Η Ελένη Ναστούλη, καθηγήτρια Ιολογίας στο UCL στο Λονδίνο, παρακολούθησε με ικανοποίηση την ταχύτητα με την οποία η επιστημονική κοινότητα ταυτοποίησε το στέλεχος του χανταϊού που εμφανίστηκε στο επίμαχο κρουαζιερόπλοιο στις αρχές Μαΐου, προειδοποιώντας πως πρόκειται για στέλεχος που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο.
«Αποδεικνύεται πως οι μηχανισμοί που χτίσαμε στην πανδημία είναι ενεργοί», λέει στην «Κ» η επιστήμονας επισημαίνοντας πως η ταχύτητα της ανίχνευσης οφείλεται στις δυνατότητες ταυτοποίησης ιών που απέκτησαν οι χώρες μετά την CΟVID-19 αλλά και στους διεθνείς διαύλους επικοινωνίας και ανταλλαγής επιστημονικών δεδομένων που έχουν δημιουργηθεί. «Αυτό πρέπει να συντηρηθεί», υπογράμμισε.
Η εμφάνιση κρουσμάτων ιών σε διεθνή κρουαζιερόπλοια αλλά και η ανησυχητική εξάπλωση του Eμπολα στο Κονγκό φέρνουν έντονα στο προσκήνιο το ερώτημα της πανδημικής ετοιμότητας. Τη στιγμή που οι απλοί πολίτες θέλουν να αφήσουν την πανδημία πίσω τους, η επιστημονική κοινότητα εργάζεται σιωπηλά για να εξελίξει διαγνωστικά εργαλεία, εμβόλια και θεραπείες ώστε να είναι καλύτερα προετοιμασμένη απέναντι σε μια ενδεχόμενη υγειονομική απειλή. Στην αποστολή της αυτή, ωστόσο, αντιμετωπίζει ασυνέχειες, καθυστερήσεις σε χρηματοδοτήσεις αλλά και την αλλαγή συμπεριφοράς του καταναλωτικού κοινού.
Η Ελένη Ναστούλη συμμετέχει στο UniHealth, ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης και νεοφυείς επιχειρήσεις βιοτεχνολογίας. Η ερευνητική ομάδα αναπτύσσει γρήγορα μοριακά τεστ που μπορούν να ανιχνεύσουν πολλά διαφορετικά στελέχη συγκεκριμένων οικογενειών ιών, όπως ο ιός της γρίπης, ο κορωνοϊός και οι αρβοϊοί, ιοί που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, και ανησυχούν ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα. Τα τεστ θα μπορούν να γίνονται σε σημεία αναφοράς, να προσαρμόζονται σε μικρό χρονικό διάστημα σε νέα στελέχη ή νέους ιούς και θα μπορούν, εάν χρειαστεί, να παραχθούν μαζικά.
Αυτονομία στη διάγνωση
Οπως υποστήριξε η κ. Ναστούλη, η δυνατότητα μαζικής παραγωγής θα βοηθούσε στην αυτονομία της χώρας σε ό,τι αφορά τη διαδικασία της διάγνωσης. Σύμφωνα με την ίδια, η πανδημία μάς δίδαξε πόσο σημαντικό είναι αυτό, καθώς τότε η εφοδιαστική αλυσίδα των αντιδραστηρίων είχε πιεστεί πολύ εξαιτίας της κατακόρυφης αύξησης της ζήτησης. «Εμείς εξαρτιόμασταν από αντιδραστήρια που έρχονταν από τη Γερμανία και την Αμερική. Η κάθε χώρα πρέπει να αναπτύξει και ένα σχέδιο ετοιμότητας για μια τέτοια περίπτωση», επισήμανε προσθέτοντας πως η Ευρώπη ενδιαφέρεται να είναι αυτόνομη σε διαγνωστικά εργαλεία, «να παράγονται διαγνωστικά τεστ στην Ευρώπη από ευρωπαϊκές εταιρείες».
Απαραίτητη προϋπόθεση, ωστόσο, για να συνεχίσουν οι ευρωπαϊκές startups βιοτεχνολογίας να αναπτύσσουν εργαλεία στον τομέα της πανδημική ετοιμότητας είναι η χρηματοδότηση. Η κ. Ναστούλη επισήμανε πως μέσω του ευρωπαϊκού προγράμματος Horizon Europe και εθνικών πόρων η Ε.Ε. επενδύει σε ανάπτυξη διαγνωστικών εργαλείων, όπως τεστ, αλλά και στην ανάπτυξη εμβολίων και θεραπειών. Ωστόσο, όπως παρατήρησε, ο τομέας επλήγη από τις περικοπές που έγιναν συνολικά στη χρηματοδότηση της έρευνας τα τελευταία χρόνια.
Επιδημιολογική επιτήρηση
Το ίδιο παρατηρούν και επιστήμονες που δραστηριοποιήθηκαν επαγγελματικά στην ανάπτυξη μοριακών διαγνωστικών τεστ. «Οι εγχώριες εταιρείες μπορούν να προσφέρουν ποιότητα με λιγότερο κόστος», τόνισε ο Δημήτρης Κουτσιούλης, διευθύνων σύμβουλος και συνιδρυτής της βιοτεχνολογικής startup EnzyQuest, η οποία ιδρύθηκε λίγους μήνες πριν από την πανδημία και έκανε την είσοδό της στην αγορά αναπτύσσοντας μοριακά τεστ για τον κορωνοϊό. «Ετσι, τα χρήματα παραμένουν εντός της χώρας, ενώ οι συμφωνίες και οι συνεννοήσεις μπορούν να γίνουν άμεσα και γρήγορα», πρόσθεσε, εξηγώντας την αναγκαιότητα να υπάρχουν τέτοιες εταιρείες στην Ελλάδα.
«Το τεστ μας ανιχνεύει στα λύματα ακόμα και ένα κρούσμα σε 100.000 άτομα».
Οπως επισήμανε ο κ. Κουτσιούλης, η ενασχόληση με την ανάπτυξη τεχνολογίας γύρω από την πανδημική ετοιμότητα είναι δύσκολη καθώς μετά την πανδημία πολλά ευρωπαϊκά ερευνητικά κονδύλια επικεντρώθηκαν σε άλλους στόχους και τα εθνικά προγράμματα έρευνας καθυστερούν σημαντικά. Ο ίδιος στάθηκε τυχερός καθώς η εταιρεία του προμηθεύει με μοριακά τεστ κορωνοϊού και γρίπης επτά σταθμούς λυμάτων μεγάλων ελληνικών πόλεων, από τα οποία ο ΕΟΔΥ αντλεί δεδομένα για τα εβδομαδιαία δελτία επιδημιολογικής παρατήρησης που δημοσιεύει. «Αναπτύξαμε το μοριακό τεστ για τον κορωνοϊό και στα τέλη του 2024 μας ζητήθηκε να φτιάξουμε το αντίστοιχο τεστ για τη γρίπη Α και Β», τόνισε ο ερευνητής, επισημαίνοντας πως το σημαντικό στοιχείο που έδειξε ο κορωνοϊός είναι ότι η επιδημιολογική επιτήρηση είναι ο πιο φθηνός τρόπος για να μπορέσεις να κάνεις καθολικό έλεγχο. «Φανταστείτε ότι το τεστ μας ανιχνεύει στα λύματα ακόμα και ένα κρούσμα σε 100.000 άτομα».
Στην πράξη, το σημερινό κανονιστικό και χρηματοδοτικό πλαίσιο έχει γίνει αισθητά πιο σύνθετο και λιγότερο ευέλικτο για την ανάπτυξη και την ταχεία υιοθέτηση νέων διαγνωστικών τεχνολογιών.
Τις δυσκολίες που οφείλονται στην αλλαγή χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων αλλά και το κανονιστικό πλαίσιο έθιξε και ο Αντώνιος Νταντάσιος, CEO της εταιρείας ProGnosis Biotech S.A., που επίσης δραστηριοποιείται σε διαγνωστικά εργαλεία. «Παρότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο η ανάγκη για ετοιμότητα απέναντι σε μελλοντικές υγειονομικές απειλές παραμένει αναγνωρισμένη, στην πράξη το σημερινό κανονιστικό και χρηματοδοτικό πλαίσιο έχει γίνει αισθητά πιο σύνθετο και λιγότερο ευέλικτο για την ανάπτυξη και την ταχεία υιοθέτηση νέων διαγνωστικών τεχνολογιών. Οι αυξημένες απαιτήσεις συμμόρφωσης, οι εκτεταμένοι χρόνοι αξιολόγησης και η περιορισμένη πρόσβαση σε στοχευμένα χρηματοδοτικά εργαλεία επιβραδύνουν ουσιαστικά την καινοτομία».
Στροφή στα rapid tests
O βιοτεχνολόγος Γιώργος Παπαδάκης, διευθύνων σύμβουλος της νεοφυούς επιχείρησης BIOPIX, η οποία συμμετέχει στο πρόγραμμα UniHealth παρατηρεί πως εκτός από τη μετατόπιση της χρηματοδότησης μετά την πανδημία του κορωνοϊού καταγράφηκε και έντονη πτώση ενδιαφέροντος του κοινού για τα μοριακά τεστ, η οποία ανάγκασε το σύνολο του κλάδου σε αναπροσαρμογή. «Η αλήθεια είναι ότι συνέβη κάτι περίεργο. Ο κόσμος εμπιστεύτηκε τα rapid tests, τα οποία εξ ορισμού έχουν χαμηλή αξιοπιστία. Στη διάρκεια της πανδημίας και μετά από αυτή για ό,τι έχει να κάνει με το αναπνευστικό σύστημα -γρίπη, κορωνοϊός, στρεπτόκοκκος- ο πολίτης θα πάει στο φαρμακείο, θα πάρει ένα rapid test και θα το κάνει. Η στροφή αυτή έγινε σε παγκόσμιο επίπεδο».
Oπως περιγράφει ο κ. Παπαδάκης, η ομάδα του προσανατολίστηκε στην ανάπτυξη μοριακών τεστ για άλλες παθήσεις, όπως τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, ο καρκίνος του πνεύμονα και του δέρματος. «Η παγκόσμια κοινότητα έχει επιστρέψει στην κανονικότητα και προσανατολίζεται σε τομείς που μπορούν να είναι κερδοφόροι», σχολιάζει. Σε αυτό το πλαίσιο πολλές εταιρείες βιοτεχνολογίας στράφηκαν μετά τη λήξη της πανδημίας σε παρεμφερείς τομείς, όπως η ασφάλεια τροφίμων ή η ανίχνευση ζωονόσων. Για παράδειγμα, έχοντας προβλέψει τις ανάγκες στον τουρισμό της κρουαζιέρας, η ProGnosis Biotech ανέπτυξε ένα σύστημα υγειονομικής επιτήρησης επιφανειών, βασισμένο σε ταχεία επιτόπια αξιολόγηση της καθαριότητας μέσω συγκεκριμένης τεχνολογίας. Η Enzyquest, αντίστοιχα, ανέπτυξε διαγνωστικά τεστ για την ευλογιά των προβάτων.
Με σύμμαχο την ΑΙ
Προσπαθώντας να αντιμετωπίσει τις παραπάνω προκλήσεις η Ευρωπαϊκή Ενωση μέσω της Ευρωπαϊκής Αρχής Ετοιμότητας και Αντιμετώπισης Καταστάσεων Εκτακτης Υγειονομικής Ανάγκης (HERA) κατευθύνει από την έναρξη του έτους, μέσω του προγράμματος «Be Ready», σημαντικά κονδύλια που προσανατολίζονται στην πανδημική ετοιμότητα. Αντίστοιχα, υποστηρίχθηκαν και εθνικοί οργανισμοί Υγείας. Ο πρόεδρος του επιστημονικού συμβουλίου του ΕΟΔΥ, Θοδωρής Βασιλακόπουλος, υπογράμμισε πως ο οργανισμός διαθέτει εξειδικευμένη Διεύθυνση Ετοιμότητας, η οποία ασχολείται ακριβώς με το πώς θα είμαστε έτοιμοι και το πώς θα αντιδρούμε άμεσα όταν υπάρχει οποιαδήποτε απειλή. «Είναι η διεύθυνση η οποία εκπόνησε όλο το σχέδιο επαναπατρισμού του συμπολίτη μας από το κρουαζιερόπλοιο», σημείωσε.
Επενδύοντας στον τομέα αυτό, τόνισε πως ο Οργανισμός αναπτύσσει συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που θα τον συμβουλεύουν πώς να αντιδράσει σε κάθε υγειονομική απειλή ανάλογα με τα επιδημιολογικά δεδομένα. Οπως δήλωσε, ο ΕΟΔΥ έλαβε μεγάλη οικονομική στήριξη από την Ευρώπη καθώς μέσω προγραμμάτων του Ταμείου Ανάκαμψης εγκρίθηκε κονδύλιο περίπου 30 εκατ. ευρώ για την αναδιοργάνωση του Οργανισμού, και συγκεκριμένα την ενίσχυση της επιχειρησιακής ικανότητάς του για τη διαχείριση επιδημιολογικών απειλών.
