Μια γάτα που λιάζεται στο πεζοδρόμιο.
Τα στοιχισμένα περιστέρια πάνω στο σύρμα.
Μια φευγαλέα αλεπού στον παράδρομο της Εθνικής.
Πόσες φορές δεν διέσωσαν τα ζωντανά της πόλης, τετράποδα και φτερωτά, την ομορφιά μιας Αθήνας αγριεμένης…
Και δεν είναι μόνο τα ζωντανά που βλέπουμε, αλλά και εκείνα που κάποιες φορές αγνοούμε πως ζουν ανάμεσά μας.
Μία θορυβώδης φλυαρία με έκανε να στρέψω το κεφάλι στα γυμνά κλαδιά ενός δέντρου σε μια γειτονιά του Φαλήρου. Και τότε τα είδα: Καμιά δεκαπενταριά πράσινα παπαγαλάκια «άραζαν» ηχηρά κάτω από τον –εκείνη τη μέρα– γκρίζο αττικό ουρανό.
Αλλά, παπαγαλάκια στην Αθήνα; Από πού κι ως πού;
«Είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Αυστραλία, Αφρική, Ασία, Αμερική, βόρεια και νότια, Ευρώπη έχουν ξενικούς παπαγάλους. Εχουν καταγραφεί περί τα πενήντα είδη που έχουν δημιουργήσει πληθυσμούς σε διάφορες πόλεις του κόσμου. Μάλιστα, σε κάποιες από αυτές οι πληθυσμοί απειλούμενων ειδών είναι πιο μεγάλοι στην πόλη απ’ ό,τι στη φύση. Για παράδειγμα, ο θειοκέφαλος κακατούα στη Σιγκαπούρη είναι πιο σπάνιος στη φύση απ’ ό,τι στην πόλη, όπως και η αμαζόνα στη Στουτγάρδη και οι μεγάλοι άρα στο Καράκας και το Μαϊάμι», εξηγεί ο Παναγιώτης Λατσούδης, δασολόγος-περιβαλλοντολόγος, μέλος της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας.
Ξενικά ή χωροκατακτητικά τα παπαγαλάκια της Αθήνας; Τους αρέσει η πόλη; Πώς περνούν τη μέρα τους; Συμβιώνουν ομαλά με τα άλλα είδη πτηνών της πρωτεύουσας; Πώς κατέληξαν ελεύθερα στο τσιμεντένιο τοπίο; Ο κ. Λατσούδης έλυσε όλες τις απορίες για τους πράσινους, φτερωτούς συγκατοίκους μας.
Ξενικό ή χωροκατακτητικό;
Τα είδη της Αττικής είναι ο μυοψιττακός (Myiopsitta monachus), ο δαχτυλιδολαίμης (Psittacula krameri), ο ευπατρίδης (Psittacula eupatria) και ο φαιοκέφαλος (της Σενεγάλης, Poicephalus senegallus). «Τα πιο διαδεδομένα είναι ο δαχτυλιδολαίμης και ο ευπατρίδης, αν και ο δεύτερος περιορίζεται σε ένα μικρό μέρος του λεκανοπεδίου, από το πάρκο Τρίτση έως τη Φιλαδέλφεια προς το Ιλιον, εκεί τριγύρω», λέει ο κ. Λατσούδης, προσθέτοντας πως ο φαιοκέφαλος δεν έχει πάει καλά στην Αθήνα, και ίσως να έχει εξαφανιστεί.
Οπως επισημαίνει, αν και ξενικό, στην Ελλάδα ο παπαγάλος δεν θεωρείται χωροκατακτητικό είδος, υπό την έννοια πως η παρουσία του δεν προκαλεί σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομία, το περιβάλλον ή την κοινωνία.
Πώς κατέληξαν στην πόλη;
Η ιστορία στα όρια του αστικού μύθου, κατά την οποία τη δεκαετία του ’80 το έσκασαν από κιβώτια δεκάδες παπαγάλοι, στο παλιό αεροδρόμιο του Ελληνικού, κάθε άλλο παρά αστικός μύθος είναι.
«Φαίνεται πως σίγουρα έχει συμβεί, όντως μία παρτίδα ξεκίνησε από το Ελληνικό. Ομως, δεν δικαιολογεί το ότι έχουν εμφανιστεί σε Θεσσαλονίκη, Ρόδο, Ηράκλειο κ.ο.κ., ούτε ότι εμφανίστηκαν τόσα πουλιά άλλων χρωμάτων με δαχτυλίδι. Διαρκώς το σκάνε από τα κλουβιά οι παπαγάλοι –ή τους αφήνουν οι άνθρωποι– και πολλαπλασιάζονται».
Συνεπώς, η εμφάνιση ενός εντυπωσιακού, εξωτικού, μπλε παπαγάλου στο «Σταύρος Νιάρχος» το μεσημέρι της Κυριακής προκάλεσε θαυμασμό και κατάπληξη – αλλά όχι σε όλους.
Οι κούρνιες
Ομως, πώς περνούν οι παπαγάλοι τη μέρα τους; «Κυκλοφορούν», λέει ο κ. Λατσούδης. «Εχουν χαρτογραφήσει την πόλη. Από τα Μελίσσια φεύγουν προς το Χαλάνδρι. Αν είστε στο Αιγάλεω, βλέπετε να πηγαίνουν προς την κούρνια της Αθήνας. Αν είστε Νέα Φιλαδέλφεια, πηγαίνουν προς το πάρκο Τρίτση. Διασπείρονται γύρω γύρω».
Κυκλοφορούν, λοιπόν, κατά μόνας ή ανά μικρές ομάδες όλη την ημέρα και το βράδυ… κούρνιες (ένα έτοιμο μέρος όπου καταφεύγουν για να κουρνιάσουν και να κοιμηθούν). «Ιδίως την περίοδο των Χριστουγέννων που δεν έχουν φωλιές, μαζεύονται όλοι σε συγκεκριμένες κούρνιες το σούρουπο, ένα τέταρτο πριν από τη δύση του ηλίου μέχρι τη δύση. Τι κάνουν, όταν μαζεύονται; Ουσιαστικά, φλυαρούν για πολλή ώρα, είναι η ώρα της κοινωνικοποίησης, της γνωριμίας, της ανταλλαγής πληροφοριών γιατί νιώθουν προστατευμένα, καθώς είναι όλα μαζί».
Σύμφωνα με τον κ. Λατσούδη, πρόκειται για ένα από τα «πιο θεαματικά στοιχεία που μπορεί να δει κανείς στις μεγαλουπόλεις. Εκατοντάδες έως χιλιάδες πτηνά να συγκεντρώνονται μέσα σε ένα τέταρτο σε συγκεκριμένα σημεία».
«Καβγάδες» και… φλερτ
Οι ευπατρίδηδες είναι λίγο παραπονιάρηδες, οι μυοψιττακοί λίγο πιο φλύαροι, «έως εκνευριστικοί, θα έλεγα», λέει ο κ. Λατσούδης με μία τρυφερότητα που δημιουργεί η επιστημονική εμβρίθεια. Μπορεί να υπάρξει και «κόντρα» μεταξύ των ειδών παπαγάλων και σπανιότατα ζευγάρωμα.
«Εχει σημειωθεί κατ’ εξαίρεση, πολύ σπάνια. Είναι διαφορετικά γένη, εκτός από τους ευπατρίδηδες και τους δαχτυλιδολαίμηδες που είναι το ίδιο γένος και κάποιες φορές μπορεί να υβριδίσουν. Το μόνο που έχει παρατηρηθεί στην Ελλάδα είναι προσπάθεια φλερτ δαχτυλιδολαίμη με μυοψιττακό. Εγινε πρόπερσι στο Χαλάνδρι όταν ένας δαχτυλιδολαίμης που είχε φύγει πρόσφατα από κλουβί, καθόταν κάθε μέρα δίπλα σε μία μυοψιτακκίνα. Ενώ κυκλοφορούσαν δαχτυλιδολαίμηδες, αυτός είχε επιλέξει να είναι κοντά στη φωλιά των μυοψιττακών. Δεν νομίζω πως ευοδώθηκε η σχέση τους αλλά προσπάθησε».
Ομως, τι ισχύει με τη σχέση τους με άλλα πτηνά; Κανένα πρόβλημα, πουθενά, τουλάχιστον στην Ελλάδα, λέει ο κ. Λατσούδης, με μονάχα μία καταγεγραμμένη «παραφωνία».
«Υπάρχει μονάχα ένα περιστατικό “μπούλινγκ” σε περιοχή της Κηφισιάς όπου πήγαν παπαγάλοι και χάλασαν κάποιες χελιδονοφωλιές. Ηταν καθαρό μπούλινγκ, δεν είχαν κανένα λόγο να πάνε, ήταν θέμα χαρακτήρα, αυτό συμβαίνει σε όλα τα ζώα», λέει ο ίδιος.
«Ισα ίσα, επειδή οι μυοψιττακοί χτίζουν μεγάλες κλαδόπλεκτες φωλιές που έχουν πολλά διαμερίσματα, δημιουργούν θέσεις και για άλλα πουλιά», προσθέτει ο κ. Λατσούδης.
Ως προς το εξωτερικό, επικαλείται δύο περιπτώσεις «beef», μία στο Βέλγιο για ενδείξεις ανταγωνισμού παπαγάλων με δενδροτσομπανάκους, και άλλη μία στην Ισπανία όπου παρατηρήθηκε βίαιη «έξωση» νυχτερίδων από τις κουφάλες δέντρων για να γεννήσουν οι παπαγάλοι.
Πόσο φιλόξενη είναι η πόλη;
Οι δαχτυλιδολαίμηδες είναι καθαρά δενδρόβια πουλιά, πολύ σπάνια κατεβαίνουν στο έδαφος, εξηγεί ο κ. Λατσούδης. Αντιθέτως, οι μυοψιττακοί κατεβαίνουν στο έδαφος και «έχουν μια συμπεριφορά περισσσότερο σαν των περιστεριών. Μπορεί να κατεβούν να φάνε ψίχουλα, ψωμιά».
Σε κάθε περίπτωση, όπως διαπιστώνουν στο πέρασμα του χρόνου οι επιστήμονες, οι παπαγάλοι αποδεικνύονται όλο και πιο ανθρωπόφιλα είδη, ενδημούν δηλαδή στο αστικό περιβάλλον και περιορίζονται ως πληθυσμοί στις αποκεντρωμένες περιοχές.
«Το μοτίβο αυτό εμφανίζεται και στην Αθήνα. Δηλαδή, όσο είσαι στο λεκανοπέδιο, είναι μεγάλοι οι αριθμοί τους, αλλά όσο απομακρύνεσαι, προς Ραφήνα, Ελευσίνα, Μέγαρα, αραιώνουν, είναι σχεδόν ανύπαρκτοι».
«Ο κλάδος της αστικής οικολογίας προσπαθεί να κατανοήσει ποιοι είναι οι λόγοι που η πόλη είναι πιο φιλόξενη για κάποια είδη», σημειώνει ο κ. Λατσούδης. «Και φαίνεται πως πρόκειται για έναν συνδυασμό παραγόντων: Η πόλη έχει το φαινόμενο της θερμικής νησίδας, είναι πολύ πιο ζεστή από τα περίχωρα κατά αρκετούς βαθμούς· είναι προστατευμένη λόγω των ψηλών κτιρίων από τους δυνατούς αέρηδες· έχει μια τεράστια ποικιλία από εξωτικά είδη βλάστησης που την καθιστούν πιο πλούσια από την εξοχή σε κάποιες περιπτώσεις· βρίσκουν καρπούς που δεν θα έβρισκαν σε άλλα μέρη – βιπούρνα, λιγούστρα και μελίες από την Απω Ανατολή, φοίνικες· οι εχθροί είναι λιγότεροι», εξηγεί.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει, ο βασικός λόγος ύπαρξης των παπαγάλων στην πόλη είναι κοινωνικός. «Οι άνθρωποι τους έφεραν και οι άνθρωποι τους προστατεύουν. Οταν πρωτοεμφανίστηκαν στο Χαλκούτσι οι μυοψιττακοί, οι άνθρωποι προσπάθησαν να τους πιάσουν με ξόβεργες. Στην Αθήνα δεν υπάρχει περίπτωση να συμβεί αυτό. Τα φιλοζωικά αισθήματα είναι πολύ πιο έντονα».
Βεβαίως, δεν είναι τόσο φιλικό το αστικό περιβάλλον για όλα τα είδη, διευκρινίζει ο κ. Λατσούδης, επικαλούμενος το παπαγαλάκι Μπάτζι που σε πολύ λίγες περιπτώσεις έχει καταφέρει να επιβιώσει.
Τα ξενικά πτηνά
Παλιότερα, ήταν διαδεδομένη η μεταφορά ξενικών πτηνών σε περιοχές του κόσμου για τον εξωραϊσμό τους. Υπήρχαν, μάλιστα, σύμφωνα με τον κ. Λατσούδη, και «σύλλογοι εγκλιματισμού» για τον σκοπό αυτό. Στο πλαίσιο αυτό, έχοντας αποφασίσει να φέρουν στην άλλη όχθη του Ατλαντικού όλα τα είδη που είχε αναφέρει στα έργα του ο Σαίξπηρ, κυριάρχησε, μεταξύ άλλων, το (ξενικό) ψαρόνι στις Ηνωμένες Πολιτείες.
«Αντίστοιχα, θα μπορούσε να πει κάποιος πως παγκόσμιος άποικος είναι το ίδιο το σπουργίτι, το σπιτοσπούργιτο που έχει ασιατική καταγωγή και έχει αποικήσει το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου, όπως και τα περιστέρια που προέρχονται από άγρια περιστέρια που έχουν αποικήσει όλο τον πλανήτη. Επίσης, στην Ευρώπη είναι η δεκαοχτούρα, επίσης ασιατικής καταγωγής. Εδώ η Αθήνα έχουμε πληθυσμό καρποδάκου του μεξικανού – είμαστε εμείς και η Μούρθια που έχουμε αυτό το είδος».
Στην Ελλάδα, όπως σημειώνει ο κ. Λατσούδης, οι διαχειριστικές αρχές έχουν δείξει σεβασμό, μεταξύ άλλων φτιάχνοντας τεχνητές φωλιές ή φροντίζοντας να απομακρύνουν τις ήδη υπάρχουσες, όταν προκύπτει κίνδυνος πτώσης σε πεζοδρόμια και πεζούς.
Σχολιάζοντας όλη την παραφιλολογία γύρω από τα ξενικά πτηνά, ο κ. Λατσούδης εστιάζει στην «εντύπωση που μένει πάντα πως κάνουν κακό στα άλλα, θα τα διώξουν, είναι ξένα και κακώς είναι εδώ. Ενας ρατσισμός που δείχνει πως δεν είναι κατανοητό –ούτε και σαφές ακόμα– πως είναι αστικά πουλιά: Εχουν ευνοηθεί από περιβάλλον που έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος και δεν θα υπήρχαν, αν δεν υπήρχε ο άνθρωπος», λέει ο κ. Λατσούδης, καταλήγοντας πως «τα πουλιά δεν είναι η αιτία για ένα διαταραγμένο περιβάλλον, είναι το αποτέλεσμα».
