια την αξία της πρόληψης, δηλαδή της προστασίας πρωτογενώς από τα κουνούπια, με την κάλυψη του μεγαλύτερου μέρους του σώματος, τη χρήση εντομοαπωθητικών και την τήρηση των προσωπικών μέτρων υγιεινής. Οι περισσότεροι, προφανώς, ασθενείς θα αναρρώσουν κατ’ οίκον. «Επίσης, καθώς ο ιός δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, δεν απαιτείται ουδεμία απομόνωση», τονίζει ο ίδιος. Ωστόσο, ενδέχεται να μεταδοθεί μέσω του αίματος. «Γι’ αυτό από το 2024 έχει τεθεί σε ισχύ Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τη λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου, στην οποία μεταξύ άλλων προβλέπονται επιπλέον μοριακοί έλεγχοι στις δομές αιμοδοσίας των περιοχών με μεγάλη διασπορά του ιού».
Ένας ιπτάμενος «τίγρης»
Το ασιατικό κουνούπι τίγρης έχει κερδίσει χάρη στο εξωτικό του όνομα τον δικό του χρόνο προβολής στα Μέσα. Και όχι άδικα. «Το εν λόγω είδος καταγράφηκε πρώτη φορά στην Κέρκυρα το 2004 και εν συνεχεία στην Αττική το 2008», σημειώνει ο κ. Μιχαηλάκης. Η «εισβολή» του οφείλεται αρχικά στις αυξημένες μετακινήσεις ανθρώπων και αγαθών και εν συνεχεία η εγκατάστασή του στη σταδιακή άνοδο της θερμοκρασίας λόγω της κλιματικής αλλαγής. «Με βάση το πρόγραμμα παρακολούθησης που διαθέτουμε, έχουμε πλέον διαπιστώσει ότι και ο “τίγρης” παραμένει ενεργός σχεδόν όλο τον χρόνο», επισημαίνει ο ίδιος. Το εν λόγω είδος κουνουπιού, που μας ενοχλεί στη διάρκεια της ημέρας, είναι δευτερεύων διαβιβαστής του Δάγκειου πυρετού, στον οποίο ο πρωτεύων διαβιβαστής είναι το κουνούπι του «κίτρινου πυρετού» (Αedes aegypti), το οποίο ευτυχώς δεν συναντάται στη χώρα μας. «Παρόλο που η αυτόχθονη μετάδοση αυτών των ασθενειών είναι (ακόμη) σπάνια, ο κίνδυνος υφίσταται, ειδικά εάν ένα μολυσμένο άτομο τον εισαγάγει στην Ελλάδα από χώρα του εξωτερικού όπου καταγράφεται μεγάλη διασπορά του ιού», εξηγεί ο ίδιος. «Συστήνουμε πάντοτε σε ταξιδιώτες που επιστρέφουν από χώρες, όπως π.χ. της Λατινικής Αμερικής, όπου ο Δάγκειος πυρετός ενδημεί, να κάνουν για τουλάχιστον τρεις εβδομάδες συστηματική χρήση αντικουνουπικών, διότι ενδέχεται να έχουν μολυνθεί από κάποιον ιό που μεταφέρεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω του κουνουπιού», επισημαίνει ο κ. Παρασκευής. «Συνεπώς, θέλουμε πάση θυσία να αποφύγουμε ένα νέο τσίμπημα και την πιθανότητα να πάρει το “ντόπιο” κουνούπι τον ιό».
Το «κόστος» της αποικιοκρατίας
Όπως μας διαβεβαιώνουν και οι δύο, δεν τίθεται θέμα ανησυχίας στην Ελλάδα για τον Δάγκειο πυρετό. Δεν ισχύει, όμως, το ίδιο στην ευρύτερη «γειτονιά» μας, καθώς τα τελευταία χρόνια ο αριθμός των κρουσμάτων σε Γαλλία και Ιταλία έχει χτυπήσει «κόκκινο». Η ερμηνεία του φαινομένου εντοπίζεται ακριβώς 9.187 χιλιόμετρα μακριά από το Παρίσι: στη Ρεϊνιόν. Πρόκειται για ένα ηφαιστειογενές νησί στον Ινδικό Ωκεανό, που αποτελεί υπερπόντια περιοχή της Γαλλίας από το 1946. Στη Ρεϊνιόν ενδημούν τόσο ο πρωτεύων όσο και ο δευτερεύων διαβιβαστής του Δάγκειου πυρετού, ενώ το εξωτικό νησί διατηρεί τακτική αεροπορική σύνδεση και οικονομικές σχέσεις με τη μητροπολιτική Γαλλία. «Πέρυσι μάλιστα, για πρώτη φορά, αναφέρθηκε αυτόχθονο κρούσμα λοίμωξης από τον ιό Τσικουνγκούνια στην περιοχή της Αλσατίας στη Γαλλία, ένα εξαιρετικά ασυνήθιστο γεγονός γι’ αυτό το γεωγραφικό πλάτος, το οποίο υπογραμμίζει τη συνεχιζόμενη βόρεια επέκταση του διαβιβαστή και των ιών που μπορεί να μεταφέρει», λέει με νόημα ο κ. Μιχαηλάκης, οι Γάλλοι συνάδελφοι του οποίου καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για να ελέγξουν την κατάσταση.
Ο Δάγκειος πυρετός, η διασπορά του οποίου είναι πιο εύκολη καθώς γίνεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω του κουνουπιού, ανησυχεί περισσότερο τους επιστήμονες. «Είναι η πιο σημαντική ιογενής νόσος που μεταδίδεται μέσω κουνουπιών σε παγκόσμιο επίπεδο, με δεκάδες εκατομμύρια κρούσματα και δεκάδες χιλιάδες θανάτους ετησίως», επισημαίνει ο ίδιος. Ενδημεί σε περισσότερες από 100 τροπικές και υποτροπικές χώρες, σε αστικές και ημιαστικές περιοχές, στην αμερικανική ήπειρο, στην Καραϊβική, στην Ασία, στην Αφρική και στον Δυτικό Ειρηνικό. Τα τελευταία δύο χρόνια καταγράφεται δραστική αύξηση κρουσμάτων σε παγκόσμιο επίπεδο, ενώ πανευρωπαϊκά αποτελεί τη δεύτερη (μετά την ελονοσία) αιτία εμπύρετου νοσήματος. Στις δύο ευρωπαϊκές χώρες τα κρούσματα δεν αφορούσαν μόνο ταξιδιώτες, αλλά και κατοίκους που δεν είχαν βγει εκτός συνόρων.
Τσικουνγκούνια: από την Αφρική στην Ευρώπη
Στο εξωτικό νησί, βέβαια, εξίσου μεγάλη διασπορά έχει και ο ιός Τσικουνγκούνια. Ο ιός είναι –υπό κανονικές συνθήκες– ενδημικός στην Αφρική, στη Νοτιοανατολική Ασία, στην Ινδική χερσόνησο, σε νήσους του Ινδικού και Ειρηνικού Ωκεανού και στις (υπο)τροπικές περιοχές της αμερικανικής ηπείρου, με ταχεία εξάπλωση τα τελευταία 20 χρόνια. Ιδίως από το 2004 και μετά, οι επιδημίες Τσικουνγκούνια έχουν αυξηθεί σε συχνότητα και έχουν εξαπλωθεί γεωγραφικά, πλήττοντας την Ιταλία και τη Γαλλία.
Ο Δάγκειος πυρετός, η διασπορά του οποίου είναι πιο εύκολη καθώς γίνεται από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω του κουνουπιού, ανησυχεί περισσότερο τους επιστήμονες.
Η πρώτη επιδημία Τσικουνγκούνια συνέβη στην Ιταλία το 2007 με 330 εγχώρια κρούσματα και επρόκειτο για την πρώτη επιδημία σε μη τροπική περιοχή. Έκτοτε, καταγράφηκαν και άλλα συμβάντα εγχώριας μετάδοσης στις δύο χώρες, με αποκορύφωμα το 2025, όταν τα κρούσματα στη Γαλλία ήταν 788 και στην Ιταλία 384. Υπεύθυνα και πάλι για τη διάδοση είναι τα δύο είδη κουνουπιών: αρχικά το ασιατικό κουνούπι του «κίτρινου πυρετού» και δευτερευόντως ο «τίγρης». «Αποδείχθηκε, λοιπόν, ότι επιδημίες νοσημάτων που μεταδίδονται και με το ασιατικό κουνούπι “τίγρης” είναι πιθανές στην Ευρώπη», καταλήγει ο κ. Μιχαηλάκης.
Επιπλέον προληπτικά μέτρα
Το περίφημο Aedes aegypti (ασιατικό κουνούπι του «κίτρινου» πυρετού) δεν βρίσκεται τόσο μακριά όσο φανταζόμαστε. «Καταγράφεται πλέον στις ανατολικές παράκτιες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας (περιοχές Τουρκίας, Γεωργίας και Ρωσίας), στη νήσο Μαδέρα της Πορτογαλίας, αλλά και στην Κύπρο από το 2022, κάτι που μας θέτει σε επιφυλακή, καθώς αποτελεί τον πρωτεύοντα διαβιβαστή για Δάγκειο πυρετό, Τσιγκουγκούνια και Ζίκα». Τα νέα αυτά δεδομένα έφεραν την ΚΥΑ (Κοινή Υπουργική Απόφαση) του 2025, βάσει της οποίας εφαρμόζονται μέτρα διαχείρισης κουνουπιών (ψεκασμός με βιοκτόνα) σε αεροσκάφη που έρχονται από χώρες με εγκατεστημένους πληθυσμούς κουνουπιών Aedes aegypti. Παράλληλα, προβλέπεται και η εφαρμογή μέτρων πρόληψης σε πλοία και προϊόντα εμπορίου υψηλού κινδύνου (μεταχειρισμένα ελαστικά, φυτά που μπορεί να περιέχουν νερό ή να μεταφέρονται σε υγρό υπόστρωμα), που έρχονται από χώρες με εγκατεστημένους πληθυσμούς κουνουπιών Aedes aegypti.
Κοιτάζοντας έναν χάρτη με σημειωμένα τα εγκατεστημένα είδη κουνουπιών και τα νοσήματα που αυτά προκαλούν, εύκολα διαπιστώνουμε ότι ο κλοιός γεωγραφικά συνεχώς «στενεύει».
Κοιτάζοντας έναν χάρτη με σημειωμένα τα εγκατεστημένα είδη κουνουπιών και τα νοσήματα που αυτά προκαλούν, εύκολα διαπιστώνουμε ότι ο κλοιός γεωγραφικά συνεχώς «στενεύει» γύρω από τη χώρα μας, ενώ η υψηλή θερμοκρασία που ευνοεί τη μακροημέρευση του κουνουπιού καθιερώνεται. Ιστορικά, τα κουνούπια έχουν βλάψει πολύ τον άνθρωπο. Αρκεί να αναλογιστούμε μόνο τους θανάτους «επωνύμων», για τους οποίους τα κατηγορούμε: από τον Μέγα Αλέξανδρο (δεν είναι η επικρατούσα άποψη, αλλά υπάρχει) έως τον Λόρδο Μπάιρον, οι οποίοι σύμφωνα με κάποιες θεωρίες πέθαναν από επιπτώσεις του Δάγκειου πυρετού και της ελονοσίας αντίστοιχα. Είχε προηγηθεί και στις δύο περιπτώσεις ένα ελαφρύ τσίμπημα από ένα έντομο που μετά βίας το «πιάνει» το μάτι σου. «Θέλουμε οι άνθρωποι να είναι ενήμεροι και προσεκτικοί, χωρίς όμως να πανικοβάλλονται», τονίζει ο κ. Μιχαηλάκης, που έχει αφιερώσει πάνω από 20 χρόνια στη μελέτη των κουνουπιών και στους τρόπους διαχείρισής τους. «Η πληροφόρηση του κοινού αποτελεί βασικό πυλώνα της ορθολογικής διαχείρισης των κουνουπιών. Γι’ αυτό έχουμε αναπτύξει μια σειρά ενημερωτικών δράσεων, όπως ενημερωτικά βίντεο και την εφαρμογή για κινητές συσκευές Mosquito Alert, μέσω της οποίας οι πολίτες μπορούν να αναφέρουν την παρουσία κουνουπιών». Σήμερα, διαθέτουμε το υψηλότερο επίπεδο τεχνογνωσίας που είχαμε ποτέ, αλλά και τα μέσα για να ενημερώσουμε άμεσα εκατομμύρια ανθρώπους για τους κινδύνους. Το ζήτημα, λοιπόν, είναι να τα χρησιμοποιήσουμε κατάλληλα και να μην επαναπαυόμαστε στη λογική τού «ένα κουνούπι είναι, δεν είναι τίποτα».
