«Με προβληματίζει η επιθυμία μου να πιω, το ότι, παρότι δεν έχω συνδέσει το αλκοόλ με κάποια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας, όταν δεν είμαι στο γραφείο, μου φαίνεται πολύ λογικό να είμαι κάπου και να πίνω κάτι», παραδέχεται η Κατερίνα Δ.
«Και παρότι δεν πίνω μόνη μου στο σπίτι, δεν χρειάζομαι κάποια ιδιαίτερη αφορμή για να ανοίξω ένα μπουκάλι κρασί, μπορεί να είναι ένα φαγητό ή η επίσκεψη ενός φίλου στο σπίτι. Με απασχολεί ότι η επιθυμία είναι δεδομένη και χρειάζεται να το σκεφτώ για να μην το κάνω, δηλαδή “θέλω να πιω, αλλά να μην πιω σήμερα ή μήπως δεν πειράζει αν πιω;”».
Παρόμοιους προβληματισμούς και παρατηρήσεις για τις συνήθειές τους σε ό,τι αφορά την κατανάλωση αλκοόλ είχαν περίπου επτά στους δέκα ανθρώπους που ρώτησα το τελευταίο δεκαήμερο. Ο Κωνσταντίνος Σ. άρχισε να πίνει στην αρχή της εφηβείας – ήταν πολύ σύνηθες στην επαρχία όπου μεγάλωσε, «ήταν μια μορφή κοινωνικοποίησης και η έξοδος ήταν ανέκαθεν συνδεδεμένη με το ποτό». Μεγαλώνοντας αυξήθηκαν οι ποσότητες του αλκοόλ που κατανάλωνε.
«Δεν είχε πια σχέση με την κοινωνικοποίηση ή την κοινωνική ζωή μου, γιατί πλέον έπινα και μόνος μου. Τα τελευταία χρόνια η σχέση μου με το αλκοόλ έχει πολλά σκαμπανεβάσματα. Αυτό που με προβληματίζει είναι ότι δεν έχω ξεκάθαρο όριο στο αλκοόλ, ότι, αν μου δοθεί η ευκαιρία, θα πιω. Δεν θα πω εύκολα ότι “σήμερα δεν θα πιω”, ιδίως αν υπάρχει μπροστά μου ένα μπουκάλι ή μια παρέα που θα βγει για να πιει. Πίνω τέσσερα με πέντε ποτά την εβδομάδα συνολικά, είτε έξω είτε στο σπίτι. Μπορεί σε μία μέρα να πιω δύο με τρία ποτά, αλλά όχι κάθε μέρα προφανώς». Ομολογεί ότι «κάνω συναισθηματική κατανάλωση, δηλαδή λειτουργεί ως μέσο αποσυμπίεσης. Αν στο σπίτι υπάρχει αλκοόλ, θα το καταναλώσω. Αν δεν υπάρχει, δεν θα το αναζητήσω, δηλαδή δεν θα πάω να αγοράσω ένα μπουκάλι πριν γυρίσω στο σπίτι. Και αυτός είναι ένας λόγος που δεν έχω συχνά αλκοόλ στο σπίτι».
Τα «καμπανάκια»
Η τελευταία αναθεώρηση του DSM-5, του Στατιστικού και Διαγνωστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Νόσων της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, εγκατέλειψε όρους όπως εξάρτηση και αλκοολισμός και πλέον η προβληματική σχέση με το ποτό περιγράφεται ως διαταραχή χρήσης αλκοόλ, η οποία ως προς τη βαρύτητά της εκτείνεται σε ένα ευρύ φάσμα, από ήπια έως μέτρια και βαριά. «Μπορεί να είναι μικρά προβλήματα/διαταραχές μηδενικής επιβάρυνσης έως και βαρύτατα προβλήματα/διαταραχές που επηρεάζουν βαθύτατα τη ζωή του ατόμου και του περιβάλλοντός του. Μέσα στα πρότυπα κατανάλωσης περιλαμβάνονται η καθημερινή κατανάλωση μεγάλης ποσότητας αλκοόλ, επανειλημμένα επεισόδια μέθης, κατανάλωση που έχει οδηγήσει σε σωματικές ή διανοητικές ή οικογενειακές ή κοινωνικές βλάβες», σημειώνει ο ομότιμος καθηγητής Γαστρεντερολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, Ιωάννης Μουζάς.
Αδυναμία αυτοελέγχου – «Το πυρηνικό πρόβλημα είναι η αδυναμία αυτοελέγχου. Οτιδήποτε υποδεικνύει κάτι τέτοιο, για παράδειγμα “θα πιω μόνο ένα σήμερα”, αλλά δεν καταφέρνεις να πιεις μόνο ένα», επισημαίνει ο καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ Θωμάς Παπαρρηγόπουλος.
Υπάρχουν «καμπανάκια» στις συνήθειες κατανάλωσης αλκοόλ, που υποδεικνύουν μια προβληματική σχέση ή δυνάμει προβληματική σχέση με το ποτό; «Κατ’ αρχάς, αν κανείς πίνει αλκοόλ για να ανακουφιστεί από το άγχος, το στρες, τη θλίψη, δηλαδή από συναισθήματα που είναι έντονα και θέλει να τα απαλύνει ή αποφύγει, ή για να ανταποκριθεί σε κοινωνικές υποχρεώσεις. Επίσης, η δυσκολία να σταματήσει κάποιος στο ένα ποτό. Αλλά και το αν αισθάνεται ενοχές και να ντρέπεται αφού πιει ή κατά πόσο σχολιάζεται από το περιβάλλον του η σχέση με το αλκοόλ», εξηγεί ο καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ Θωμάς Παπαρρηγόπουλος.
«Το πυρηνικό πρόβλημα», προσθέτει, «είναι η αδυναμία αυτοελέγχου. Οτιδήποτε υποδεικνύει κάτι τέτοιο, για παράδειγμα “θα πιω μόνο ένα σήμερα”, αλλά δεν καταφέρνεις να πιεις μόνο ένα, παίρνεις και δεύτερο και τρίτο». Eνας πολύ απλός τρόπος για να διαπιστώσει κάποιος αν η σχέση του με το αλκοόλ θα πρέπει να τον προβληματίσει, είναι να απαντήσει στο ερωτηματολόγιο CAGE. Αν δώσετε περισσότερες από δύο θετικές απαντήσεις, θα πρέπει να ζητήσετε αξιολόγηση από κάποιον ειδικό και επαγγελματική βοήθεια.
Τα διαστήματα αποχής
Η διακοπή της κατανάλωσης αλκοόλ για ορισμένα χρονικά διαστήματα, ανεξαρτήτως αιτίας ή αφορμής (είτε πρόκειται για λόγους υγείας είτε για δημοφιλείς πρωτοβουλίες όπως ο «Στεγνός Ιανουάριος»), μπορεί να είναι διαφωτιστική για τη σχέση μας με το αλκοόλ. Για παράδειγμα, έρευνες στις ΗΠΑ διαπιστώνουν ότι σχεδόν ένας στους δύο ανθρώπους που ολοκλήρωσαν με επιτυχία τον Dry January δήλωσε αποφασισμένος να καταναλώνει λιγότερο αλκοόλ. «Είναι ένας τρόπος να πεις σε κάποιον “δοκίμασε, κάνε μια προσπάθεια, είτε θεωρείς ότι δεν έχεις πρόβλημα ή ότι έχεις είτε ότι μπορείς να το διακόψεις όποτε θέλεις, σταμάτησέ το για έναν μήνα. Και μετά δες τι άλλαξε στη ζωή σου και πόσο την επηρέαζε το αλκοόλ”. Είναι λοιπόν μια εξαιρετική άσκηση», τονίζει ο ομότιμος καθηγητής Ιωάννης Μουζάς.
Πόσο κάνει να πίνουμε; Μία μονάδα για τις γυναίκες και δύο για τους άνδρες, ημερησίως. Αυτή η κατανάλωση δεν μπορεί να μεταφερθεί σε άλλη μέρα, δηλαδή, αν για δύο ημέρες δεν ήπιε ποτό μια γυναίκα, την τρίτη δεν μπορεί να πιει τρία ή ένας άνδρας έξι.
Η αποχή ορισμένου χρόνου μπορεί να είναι βοηθητική «σε περιπτώσεις ανθρώπων οι οποίοι απλώς κάνουν μια κατάχρηση ή και βαριά χρήση οινοπνεύματος, στους οποίους μπορεί να δώσει την ευκαιρία να αναστοχαστούν πάνω στο θέμα του αλκοόλ και της σχέσης τους μαζί του, και ενδεχομένως αυτό να τους βοηθήσει να μετριάσουν τη χρήση ή να ξανασκεφτούν τη σχέση που έχουν μαζί του», εκτιμά ο κ. Θωμάς Παπαρρηγόπουλος, που υπογραμμίζει ότι δεν πιστεύει πως μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο ο οποίος είναι εξαρτημένος από το οινόπνευμα. Επίσης, επισημαίνει τον κίνδυνο αυτή η αποχή για ικανό χρονικό διάστημα «να χρησιμοποιηθεί και ως δικαιολογία από τον άνθρωπο που έχει πρόβλημα με το οινόπνευμα, υπό την έννοια ότι μπορεί να πειστεί ότι διατηρεί τον έλεγχο και έτσι να τροφοδοτηθεί μια ψευδαίσθηση αυτοελέγχου, ενώ στην πραγματικότητα δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο». Παρ’ όλα αυτά, καταλήγει, «οποιαδήποτε διακοπή, όσο και αν διαρκεί, φυσικά και έχει κάποιο όφελος».
Τα κριτήρια της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας
Τον τελευταίο χρόνο:
• Υπήρξαν φορές που καταλήξατε να πίνετε μεγαλύτερη ποσότητα ή για περισσότερη ώρα από όσο σκοπεύατε;
• Θέλατε περισσότερες από μία φορά να περιορίσετε ή να σταματήσετε την κατανάλωση αλκοόλ, αλλά δεν μπορέσατε;
• Περάσατε πολύ χρόνο πίνοντας; Ή αισθανόμενοι άρρωστοι ή με hangover;
• Θέλατε τόσο πολύ να πιείτε, που δεν μπορούσατε να σκεφτείτε κάτι άλλο;
• Διαπιστώσατε ότι η κατανάλωση αλκοόλ –ή το hangover– συχνά σας εμπόδιζε από το να ασχοληθείτε/φροντίσετε το σπίτι ή την οικογένειά σας; Ή σας δημιούργησε προβλήματα στην εργασία σας; Ή στις ακαδημαϊκές υποχρεώσεις σας;
• Συνεχίσατε να πίνετε παρότι δημιουργούσε προβλήματα ανάμεσα σε εσάς και στην οικογένεια ή στους φίλους σας;
• Περιορίσατε ή διακόψατε δραστηριότητες που ήταν σημαντικές ή ενδιαφέρουσες για εσάς ή σας έδιναν ευχαρίστηση προκειμένου να πιείτε;
• Εμπλακήκατε περισσότερες από μία φορά σε καταστάσεις ενόσω πίνατε ή μετά, οι οποίες ενείχαν αυξημένο κίνδυνο τραυματισμού σας (όπως οδήγηση, κολύμπι, χρήση μηχανημάτων, μη ασφαλές σεξ);
• Συνεχίσατε να πίνετε παρότι σας έκανε να αισθάνεσθε θλίψη ή άγχος, ή χειροτέρευε κάποιο άλλο πρόβλημα υγείας; Ή μήπως αφότου είχατε υποστεί κάποια απώλεια μνήμης;
• Επρεπε να πίνετε πολύ περισσότερο από όσο πίνατε κάποτε προκειμένου να έχετε το αποτέλεσμα που θέλατε; Ή μήπως συνειδητοποιήσατε ότι ο συνηθισμένος αριθμός ποτών είχε μικρότερο αποτέλεσμα από παλαιότερα;
• Διαπιστώσατε ότι όταν οι επιπτώσεις του αλκοόλ υποχωρούσαν, είχατε συμπτώματα στέρησης, όπως δυσκολία στον ύπνο, τρέμουλο, ανησυχία, ναυτία, εφίδρωση, ταχυπαλμία, ή αισθανόσασταν πράγματα που δεν υπήρχαν/συνέβαιναν;
Τα αποτελέσματα
Αν έχετε απαντήσει θετικά σε μέχρι δύο από αυτές τις ερωτήσεις, τότε υποφέρετε από διαταραχή χρήσης αλκοόλ. Ο βαθμός της διαταραχής είναι ήπιος αν έχετε απαντήσει θετικά σε μέχρι τρεις ερωτήσεις, μέτριος αν έχετε δώσει τέσσερις έως πέντε θετικές απαντήσεις και σοβαρός αν έχετε έξι ή περισσότερα από τα παραπάνω συμπτώματα.
