Παρακολούθησα το «Gorilla Story», με τη φωνή του Σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο στο Netflix. Ήταν μια από τις πρόσφατες προσθήκες ντοκιμαντέρ στην πλατφόρμα, με εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα που αναδεικνύει το έργο και την επιρροή του Βρετανού παρουσιαστή και φυσιοδίφη στη σχέση μας με το περιβάλλον. Πριν από 48 χρόνια, επισκέφθηκε τα βουνά της Ρουάντας, στο πλαίσιο του ντοκιμαντέρ «Life on Earth». Εκεί ανακάλυψε τον τρίχρονο Πάμπλο, έναν ορεινό γορίλα ηλικίας τριών ετών. Η σχέση τους καταγράφηκε στην κάμερα και έστρεψε το βλέμμα των περιβαλλοντολόγων στην προστασία του είδους, το οποίο ήταν υπό εξαφάνιση. Σήμερα, το ντοκιμαντέρ ακολουθεί το οικογενειακό δέντρο του Πάμπλο και αναδεικνύει την επιτυχία των προσπαθειών διατήρησης του πληθυσμού του ορεινού γορίλα, καθώς και τις δραματικές αλλαγές στις ισορροπίες εξουσίας εντός της περίφημης «ομάδας του Πάμπλο».
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τη φύση. Άθελα του, όμως, κατάφερε και να αλλαξει τον τρόπο με τον οποίο την προσεγγίζουμε ως ταξιδιώτες και ίσως και τον λόγο που ταξιδεύουμε εξαρχής. Για δεκαετίες, με μια φωνή που έκανε την αφήγηση να μοιάζει με μύθο και μια αστείρευτη περιέργεια για το πώς είναι ο κόσμος, όταν οι άνθρωποι κάνουν ένα βήμα πίσω και δεν προκαλούν θόρυβο με την παρουσία τους, άνοιξε ένα παράθυρο σε ένα άγνωστο σύμπαν: στα νησιά Γκαλάπαγκος, στα ομιχλώδη βουνά της Ρουάντας, στα δάση του Βόρνεο και στους κοραλλιογενείς υφάλους της Αυστραλίας. Και όλα αυτά, πολύ πριν υπάρξουν travel influencers ή reels του «πριν και μετά» σε διάσημα αξιοθέατα και λίστες.
Χάρη στον Ατένμπορο, εκατομμύρια ταξιδιώτες ένιωσαν ότι ο πλανήτης είναι κάτι που αξίζει να βιωθεί εκ του σύνεγγυς και ύστερα αναρωτήθηκαν αν η παρουσία τους εκεί αποτελεί μέρος του προβλήματος. Αυτό είναι το παράδοξο στην περίπτωση του Βρετανού φυσιοδίφη. Κανείς δεν έκανε τα απομακρυσμένα μέρη του κόσμου να μοιάζουν πιο γοητευτικά και ταυτόχρονα κανείς δεν μίλησε τόσο καθαρά για το τίμημα που πληρώνουν αυτά τα μέρη, όταν υποκύπτουν στις επιταγές του μαζικού τουρισμού.
Η γέννηση των eco-lodges
Για τον ίδιο, το ταξίδι ήταν εργαλείο παρατήρησης, ένας τρόπος να καταλάβεις πώς συνδέονται τα πράγματα. Πώς μια σαύρα που κολυμπά στα Γκαλάπαγκος μπορεί να εξηγήσει τη θεωρία της εξέλιξης καλύτερα από χίλια βιβλία; Πώς ένα κοράλλι που ασπρίζει μπορεί να αφηγηθεί την κλιματική κρίση πιο πειστικά από μια διάσκεψη κορυφής, σε επίπεδο πολιτικής ηγεσίας;
Όταν μιλούσε για τα νησιά Γκαλάπαγκος, τα οποία επισκέφθηκε για πρώτη φορά το 1978 για τις ανάγκες του ντοκιμαντέρ «Life on Earth», δεν έμεινε στον εντυπωσιασμό που προσφέρει ένα ανεξερεύνητο μέρος, αλλά αποτύπωσε μια άλλη μορφή ιεραρχίας, όπου ο άνθρωπος δεν βρίσκεται στο επίκεντρο. «Τα ζώα συμπεριφέρονται σαν να τους ανήκει ο τόπος. Εσύ είσαι αυτός που πρέπει να κάνεις στην άκρη. Κατάλαβα ακριβώς τι πρέπει να είδε ο Δαρβίνος το 1835. Υπάρχουν γιγάντιες χελώνες σε διάφορα μέρη του κόσμου, αλλά αυτό που ξεχωρίζει στα Γκαλάπαγκος είναι τα θαλάσσια ιγκουάνα. Δεν υπάρχει τίποτα που να τους μοιάζει, έστω και στο ελάχιστο, σε άλλο μέρος», έγραψε σε κείμενο που δημοσιεύτηκε στο Lonely Planet Magazine.
Αυτή η νοοτροπία, σε συνδυασμό με την κλιματική κρίση, αναδιαμόρφωσε αργά αλλά βαθιά τη σύγχρονη ταξιδιωτική κουλτούρα. Τα eco-lodges, τα καταλύματα που στον πυρήνα λειτουργίας τους έχουν τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και του φυσικού περιβάλλοντος, η έννοια του slow travel, ακόμη και η εμμονή με την αυθεντικότητα, κουβαλούν κάτι από τη φιλοσοφία του. Ξενοδοχειακές μονάδες στην Αφρική και την Ασία έχουν χτίσει το αφήγημά τους με βάση τον τρόπο σκέψης του Ατένμπορο, καθιστώντας τον επισκέπτη κοινωνό στην προσπάθεια προστασίας ενός εύθραυστου οικοσυστήματος.
«Το Βόρνεο είναι το μέρος που έχω επισκεφτεί περισσότερο. Το τροπικό του δάσος του είναι γεμάτο θησαυρούς και μυστικά που, όμως, δεν τα αποκαλύπτει εύκολα», δήλωσε ο Ατένμπορο στον Guardian το 2015. Επισκέφθηκε για πρώτη φορά το νησί τη δεκαετία του 1950 για να δει ουρακοτάγκους, ενώ επέστρεψε αργότερα, το 2011, για να γυρίσει ταινία για το BBC, διαμένοντας στο Sukau Rainforest Lodge. Χτισμένο στην πεδιάδα του ποταμού Κιναμπατάνγκαν, το ρουστίκ πολυτελές καταφύγιο παραμένει βαθιά περήφανο για αυτή τη σύνδεση. Φωτογραφίες του Ατένμπορο κοσμούν τους τοίχους, μια βίλα φέρει το όνομά του, ενώ το σκάφος που χρησιμοποίησε το συνεργείο του BBC έχει μετατραπεί σε τραπέζι για το πρωινό σε μπουφέ. Παρόλα αυτά, εκείνος δεν χαρίστηκε ποτέ στη «βιομηχανία» που, άθελά του, έβαλε το λιθαράκι του για να γεννηθεί.
Το ταξίδι ως «αναγκαίο κακό»
Η πραγματικότητα είναι εξάλλου λίγο πιο περίπλοκη. Και ο ίδιος δεν υπήρξε ποτέ απόλυτος, παρά το ότι έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το περιβαλλοντικό κόστος των πτήσεων ή τον υπερτουρισμό στα σαφάρι. Στην περίπτωση του Γκαλάπαγκος, για παράδειγμα, χαρακτηρίζει τον τουρισμό ως «αναγκαίο κακό». «Υπάρχουν άνθρωποι που εργάζονται για την οργάνωση των ροών, αλλά και άλλοι που λένε: “Γιατί δεν έχετε διπλάσιους τουρίστες, ώστε να βγάλουμε περισσότερα χρήματα;” Αυτός φαίνεται να είναι ο πειρασμός, να πιέσεις τόσο πολύ, ώστε να καταστρέψεις την κότα που γεννά τα χρυσά αυγά. Αναμφίβολα, ο τουρισμός είναι ένα πλεονέκτημα για τα Γκαλάπαγκος, αλλά το γεγονός είναι ότι, αν δεν υπήρχε τουρισμός στα νησιά και οι ντόπιοι δεν είχαν κανένα εισόδημα από αυτόν, δεν θα είχε μείνει τίποτα εκεί τώρα. Όλα θα είχαν χαθεί. Είναι το μάθημα της διατήρησης σε όλο τον κόσμο ότι, αν οι άνθρωποι που ζουν σε τέτοια μέρη, των οποίων η γη αισθάνονται ότι τους ανήκει, δεν ακολουθούν περιβαλλοντικές πρακτικές, είναι καταδικασμένοι. Έτσι, ο τουρισμός, αν είναι κακό, είναι ένα αναγκαίο κακό, που σε αυτή την περίπτωση μπορεί να ελεγχθεί».
Η κληρονομιά του Σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο δεν αποτυπώνεται μόνο στα μέρη που εξερεύνησε ή στα είδη που κατέγραψε, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο έκανε την περιβαλλοντική καταστροφή αδύνατο να αγνοηθεί, αφήνοντας μια μικρή χαραμάδα ελπίδας, η οποία γεννιέται μέσα από τη συνεργασία και την κοινή ευθύνη. Ο κόσμος μπορεί να σωθεί. Το πραγματικό ζητούμενο είναι αν θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τον πλανήτη σαν περαστικοί επισκέπτες ή αν θα μάθουμε, επιτέλους, να ζούμε και να ταξιδεύουμε σε αυτόν με τον σεβασμό που του αρμόζει.
