«Στο πρώτο μου ταξίδι στη ζωή αυτό που μετράει δεν είναι κυρίως η απόσταση αλλά οι κίνδυνοι – και οι πιθανότητες να γλιτώσω δεν είναι με το μέρος μου: μία στις χίλιες πάνω-κάτω. Αν προλάβω να βγω από το αυγό, και δεν μας έχει φάει με τ’ αδέρφια μου κάποιο άγριο ζώο, θα έχω μήκος μόλις πέντε εκατοστά και βάρος περίπου είκοσι γραμμάρια. Και έξω απ’ τη φωλιά, θα με περιμένει ένας κόσμος πολύ πιο ζόρικος απ’ ό,τι μπορεί να αντέξει μια τόση δα ζωή όπως η δική μου: άμμος που στα μάτια μου μοιάζει με βουνό, πατημασιές που φαντάζουν χαράδρες, πουλιά και καβούρια που καιροφυλακτούν, τεχνητά φώτα που μπορούν να με οδηγήσουν στη λάθος κατεύθυνση. Δεν ξέρω πού θα καταλήξω – ξέρω μόνο ότι πρέπει να κινηθώ προς τη θάλασσα… αλλά κι εκεί παραμονεύουν θηρευτές, ταχύπλοα, σύνεργα ψαράδων. Ξέρω επίσης, πριν ακόμη προλάβω να μάθω οτιδήποτε άλλο, ότι δεν έχω άλλη επιλογή».
Με λίγη φαντασία, και πλήρη επίγνωση του πόσο ευάλωτο είδος είναι η «δική μας» θαλάσσια χελώνα Καρέττα, αυτά θα έλεγε, αν είχε φωνή, ένας νεοσσός της. Σκέφτηκα να του δώσουμε τον λόγο, καθώς βρισκόμαστε ήδη στην κρίσιμη περίοδο ωοτοκίας, τότε που οι θηλυκές βγαίνουν νύχτα στην άμμο για να γεννήσουν, και με αφορμή ένα εντυπωσιακό στοιχείο από τις προσπάθειες προστασίας του· συγκεκριμένα, από τη μακρόχρονη συνεργασία της Costa Navarino με τον Σύλλογο ΑΡΧΕΛΩΝ: από το 2010 έως το 2025, στην παραλία του Navarino Dunes, η οποία αποτελεί τμήμα της μήκους 2,7 χιλιομέτρων φυσικής ακτής του Ρωμανού, έχουν καταγραφεί συνολικά 586 φωλιές και 30.508 νεοσσοί που έφτασαν με επιτυχία στη θάλασσα. Διαχρονικά, η αύξηση είναι εντυπωσιακή: από 13 φωλιές το 2010, πρώτο έτος λειτουργίας της Costa Navarino, τα τελευταία τρία χρόνια ο ετήσιος μέσος όρος είναι 73. Τις τελευταίες ημέρες, μάλιστα, εντοπίζονται από τους ειδικούς οι πρώτες φωλιές της φετινής σεζόν, με τις μαμάδες θαλάσσιες χελώνες να είναι συνεπείς για μία ακόμα χρονιά στον προαιώνιο αναπαραγωγικό τους κύκλο.
Διαχρονικά, η αύξηση είναι εντυπωσιακή: από 13 φωλιές το 2010, πρώτο έτος λειτουργίας της Costa Navarino, τα τελευταία τρία χρόνια ο ετήσιος μέσος όρος είναι 73.
Η χελώνα που έγινε σύμβολο
Αν θέλουμε να πιάσουμε την ιστορία των θαλάσσιων χελωνών από την αρχή, πρέπει να ανατρέξουμε στην εποχή των δεινοσαύρων – αυτοί εξαφανίστηκαν, όχι όμως και οι θαλάσσιες χελώνες. Ας κάνουμε, λοιπόν, ένα άλμα περίπου 120 εκατομμυρίων χρόνων για να αναφέρουμε ότι από τα επτά είδη τους που υπάρχουν σήμερα στον πλανήτη, τρία συναντώνται τακτικά στη Μεσόγειο, αλλά μόνο η Καρέττα ωοτοκεί στις ελληνικές ακτές, από τη Ζάκυνθο και τον Κυπαρισσιακό Κόλπο έως τη νότια Πελοπόννησο και την Κρήτη. Η Καρέττα είναι στην Ελλάδα κάτι περισσότερο από ένα προστατευόμενο είδος. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και κυρίως μέσα στα 1990s, μπήκε στη δημόσια συζήτηση ως ένα από τα πρώτα αναγνωρίσιμα σύμβολα της απειλούμενης άγριας ζωής. Πιθανώς είναι και το πρώτο μη κατοικίδιο ζώο που πολλοί Έλληνες έμαθαν να αναγνωρίζουν με την επιστημονική του ονομασία: Caretta caretta. Μέσα απ’ τις δικές της δοκιμασίες αντιληφθήκαμε για πρώτη φορά τόσο καθαρά τη σύγκρουση ανάμεσα στην άναρχη τουριστική ανάπτυξη και στην ανάγκη να προστατευθούν οι παραλίες ως ζωντανοί βιότοποι και όχι ως πεδία αλόγιστης εκμετάλλευσης. Η δημοσιότητα άρχισε να μετατρέπει τοποθεσίες όπως ο Κόλπος του Λαγανά και τα Σεκάνια της Ζακύνθου σε ένα πρώιμο εργαστήριο περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης.
Η Καρέττα είναι στην Ελλάδα κάτι περισσότερο από ένα προστατευόμενο είδος. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και κυρίως μέσα στα 1990s, μπήκε στη δημόσια συζήτηση ως ένα από τα πρώτα αναγνωρίσιμα σύμβολα της απειλούμενης άγριας ζωής.
Το ενδιαφέρον παράδοξο είναι ότι η Καρέττα έγινε γνωστή στο ευρύ κοινό σχεδόν ταυτόχρονα ως προστατευόμενο είδος και ως μέρος της τουριστικής εμπειρίας. Στην αρχή, η συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στις παραλίες ωοτοκίας: τη δόμηση, τον φωτισμό, τις ομπρέλες, την ανθρώπινη παρουσία, τα οχήματα στην άμμο και τη νυχτερινή όχληση. Στη συνέχεια, προστέθηκε και η θαλάσσια διάσταση: ταχύπλοα, οργανωμένες βαρκάδες, turtle spotting και παρατήρηση των χελωνών στη θάλασσα, συχνά χωρίς να τηρούνται οι ορθές πρακτικές. Αυτό έδειξε ότι ακόμη και η ευαισθητοποίηση χρειάζεται κανόνες, ώστε το ενδιαφέρον για ένα προστατευόμενο είδος να μη μετατρέπεται, άθελά του, σε νέα μορφή πίεσης.
Γεννούν στον τόπο που γεννήθηκαν
Εδώ αξίζει ν’ ανοίξει μια παρένθεση για να γνωρίσουμε καλύτερα τη χελώνα-σύμβολο, που έγινε άθελά της καθρέφτης της περιβαλλοντικής μας συνείδησης. Στους μεσογειακούς πληθυσμούς της, μια ενήλικη Καρέττα έχει βάρος γύρω στα 80 κιλά. Όπως όλα τα ερπετά, έχει πνεύμονες γι’ αυτό και αναγκάζεται να ανεβαίνει τακτικά στην επιφάνεια για να αναπνέει. Το σώμα της, εκτός από το κεφάλι και τα πτερύγια, προστατεύεται από ένα οστέινο κέλυφος (καβούκι) με υδροδυναμικό σχήμα που φτάνει σε μήκος περίπου 80-85 εκατοστά. Τρέφεται κυρίως με αργοκίνητα ή ακίνητα θαλάσσια είδη, όπως οστρακοειδή, μέδουσες, μαλάκια, αχινούς, καβούρια και σφουγγάρια. Η ζωή της εξελίσσεται σε διαφορετικά ενδιαιτήματα: ανοιχτή θάλασσα, τροφικά πεδία, θαλάσσιες ζώνες κοντά στις παραλίες ωοτοκίας και, για τα θηλυκά, στις ίδιες τις παραλίες ωοτοκίας.
Ο κύκλος αναπαραγωγής είναι αυστηρός. Το ζευγάρωμα γίνεται κατά τη διάρκεια της μετανάστευσης στις περιοχές ωοτοκίας ή στις κοντινές τους θαλάσσιες ζώνες. Οι θηλυκές βγαίνουν τη νύχτα στην άμμο, συνήθως από τα τέλη Μαΐου έως τα μέσα Αυγούστου, σκάβουν φωλιές βάθους περίπου μισού μέτρου και γεννούν κατά μέσο όρο γύρω στα 100 αυγά. Η ίδια χελώνα μπορεί να γεννήσει 2-4 φορές μέσα στην ίδια περίοδο, περίπου κάθε δύο εβδομάδες. Η επώαση διαρκεί συνήθως 50-60 ημέρες, ενώ η θερμοκρασία της άμμου επηρεάζει το φύλο των νεοσσών.
Οι νεοσσοί ανεβαίνουν σιγά σιγά μέσα από την άμμο – μπορεί να χρειαστούν ώς και 4 μέρες μέχρι να φτάσουν στην επιφάνεια – και συνήθως ξεμυτίζουν μαζικά τη νύχτα ή νωρίς το πρωί, όταν η θερμοκρασία έχει πέσει. Από εκείνη τη στιγμή πρέπει να κινηθούν γρήγορα προς τη θάλασσα, με «πυξίδα» τους την αντανάκλαση των αστεριών στην επιφάνεια του νερού. Σ’ αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα κρίνονται πολλά καθώς απειλούνται από φυσικούς θηρευτές, από δυνατά κύματα αλλά και από ανθρώπινες παρεμβάσεις: φώτα, θόρυβο, οχήματα, ξαπλώστρες και κάθε λογής εμπόδια στην άμμο. Στη θάλασσα περιμένουν άλλοι κίνδυνοι – από θηρευτές μέχρι αλιευτικά εργαλεία, ρύπανση και συγκρούσεις με σκάφη. Όσοι (ελάχιστοι) νεοσσοί επιβιώσουν θα χρειαστούν περίπου 15-25 χρόνια για να φτάσουν σε ηλικία αναπαραγωγής. Τότε τα θηλυκά θα επιστρέψουν, κατά κανόνα, στις ίδιες παραλίες όπου γεννήθηκαν για να γεννήσουν τα αυγά τους. Γι’ αυτό η προστασία μιας παραλίας ωοτοκίας δεν αφορά μόνο την εκάστοτε σεζόν. Αφορά και τις χελώνες που μπορεί να επιστρέψουν εκεί μετά από δύο δεκαετίες.
Και τουρισμός και προστασία
Η (σε γενικές γραμμές πικρή) ελληνική εμπειρία από αντίστοιχα ζητήματα δείχνει πως όταν στη ζυγαριά μπαίνουν από τη μία πλευρά ένα απειλούμενο είδος –π.χ. θαλάσσια χελώνα– και από την άλλη οι μπουλντόζες της δόμησης και του κέρδους, η χελώνα δύσκολα έχει τύχει. Στην περίπτωση της παραλίας του Ρωμανού, η αλλαγή παραδείγματος μέσα από τη συνεργασία με τον Σύλλογο ΑΡΧΕΛΩΝ είχε συντελεστεί πολύ πριν αρχίσει να παίρνει μορφή η Costa Navarino–, καθώς ήταν μέλημα του δημιουργού της καπετάν Βασίλη Κωνσταντακόπουλου. Αυτό μεταφράστηκε σε συγκεκριμένες επιλογές: Με στόχο την αποφυγή κάθε όχλησης για τις χελώνες η οποία θα εμπόδιζε την ωοτοκία ή θα αποπροσανατόλιζε τους νεοσσούς, διαμορφώθηκε ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός των κτιρίων, όπως και ο φωτισμός των εγκαταστάσεων στο Navarino Dunes, ώστε να μην είναι ορατός από την παραλία με τη χρήση ειδικών καλυμμάτων και την περιφερειακή φύτευση θάμνων που λειτουργούν σαν ένα φυσικό φράγμα φωτός.
Η προσπάθεια όμως δεν έμεινε εκεί – για την ακρίβεια, το πιο εντατικό σκέλος της, και μάλιστα εκείνο που απαιτεί απόλυτη συνέπεια και συνέχεια, ήταν αυτό που ακολούθησε. Από το ξεκίνημα της λειτουργίας της Costa Navarino το 2010, υλοποιείται ένα εκτεταμένο πρόγραμμα παρακολούθησης και προστασίας της χελώνας στην παραλία του προορισμού. Μέσα από αυτό ερευνητές του ΑΡΧΕΛΩΝ καταγράφουν κάθε χρόνο τον πληθυσμό της θαλάσσιας χελώνας, ενώ παράλληλα παρακολουθούν καθημερινά, χαρτογραφούν και προστατεύουν τις φωλιές, διασφαλίζοντας την προστασία καί των αυγών αλλά και των νεοσσών κατά το ταξίδι τους προς τη θάλασσα. Αν τύχει και παραθερίζετε εκεί και τα παιδιά σας ρωτήσουν γιατί υπάρχει σήμανση και περίφραξη στις φωλιές, θα ξέρετε τι να τους απαντήσετε: στη διάρκεια της περιόδου ωοτοκίας, κάθε πρωί, με την ανατολή του ήλιου, οι εθελοντές και οι ερευνητές του ΑΡΧΕΛΩΝ περπατούν στην παραλία, εντοπίζουν τα ίχνη των χελωνών, καταγράφουν τις φωλιές, τις σηματοδοτούν και, όταν χρειάζεται, τις μεταφέρουν σε ασφαλέστερο σημείο για να μην τις παρασύρει το κύμα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει εκατοντάδες ώρες επιτόπιας δουλειάς.
Παράλληλα, το πρόγραμμα έχει και έντονη εκπαιδευτική πλευρά. Οι επισκέπτες ενημερώνονται για τους λόγους που η παραλία πρέπει να μένει ήσυχη τη νύχτα, γιατί οι ξαπλώστρες βρίσκονται πολλά μέτρα πίσω από το κύμα, γιατί τα φώτα περιορίζονται και τι σημαίνει μια περιφραγμένη φωλιά στην άμμο. Όπως λέει ο Διευθυντής Βιωσιμότητας της Costa Navarino, Βασίλης Καρακούσης, οι εκσκαφές φωλιών στο τέλος του καλοκαιριού είναι από τις πιο άμεσες εμπειρίες για το κοινό: οι επισκέπτες βλέπουν από κοντά τα αυγά, ακούν τους ερευνητές να εξηγούν τη διαδικασία εκκόλαψης και, κάποιες φορές, παρακολουθούν την απελευθέρωση νεοσσών που έχουν μείνει παγιδευμένοι στη φωλιά. Το συμπέρασμα που βγαίνει είναι απλό: η προστασία της Καρέττα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται εκ των υστέρων, με διορθωτικές κινήσεις μετά την όποια τουριστική επένδυση. Πρέπει να μπαίνει στον σχεδιασμό από την αρχή και να συνεχίζεται καθημερινά, αποτελώντας βασικό στοιχείο στη λειτουργία της παραλίας. «Η προστασία της θαλάσσιας χελώνας στις περισσότερες περιπτώσεις δεν απαιτεί την απουσία του ανθρώπου από τις παραλίες, αλλά την παρουσία της υπευθυνότητας» επισημαίνει η Διευθύντρια του ΑΡΧΕΛΩΝ, Δάφνη Μαυριογιώργου. «Η συνεχιζόμενη επιτυχής προστασία της ωοτοκίας της Καρέττα στην παραλία του Ρωμανού στη Μεσσηνία αποδεικνύει ότι, όταν η επιστημονική τεχνογνωσία που παρέχει ο ΑΡΧΕΛΩΝ συναντά τη βούληση για βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, η φύση και ο άνθρωπος μπορούν να συνυπάρξουν αρμονικά. Το μοντέλο της Costa Navarino δείχνει τον δρόμο για το μέλλον του υπεύθυνου τουρισμού στη Μεσόγειο».
Ένας από τους επιφανείς επισκέπτες που επαίνεσε δημοσίως το πρόγραμμα, πριν από λίγα χρόνια, δεν ήταν άλλος από τον Πρίγκιπα Αλβέρτο Β’ του Μονακό, γνωστό για την πολύπλευρη περιβαλλοντική του δράση: «Η Costa Navarino αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα, όχι μόνο για τον βιώσιμο τρόπο με τον οποίο ασκεί την επιχειρηματική της δραστηριότητα, το μοντέλο που παρουσιάζει εδώ και τις προσπάθειες προστασίας του περιβάλλοντος –ιδιαίτερα των θαλάσσιων χελωνών– αλλά και ως πρότυπο για άλλα resorts και αντίστοιχες πρωτοβουλίες. Δείχνει ότι μπορεί κανείς να κάνει δουλειά με πολύ κομψό και σύγχρονο τρόπο, παραμένοντας ταυτόχρονα πιστός στις αρχές της βιωσιμότητας».
Τα «μέτωπα» της Καρέττα σε αριθμούς
Το 2025, ο ΑΡΧΕΛΩΝ κατέγραψε περίπου 10.700 φωλιές σε περίπου 97 χλμ. ακτών στη Ζάκυνθο, την Πελοπόννησο και την Κρήτη. Από αυτές υπολογίζεται ότι κατάφεραν να φτάσουν στη θάλασσα περίπου 490.000 νεοσσοί.
Ζάκυνθος
Ο Κόλπος Λαγανά έχει 6 παραλίες ωοτοκίας, συνολικού μήκους 5,5 χλμ. Εκεί, ενώ παλαιότερα καταγράφοντανι κατά μέσο όρο περίπου 1.200 φωλιές τον χρόνο, το 2025 ο αριθμός έφτασε τις 2.155 φωλιές, κινούμενος για τρίτη συνεχόμενη χρονιά σε υψηλά επίπεδα. Η συστηματική καταγραφή και προστασία από τον ΑΡΧΕΛΩΝ ξεκίνησε το 1984, ενώ το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου ιδρύθηκε το 1999. Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι η άγνοια, αλλά η υπερπίεση: φώτα, ξαπλώστρες, νυχτερινή παρουσία, σκάφη και η μετατροπή της χελώνας σε τουριστικό θέαμα στη θάλασσα.
Κυπαρισσιακός Κόλπος
Θεωρείται η μεγαλύτερη περιοχή αναπαραγωγής της Καρέττα στη Μεσόγειο. Η συστηματική καταμέτρηση φωλιών ξεκίνησε το 1984. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΑΡΧΕΛΩΝ, το 2025 καταγράφηκαν περίπου 6.100 φωλιές, αριθμός αυξημένος κατά 74% σε σχέση με τον μέσο όρο της προηγούμενης δωδεκαετίας. Η περιοχή εντάσσεται στο δίκτυο Natura 2000 και χαρακτηρίστηκε προστατευόμενη το 2018. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει χαρακτηριστικό παράδειγμα οικολογικά κρίσιμης περιοχής όπου η θεσμική προστασία άργησε: η Ελλάδα καταδικάστηκε το 2016 από το Δικαστήριο της Ε.Ε. για ανεπαρκή προστασία της Καρέττα και του οικοτόπου της.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΑΡΧΕΛΩΝ, το 2025 καταγράφηκαν περίπου 6.100 φωλιές στον Κυπαρισσιακό κόλπο, αριθμός αυξημένος κατά 74% σε σχέση με τον μέσο όρο της προηγούμενης δωδεκαετίας.
Κρήτη
Στην Κρήτη (Ρέθυμνο, Χανιά, Μεσσαρά) προστατεύτηκαν το 2025 περίπου 710 φωλιές. Στο Ρέθυμνο, η παραλία ωοτοκίας έχει μήκος περίπου 12 χλμ. και στο παρελθόν φιλοξενούσε κατά μέσο όρο περίπου 200 φωλιές τον χρόνο. Η πίεση είναι έντονη, γιατί οι φωλιές βρίσκονται μέσα σε ανεπτυγμένη τουριστική ζώνη, με ξενοδοχεία, δρόμους, θαλάσσια σπορ και οργανωμένες παραλίες. Θετικό στοιχείο είναι ότι το 2025, οκτώ ξενοδοχεία σε Ρέθυμνο και Χανιά πιστοποιήθηκαν ως φιλικά για τις χελώνες («turtle-friendly hotels») από την TUI Care Foundation, με την επιστημονική υποστήριξη/τεχνογνωσία του ΑΡΧΕΛΩΝ. Ο Κόλπος της Μεσσαράς, με παραλία ωοτοκίας μήκους περίπου 8 χλμ., έχει ενταχθεί στο δίκτυο Natura 2000. Η δράση του ΑΡΧΕΛΩΝ στην περιοχή ξεκίνησε το 1993. Το 2025 καταγράφηκαν και προστατεύτηκαν 222 φωλιές. Εδώ η τουριστική και οικοδομική πίεση είναι πιο περιορισμένη από ό,τι στη Ζάκυνθο ή τη βόρεια Κρήτη, άρα το ζητούμενο είναι διαφορετικό: να διατηρηθεί ο ήπιος χαρακτήρας της ακτής.
Κορώνη και Λακωνικός κόλπος
Στην Κορώνη, η παραλία Ζάγκα-Μεμί έχει μήκος 2,7 χλμ. και ενώ τις προηγούμενες δεκαετίες φιλοξενούσε κατά μέσο όρο περίπου 70 φωλιές τον χρόνο, το 2025 καταγράφηκαν 228 φωλιές. Οι δράσεις του ΑΡΧΕΛΩΝ ξεκίνησαν το 1995, με συνεργασία αρχών και τοπικών επιχειρήσεων. Στον Λακωνικό κόλπο, η δράση του ΑΡΧΕΛΩΝ ξεκίνησε το 1985 και καλύπτει περίπου 25 χλμ. ακτών γύρω από το Γύθειο και τις εκβολές του Ευρώτα. Ενώ παλαιότερα η περιοχή είχε κατά μέσο όρο πάνω από 200 φωλιές τον χρόνο, το 2025 καταγράφηκαν 1.253 φωλιές. Παράλληλα, η φωτορύπανση επηρεάζει σχεδόν τις μισές φωλιές στο Μαυροβούνι, δείχνοντας ότι η επιτυχία σε αριθμούς δεν σημαίνει αυτόματα την ασφαλή αναπαραγωγή.
