Δέρμα ερεθισμένο και κοκκινισμένο, που προκαλεί ακατανίκητη φαγούρα: Η ατοπική δερματίτιδα ταλαιπωρεί μεγάλο αριθμό ατόμων κατά την παιδική τους ηλικία. Πού οφείλεται; Πώς πρέπει να φροντίζουμε το πάσχον δέρμα; Και πώς εξελίσσεται καθώς οι ασθενείς φτάνουν στην εφηβεία και εν συνεχεία στην ενηλικίωση; Τα παραπάνω ερωτήματα συζητούνται ενδελεχώς στο «Σχολείο Ατοπικής Δερματίτιδας», που πραγματοποιείται στη Μονάδα Αλλεργιολογίας της Β΄ Παιδιατρικής Κλινικής του Νοσοκομείου Παίδων «Αγλαΐα Κυριακού» και απευθύνεται σε γονείς και παιδιά. Συνομιλήσαμε με τη Μαρία Σάββα, ειδικευόμενη ιατρό αλλεργιολογίας παίδων και ενηλίκων, ιθύνοντα νου του Σχολείου, για τη φύση και τους μύθους γύρω από την εν λόγω δερματίτιδα, στην οποία ειδικεύεται.
Πώς ορίζεται η ατοπική δερματίτιδα και πότε εμφανίζεται;
Η ατοπική δερματίτιδα εκδηλώνεται με έκζεμα που συνοδεύεται με έντονο κνησμό, ο οποίος είναι μέρος της παθοφυσιολογίας της νόσου. Ο επιδερμικός φραγμός διαθέτει λιγότερα λιπίδια και πρωτεΐνες, με αποτέλεσμα να μην είναι συμπαγής, αλλά να έχει ρωγμές. Στα βρέφη είναι γενικευμένο το πρόβλημα, μπορεί δηλαδή να εντοπίζουμε την ατοπική σε όλο το σώμα του μωρού. Στην προσχολική ηλικία, η ατοπική αρχίζει να περιορίζεται σε συγκεκριμένα σημεία του σώματος, γίνεται όμως πιο έντονη η ενόχληση. Σε πολλά παιδιά παρατηρείται σημαντική ύφεση των συμπτωμάτων καθώς πλησιάζουν στη σχολική ή προεφηβική ηλικία. Στη διάρκεια της εφηβείας, δεδομένων των ορμονικών αλλαγών, μπορεί να υπάρξει επανεμφάνιση, εξ ου και συμβουλεύουμε παιδιά που έχουν εκδηλώσει ατοπική στην προσχολική ηλικία να μην παραμελούν τη φροντίδα του δέρματός τους, ακόμα και όταν το έκζεμα έχει εξαλειφθεί. Και ενήλικες ταλαιπωρούνται, βέβαια, από ατοπική δερματίτιδα. Η διάγνωση γίνεται από τον γιατρό μέσω κλινικής εξέτασης· δεν απαιτείται άλλου τύπου εξέταση.
Τι ειδικότητας γιατρός πρέπει να αναλάβει ένα παιδί με ατοπική δερματίτιδα; Υπάρχει αλλεργικό υπόβαθρο στη νόσο;
Μια ήπια ατοπική δερματίτιδα την παρακολουθεί ο παιδίατρος, που έχει και τη συνολική εικόνα της υγείας του παιδιού. Αν, όμως, σημειώνονται σοβαρές εξάρσεις, οι οποίες έχουν ως συνέπεια την έκπτωση της ποιότητας ζωής του παιδιού, τότε η οικογένεια μπορεί να απευθυνθεί σε δερματολόγο αλλά και αλλεργιολόγο, για πιο στοχευμένες θεραπείες. Ειδικά στα παιδιά με ατοπικό υπόβαθρο ο αλλεργιολόγος εξασφαλίζει μια ολιστική προσέγγιση, διερευνώντας τη συννοσηρότητα με τροφικές ή αναπνευστικές αλλεργίες. Στο πλαίσιο αυτό, και εφόσον υπάρχουν κλινικές ενδείξεις, διενεργείται περαιτέρω έλεγχος με δερματικές δοκιμασίες και εργαστηριακές εξετάσεις. Μία ακόμα ένδειξη της ατοπικής προδιάθεσης είναι η εκδήλωση ατοπικής δερματίτιδας, αλλεργικής ρινίτιδας ή άσθματος σε άλλα μέλη της οικογένειας του παιδιού. Εν ολίγοις, υπάρχει κληρονομικότητα στην ατοπική δερματίτιδα, ωστόσο αυτό δεν αποτελεί απαράβατο κανόνα. Τέλος, δεν αποκλείεται το παιδί να έχει αλλεργία σε κάποια ουσία, που εντοπίζεται σε τρόφιμο ή φυτό. Αυτό δεν επιδρά άμεσα στο δέρμα, αλλά έμμεσα, πυροδοτώντας εξάρσεις.
Ποιοι παράγοντες προκαλούν εξάρσεις; Και τι μπορούμε να κάνουμε για να τις προλάβουμε;
Ο θεράπων ιατρός θα καταγράψει, μεταξύ άλλων, την κατανομή της νόσου –δηλαδή του εκζέματος– ανά εποχή. Κατά κανόνα οι εξάρσεις παρατηρούνται τον χειμώνα, καθώς ο αέρας είναι ξηρός και προκαλεί έντονο κνησμό. Είναι δύσκολη εποχή ο χειμώνας και για τον επιπλέον λόγο ότι τα παιδιά περνούν πολλές ιώσεις, που ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό και κατ’ επέκταση τη φλεγμονή. Το καλοκαίρι είναι ο ιδρώτας που μπορεί να δράσει ερεθιστικά στο παιδικό δέρμα. Ο ήλιος θα πρέπει εξίσου να αντιμετωπίζεται με πολλή προσοχή, καθώς η υπεριώδης ακτινοβολία θα διαταράξει έτι περαιτέρω τον επιδερμικό φραγμό.
Ερεθιστικοί παράγοντες για το ατοπικό δέρμα είναι τα συνθετικά και μάλλινα υφάσματα σε ρούχα και κλινοσκεπάσματα, τα προϊόντα προσωπικής υγιεινής, τα απορρυπαντικά ρούχων (ειδικά τα μαλακτικά) και τα αλκοολούχα αρώματα. Προσπαθούμε να αντιπροτείνουμε ρεαλιστικές λύσεις στην καθημερινή ζωή, δηλαδή εξειδικευμένα προϊόντα καθαρισμού, εμπλουτισμένα με λιπίδια και ενυδατικά βάσει των αναγκών του καιρού. Τον χειμώνα, δηλαδή, προκρίνουμε σκευάσματα πιο εμπλουτισμένα με λιπίδια, το καλοκαίρι προτιμάμε εκείνα που είναι λιγότερο λιπαρά και ταυτόχρονα περιέχουν μεγάλη ποσότητα νερού, ώστε να μην εγκλωβίζεται στους πόρους του δέρματος ο ιδρώτας. Το δέρμα πρέπει να ενυδατώνεται, ιδανικά, και δύο φορές την ημέρα.
Συμβουλεύουμε τα παιδιά να ντύνονται όσο το δυνατόν περισσότερο μόνο με βαμβακερά ρούχα, διότι το μαλλί διαπερνά το βαμβακερό ρούχο, π.χ. ένα φανελάκι που μπορεί να παρεμβάλλεται, με αποτέλεσμα να μην προστατεύει επαρκώς το ατοπικό δέρμα. Το κολύμπι στην πισίνα μπορεί να αποβεί οδυνηρό αν το δέρμα του ανηλίκου είναι εκείνη τη στιγμή ερεθισμένο, οπότε ας πέφτει στο νερό αν βρίσκεται σε φάση ύφεσης – ιδανικά η οικογένεια να επιλέγει πισίνα με όζον και όχι με χλώριο. Καλό είναι το καθημερινό μπάνιο να είναι σύντομο, γιατί η πολύωρη παραμονή στο νερό μπορεί να προκαλέσει ξηρότητα. Να προτιμάται το χλιαρό νερό αντί του ζεστού, να αποφεύγονται τα σφουγγάρια, το στέγνωμα να γίνεται ταμποναριστά ή τα παιδιά να χρησιμοποιούν μπουρνούζι.
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα λάθη που κάνουν οι γονείς σήμερα;
Πολλοί γονείς διακόπτουν ορισμένες τροφές, πεπεισμένοι ότι αυτές ευθύνονται για την ατοπική δερματίτιδα, χωρίς όμως να έχει προηγηθεί έλεγχος για αλλεργίες. Άλλοι καταφεύγουν στα φυσικά προϊόντα, όπως το πράσινο σαπούνι, πιστεύοντας ότι, ως «αγνά», θα ανακουφίσουν το δέρμα του παιδιού. Όμως τελικά συμβαίνει το αντίθετο, καθώς το πράσινο σαπούνι, για παράδειγμα, είναι πολύ αλκαλικό και δύναται να πυροδοτήσει εξάρσεις. Συχνά οι οικογένειες υποτιμούν το πρόβλημα και δεν το συζητούν ούτε καν με τον παιδίατρο. Είναι πεπεισμένοι ότι θα περάσει από μόνο του. Άλλοτε πάλι δεν αναφέρουν την ονομασία της νόσου για να μην αγχώσουν το παιδί, ουσιαστικά όμως έτσι δεν αναγνωρίζουν το πρόβλημα που καλούνται να διαχειριστούν. Είναι, ωστόσο, κρίμα να χάνεται χρόνος και να ταλαιπωρείται το παιδί, ενώ πλέον διαθέτουμε πολύ αποτελεσματικές θεραπείες.
Ποιες θεραπείες, λοιπόν, έχουμε σήμερα;
Όσο το νόσημα είναι σε ύφεση, συστήνουμε να ακολουθείται ευλαβικά η καθημερινή ρουτίνα καθαρισμού και ενυδάτωσης του δέρματος με ειδικά προϊόντα, όπως προείπαμε. Δυστυχώς, τα εν λόγω προϊόντα δεν συνταγογραφούνται παρά το πολύ υψηλό τους κόστος, με συνέπεια να επιβαρύνουν τον οικογενειακό προϋπολογισμό. Στο εξωτερικό αποζημιώνονται οι γονείς, καθώς τα εν λόγω σκευάσματα κρίνονται απαραίτητα για τη διαχείριση της νόσου. Σε εποχές εξάρσεων συστήνεται θεραπεία με κρέμες που περιέχουν κορτιζόνη και άλλες με αναστολείς καλσινευρίνης. Για τις πιο σοβαρές καταστάσεις έχουμε, πλέον, ένα πολύ αποτελεσματικό «όπλο» στη φαρέτρα μας: τις συστηματικές θεραπείες, όπως στοχευμένους βιολογικούς παράγοντες, που χορηγούνται μακροχρόνια είτε ενέσιμα υποδόρια είτε από το στόμα. Η αποτελεσματικότητά τους είναι εντυπωσιακή. Ευτυχώς, καλύπτονται από τα ασφαλιστικά ταμεία.
Τι βιώματα σας μεταφέρουν τα παιδιά που έχουν ατοπική δερματίτιδα;
Αυτό που ταλαιπωρεί τα παιδιά είναι ο έντονος κνησμός, ο οποίος μάλιστα εντείνεται τη νύχτα. Κάποια παιδιά μπορεί να ξύνονται όσο κοιμούνται, αλλά εξίσου πολλά δεν κοιμούνται καλά λόγω της φαγούρας και την επόμενη ημέρα έχουν πρόβλημα συγκέντρωσης στην τάξη. Επίσης, όταν έχουν εκτεταμένες βλάβες στο σώμα, δεν αντέχουν τα στενά ρούχα, όπως κολάν ή καλσόν τα κορίτσια. Αυτό όμως που τα στενοχωρεί περισσότερο είναι τα έντονα βλέμματα των συμμαθητών και οι αδιάκριτες ερωτήσεις: «Τι έχεις;», «Γιατί ξύνεσαι;». Επικρατεί η εσφαλμένη άποψη ότι η εν λόγω δερματίτιδα είναι μεταδοτική, κάτι που επιτείνει τη μοναξιά των παιδιών στη σχολική κοινότητα. Ας μην ξεχνάμε ότι το στρες πυροδοτεί εξάρσεις στο ατοπικό δέρμα. Στα βρέφη και στα παιδιά προσχολικής ηλικίας δεν είναι ρεαλιστικό να ενοχοποιούμε το στρες για την ατοπική, στα μεγαλύτερα παιδιά, όμως, το στρες που μπορεί να απορρέει από το στίγμα παίζει επιβαρυντικό ρόλο.
Επικρατεί η εσφαλμένη άποψη ότι η εν λόγω δερματίτιδα είναι μεταδοτική, κάτι που επιτείνει τη μοναξιά των παιδιών στη σχολική κοινότητα.
Ποιος είναι ο στόχος του «Σχολείου Ατοπικής Δερματίτιδας»;
Θέλουμε να ενημερώσουμε τις οικογένειες και να προωθήσουμε μια ολιστική προσέγγιση. Εκπαιδεύουμε τους γονείς, αλλά κυρίως τα ίδια τα παιδιά για το πώς πρέπει να φροντίζουν το σώμα τους. Διαπιστώνουμε ότι ήδη από τα δύο έτη επιζητούν μια σταθερή ρουτίνα φροντίδας και ήδη από τα τέσσερα επιδιώκουν την ανεξαρτησία τους, θέλουν να περιποιούνται μόνα τους το δέρμα τους. Οπότε τους εξηγούμε τι έχουν και πώς μπορούν να προλάβουν τις εξάρσεις· πώς να «διαβάζουν» το δέρμα τους καθώς μεγαλώνουν, για να προλαμβάνουν τον ερεθισμό του. Μοιραζόμαστε ακόμα tips για την ανακούφιση από τον κνησμό, που είναι βασανιστικός. Σε ψυχολογικό επίπεδο, είναι πολύ λυτρωτικό να συναντιούνται μεταξύ τους ομοιοπαθούντες και να μοιράζονται τις εμπειρίες τους. Εμείς μιλάμε ανοιχτά για την ατοπική δερματίτιδα και δεχόμαστε όλες τις ενστάσεις των παιδιών, στα οποία μπορεί να μην αρέσει η μυρωδιά από την κρέμα που τους συστήνουμε ή να τους αρέσει να μένουν με τις ώρες στην μπανιέρα για να παίξουν με το νερό και τα παπάκια τους. Αναζητούμε λύσεις κοινώς αποδεκτές, προκειμένου να περιοριστεί η βλάβη και να διατηρήσουν στο ακέραιο την ποιότητα ζωής τους. Η διαδικασία λειτουργεί ως αποφόρτιση για όλη την οικογένεια, στην οποία οι εναλλαγές της νόσου και το άγχος της καθημερινής φροντίδας συχνά προκαλούν εντάσεις.
Το «Σχολείο Ατοπικής Δερματίτιδας» πραγματοποιείται ένα Σάββατο κάθε μήνα στη Μονάδα Αλλεργιολογίας της Β΄ Παιδιατρικής Κλινικής του Νοσοκομείου Παίδων «Αγλαΐα Κυριακού» από τη Μαρία Σάββα και τη Μαρία Κρητικού, επισκέπτρια υγείας, υπό την επίβλεψη και την καθοδήγηση της Παρασκευής Ξεπαπαδάκη, καθηγήτριας Παιδιατρικής – Αλλεργιολογίας, και του Νίκου Παπαδόπουλου, καθηγητή Αλλεργιολογίας και υπευθύνου της Μονάδας Αλλεργιολογίας.
