Νέα μελέτη αποκαλύπτει τις τρεις ηλικίες κατά τις οποίες η γνωστική έκπτωση γίνεται πιο εμφανής στους περισσότερους ανθρώπους. Mία φυσική εξέλιξη για τον εγκέφαλο που αρχίζει να κάνει την εμφάνισή της «διακριτικά» από τη δεκαετία των 40 και, στα μέσα της πέμπτης δεκαετίας, είναι απολύτως φυσιολογικό για πολλούς να ξεχνούν «απλά πράγματα», όπως το να μπαίνουν σε ένα δωμάτιο και να μη θυμούνται τον λόγο.
Και ενώ τα περιστασιακά κενά μνήμης στη μέση ηλικία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της γήρανσης, μια νέα μελέτη διαπίστωσε ότι υπάρχουν τρία «ορόσημα» κατά τα οποία η γνωστική έκπτωση γίνεται πιο εμφανής σε όλους μας στα 57, τα 70 και τα 78 – ηλικίες που συνδέονται με αλλαγές στον τρόπο ζωής.
Οι μεγάλες «στροφές»
Μία κινεζική μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Aging, μέτρησε στον εγκέφαλο τα επίπεδα 13 πρωτεϊνών που συνδέονται με την επιταχυνόμενη γήρανση του εγκεφάλου και τις νευροεκφυλιστικές νόσους. Αυτό που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ότι τα «σημεία καμπής» σχετίζονται με μεταβατικές περιόδους στη ζωή μας: από την πτώση των ορμονών στη μέση ηλικία έως τις συνέπειες της συνταξιοδότησης. Ο αντίκτυπος στον εγκέφαλό μας γίνεται εμφανής χρόνια αργότερα και μπορούμε να ελέγξουμε πολλούς από τους παράγοντες.
Η καθηγήτρια Μπάρμπαρα Σαχακιάν, από το Τμήμα Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, συν-συγγραφέας του βιβλίου Brain Boost, εξηγεί τη μελέτη με απλά λόγια: «Οι ηλικίες που καταγράφονται στη μελέτη είναι τα σημεία όπου αρχίζουμε να βλέπουμε σημαντικές αλλαγές στον εγκέφαλο. Στα 57 μας, η καμπή εξαρτάται από το πόσο καλά έχουμε διαχειριστεί τις σωματικές αλλαγές της μέσης ηλικίας και της εμμηνόπαυσης, στα 70 αφορά το πόσο έχουμε κρατήσει τον εγκέφαλό μας σε εγρήγορση πριν και μετά τη συνταξιοδότηση, και στα 78 σχετίζεται με τα επίπεδα των “γνωστικών αποθεμάτων” που έχουμε οικοδομήσει, προκαλώντας τον εαυτό μας να συνεχίσει να απασχολείται με δύσκολα πράγματα.
»Οπως ακριβώς διαχειριζόμαστε τη χοληστερίνη πολύ πριν προκαλέσει καρδιακή προσβολή, έτσι, αν υιοθετήσουμε αλλαγές στον τρόπο ζωής τουλάχιστον 10 χρόνια πριν από αυτές τις “στροφές” που περιγράφει η μελέτη, μπορούμε να αλλάξουμε το μέλλον μας. Αυτό είναι το βασικό μήνυμα», σχολιάζει η Σαχακιάν.
Με λίγα λόγια, για την υγεία του εγκεφάλου μας χρειάζεται να δράσουμε άμεσα αλλά και να κάνουμε μακροπρόθεσμα σχέδια.
Γιατί ο εγκέφαλος γερνά απότομα στα 57
Στα 57 ο εγκέφαλος αρχίζει να συρρικνώνεται. Η διαδικασία αυτή ξεκινά ήδη από τα 30, αλλά σε αυτή την ηλικία η μείωση του όγκου του εγκεφάλου γίνεται πλέον σαφής, λόγω της μείωσης της λευκής ουσίας, του δικτύου των νευρικών ινών που επιτρέπει στις διάφορες περιοχές του εγκεφάλου να επικοινωνούν μεταξύ τους αποτελεσματικά. Με απλά λόγια, το «ευρυζωνικό» σας δίκτυο αρχίζει να επιβραδύνεται.
Η φυσική αυτή φθορά επιδεινώνεται από την αύξηση βάρους στη μέση ηλικία. Η γιατρός μακροζωίας Σαμπίν Ντονάι, με ειδίκευση στην υγεία του εγκεφάλου, εξηγεί ότι η αύξηση βάρους επηρεάζει τη λειτουργία του εγκεφάλου με πολλούς τρόπους: «Συνδέεται με μειωμένη αιμάτωση, άρα και με μείωση των θρεπτικών συστατικών και των απαραίτητων λιπαρών που χρειάζεται ο εγκέφαλος, καθώς και με συσσώρευση “αποβλήτων” που δεν απομακρύνονται. Το σωματικό λίπος είναι επίσης φλεγμονώδες. Η παχυσαρκία συνδέεται με “οξειδωτικό στρες”, αυτά τα ασταθή άτομα οξυγόνου που καταστρέφουν τα κύτταρα, συμπεριλαμβανομένων των νευρώνων».
Πρόσφατες έρευνες δείχνουν επίσης ότι η υψηλή χοληστερίνη μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο άνοιας, κάτι που αξίζει να παρακολουθείται στις εξετάσεις που κάνουν κατά τη μέση ηλικία.
Τι μπορείτε να κάνετε
Η μελέτη του Nature Aging πραγματοποιήθηκε σε υγιή άτομα και αυτό που έγινε σαφές ήταν ότι οι κακές επιλογές τρόπου ζωής όσων είχαν τα χειρότερα επίπεδα πρωτεϊνών είχαν τεράστιο αντίκτυπο. Αλλά ισχύει και το αντίστροφο. Μελέτες δείχνουν ότι η άσκηση είναι εξαιρετικά νευροπροστατευτική. Για παράδειγμα, αυξάνει το μέγεθος του ιππόκαμπου και βελτιώνει τη μνήμη.
Η δρ Σαχακιάν δίνει αυτή την απλή συμβουλή: «Ηρθε η ώρα να ξεκινήσετε την άσκηση και να παραμείνετε συνεπείς, καθώς αυτή έχει πολλά οφέλη, μεταξύ των οποίων η προστασία της οστικής πυκνότητας και η πρόληψη της κατάθλιψης. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οποιαδήποτε άσκηση που ανεβάζει λίγο τον καρδιακό ρυθμό είναι προτιμότερη από την καθιστική ζωή».
Τι συμβαίνει στα 70 – Το «φαινόμενο της συνταξιοδότησης»
Στα 70 αρχίζουμε να βλέπουμε την πιο γνωστή από τις 13 πρωτεΐνες που συνδέονται με τη γνωστική έκπτωση, την tau, να συσσωρεύεται στον εγκέφαλο. Παρατηρείται λέπτυνση του φλοιού που οδηγεί σε μείωση των συνάψεων στις περιοχές που είναι υπεύθυνες για τη σκέψη και τη μάθηση. Επίσης παρατηρείται συρρίκνωση στους μετωπιαίους λοβούς και στον ιππόκαμπο, τις περιοχές του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για τις πιο περίπλοκες γνωστικές λειτουργίες.
Η δεκαετία πριν από τα 70 είναι η περίοδος κατά την οποία αρχίζουμε πραγματικά να βλέπουμε τις νευρωνικές οδούς να φθίνουν ως αποτέλεσμα της μειωμένης πνευματικής διέγερσης. «Είναι το φαινόμενο της συνταξιοδότησης», λέει η δρ Σαχακιάν. «Γύρω στα 60, οι άνθρωποι τεμπελιάζουν λίγο, αποφεύγουν τις προκλήσεις και τις δυσκολίες και αρχίζουν να πορεύονται με βάση (μόνο) την εμπειρία». Αυτό είναι μια τρομερά κακή ιδέα. Οπως λέει η δρ Σαχακιάν, «υπάρχουν άφθονες επιστημονικές αποδείξεις που υποστηρίζουν τον αφορισμό “use it, or lose it”, “χρησιμοποίησέ το ή θα το χάσεις”».
Τι μπορείτε να κάνετε
Η δρ Ντονάι λέει: «Επικεντρωθείτε σε δραστηριότητες που αναπτύσσουν τον εγκέφαλό σας, μη συνηθίσετε στην εύκολη επιλογή. Μην περιορίζεστε σε sudoku και σταυρόλεξα, προκαλέστε πραγματικά τον εγκέφαλό σας. Κάντε χορό, ξεκινήστε μια ξένη γλώσσα, παίξτε πινγκ πονγκ».
Τονίζει επίσης ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τον πρώιμο έλεγχο για Αλτσχάιμερ και γνωστική έκπτωση. «Μπορούμε να εντοπίσουμε τις αλλαγές στις πρωτεΐνες 10 με 15 χρόνια πριν οι άνθρωποι εμφανίσουν συμπτώματα και οποιαδήποτε ένδειξη έκπτωσης. Ο τρόπος ζωής δεν μπορεί να αποτρέψει το πρόβλημα, αλλά όσο περισσότερο χρόνο έχετε μπροστά σας για να κάνετε αλλαγές και να χτίσετε γνωστικά αποθέματα, τόσο καλύτερο θα είναι το αποτέλεσμα».
Το γνωστικό απόθεμα περιγράφει την ανθεκτικότητά μας απέναντι στη φθορά του εγκεφάλου και μπορεί να καθυστερήσει σημαντικά τον νευροεκφυλισμό και τον αντίκτυπο ασθενειών όπως το Αλτσχάιμερ και η άνοια.
«Μπροστά σε έναν τραυματισμό ή στο Αλτσχάιμερ, το γνωστικό απόθεμα θα σας κάνει πιο ανθεκτικούς στις επιπτώσεις του», λέει η δρ Σαχακιάν.
Η οικοδόμηση γνωστικών αποθεμάτων ξεκινά από την παιδική ηλικία, αλλά μια μελέτη του 2022 που δημοσιεύθηκε στο Neurology διαπίστωσε ότι ακόμη και άνθρωποι που αναπτύσσουν υψηλό «γνωστικό απόθεμα» μέχρι την ηλικία των 69 μπορούν να μειώσουν την πιθανότητα έκπτωσης μνήμης και σκέψης, ακόμη κι αν είχαν χαμηλές γνωστικές ικανότητες στην παιδική ηλικία.
«Δέκα ή δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα θα έπρεπε να αγκαλιάζουμε νέα πράγματα», λέει η καθηγήτρια Σαχακιάν. «Οι άνθρωποι χρειάζονται κοινωνική επαφή και πνευματική διέγερση», προσθέτει.
Η απότομη γήρανση στα 78
Αντλώντας από τα γνωστικά αποθέματα
Λίγο πριν τα 80, ο όγκος του εγκεφάλου μειώνεται ακόμη περισσότερο, όπως και η αιμάτωση προς τον εγκέφαλο. Παρατηρείται συσσώρευση πρωτεϊνών που συνδέονται με τη φλεγμονή και τα γνωστικά αποθέματα αρχίζουν να εξαντλούνται.
Τι μπορείτε να κάνετε
«Ο δείκτης νοημοσύνης συνδέεται με γενετικά χαρακτηριστικά, αλλά η εκπαίδευση και η εκμάθηση νέων πραγμάτων είναι απολύτως υπό τον έλεγχό σας», λέει η δρ Σαχακιάν. «Οι προστατευτικές επιδράσεις του γνωστικού αποθέματος είναι ευρέως αναγνωρισμένες». Πολλαπλές μελέτες δείχνουν ότι όσοι από εμάς έχουμε αναπτύξει ένα βαθύτερο «απόθεμα» νευρωνικών συνδέσεων στο οποίο μπορούμε να στηριχθούμε, τα καταφέρνουμε καλύτερα, ακόμη και όταν ο εγκέφαλός μας έχει υποστεί φθορά λόγω ηλικιακής έκπτωσης.
Η δρ Ντονάι λέει ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς «σε εγρήγορση για όλα όσα προκαλούν φλεγμονή. Αυτό σημαίνει να τρώμε σωστά, να γυμναζόμαστε, να χαλαρώνουμε και να αποφεύγουμε τη ζάχαρη και το υπερβολικό άγχος (…) Το χρόνιο στρες μειώνει τη διαθέσιμη ενέργεια για βασικές λειτουργίες επούλωσης και ανάπτυξης».
Μπορούμε επίσης να αποφεύγουμε όσο γίνεται εκείνα τα στοιχεία του περιβάλλοντός μας που είναι ξένα προς το DNA μας: «Τις ουσίες που το σώμα αντιλαμβάνεται ως απειλή. Υπάρχουν πολλές μελέτες που δείχνουν τις ύπουλες επιδράσεις της χρόνιας συσσώρευσης τοξινών. Οι μηχανισμοί αποτοξίνωσης του οργανισμού είναι εξαιρετικά αποτελεσματικοί, αλλά απλώς κατακλύζονται από τον τεράστιο αριθμό διαφορετικών χημικών ουσιών που υπάρχουν σε τόσα καθημερινά προϊόντα», λέει η δρ Ντονάι.
Ολοι γνωρίζουμε ότι υπάρχουν τοξίνες στα τσιγάρα και στο αλκοόλ, αλλά ο κίνδυνος κρύβεται και σε άλλα προϊόντα καθημερινής χρήσης: από συσκευασίες τροφίμων και αποσμητικά μέχρι στρώματα και πλαστικά ποτήρια μίας χρήσης.
Η δρ Ντονάι εμφανίζεται καθησυχαστικά βέβαιη για τη θεραπευτική δύναμη του καλού τρόπου ζωής. «Τα πάντα στον εγκέφαλό μας είναι προγραμματισμένα να αγωνίζονται για την επιβίωσή του». Αρκεί να στηρίξουμε το σώμα μας με καλή διατροφή, να παραμείνουμε σωματικά δραστήριοι και να κοιμόμαστε καλά, για να βελτιώσουμε τις πιθανότητες καλύτερης υγείας του εγκεφάλου.
Πηγή: Telegraph
