Τα ιερά μοναστήρια, τα ασκηταριά και τα μετόχια της Αρκαδίας, που εκτιμάται ότι ξεπερνούν τα εκατό, είχαν πολλαπλασιαστική συνεισφορά κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Λειτούργησαν ως καταφύγια για τους κυνηγημένους Έλληνες, χρησίμευσαν ως ορμητήρια για τους οπλαρχηγούς, παρείχαν περίθαλψη στους τραυματίες, έκαναν σπουδαίες δωρεές υπέρ του Αγώνα, αλλά το κυριότερο, κράτησαν ζωντανή την πίστη για ελευθερία. Γι’ αυτό άλλωστε, άρρηκτα συνδεδεμένα με το φυσικό τοπίο, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της περιοχής. Σήμερα, παρότι στην πλειονότητά τους κατοικούνται από πολύ μικρές αδελφότητες, με ορισμένα να έχουν πλήρως εγκαταλειφθεί, εξακολουθούν να προσελκύουν σημαντικό αριθμό προσκυνητών και περιπατητών.
Έως έναν βαθμό, οι μονές της Αρκαδίας εμπλουτίζουν την τουριστική ταυτότητά της και σποραδικά ενισχύουν οικονομικά τις τοπικές κοινωνίες, ωστόσο δεν έχουν αξιοποιηθεί ακόμη στην κατεύθυνση της δημιουργίας ενός οργανωμένου δικτύου θρησκευτικού τουρισμού. «Στην ιστοσελίδα VisitPeloponnese, τα μοναστήρια της Αρκαδίας εντάσσονται σε ένα ευρύτερο αφήγημα που συνδυάζει την πίστη, τον πολιτισμό και τη φύση. Δεν αντιμετωπίζονται ως αυτόνομο τουριστικό προϊόν, αλλά ως μέρος θεματικών διαδρομών και εμπειριών που προβάλλουν τη βαθύτερη ταυτότητα της Πελοποννήσου», σημειώνει ο αντιπεριφερειάρχης Τουρισμού Θάνος Μιχελόγγονας. Όπως εξηγεί, τα συγκεκριμένα θρησκευτικά μνημεία αναδεικνύονται μέσω συνεργειών, όπως το δίκτυο πεζοπορικών διαδρομών Peloponnese Trails.
Πλην λιγοστών εξαιρέσεων, όπως το εντυπωσιακό εκκλησάκι της Αγίας Θεοδώρας στο χωριό Βάστα κοντά στη Μεγαλόπολη, από τη στέγη του οποίου διακλαδώνονται 17 δέντρα, ο μεγαλύτερος αριθμός μοναστηριών και ιστορικών χώρων λατρείας εντοπίζεται στη Γορτυνία και την Κυνουρία. Κατά κανόνα, όσα βρίσκονται στη Γορτυνία, στη δυτική πλευρά του νομού, τα επισκέπτονται κυρίως περιπατητές και φυσιολάτρες λόγω των δύσβατων σημείων στα οποία έχουν χτιστεί. Στην ανατολική και νότια Αρκαδία, τα μοναστήρια δέχονται οργανωμένα γκρουπ και πούλμαν· πολλοί μάλιστα από τους προσκυνητές έρχονται από το εξωτερικό. «Η πιο διάσημη μονή είναι η Μαλεβή, που προσελκύει επισκέπτες από Κύπρο, Σερβία και Ρουμανία. Γενικά, οι μονές έχουν κόσμο τα Σαββατοκύριακα και πιο πολύ τις ημέρες που γιορτάζουν και το καλοκαίρι», περιγράφει ο Νίκος Μπίνος, υπάλληλος ταξιδιωτικού πρακτορείου στην Τρίπολη.
Ιστορίες από τη Μονή Μαλεβής
Σκαρφαλωμένη στις πλαγιές του Πάρνωνα, σε υψόμετρο 900 μ., μόλις 5 χλμ. από το χωριό του Αγίου Πέτρου, η Ιερά Μονή Μαλεβής, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, έχει να αφηγηθεί λογής λογής ιστορίες. Πήρε το όνομά της από την κορυφή του βουνού (Μαλεβός) και, σύμφωνα με την παράδοση, αρχικά χτίστηκε το 717 σε διαφορετικό σημείο. Όταν σε μια βαρυχειμωνιά πέθαναν όλοι οι μοναχοί, το μοναστήρι χάθηκε και μαζί του η μυροβλύζουσα εικόνα της Παναγίας, έργο που έχει αποδοθεί, σύμφωνα με την παράδοση, στον ευαγγελιστή Λουκά. Γύρω στον 10ο αιώνα, ένας βοσκός ανακάλυψε την εικόνα μέσα σε θάμνους και κάπως έτσι αναβίωσε το ενδιαφέρον για τη μονή. Στη σημερινή του θέση το μοναστήρι ιδρύθηκε το 1616 και χτίστηκε εκ νέου το 1802, καθώς καταστράφηκε από τους Οθωμανούς.
Όσα μοναστήρια βρίσκονται στη Γορτυνία, στη δυτική πλευρά του νομού, τα επισκέπτονται κυρίως περιπατητές και φυσιολάτρες λόγω των δύσβατων σημείων στα οποία έχουν χτιστεί. Στην ανατολική και νότια Αρκαδία, οι μονές δέχονται οργανωμένα γκρουπ και πούλμαν.
Σύμφωνα με τη γυναικεία αδελφότητα της μονής, η οποία απαρτίζεται από πέντε μοναχές, εδώ ερχόταν τακτικά ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, που έπασχε από φυματίωση, γιατί το μέρος δεν έχει υγρασία. Χάριν της εικόνας, προσκυνητές από όλο τον κόσμο καταφθάνουν για να κάνουν τάμα. Μπαίνοντας στο Καθολικό, στα αριστερά υπάρχει μια μεγάλη προθήκη με πτυχία φοιτητών που πέτυχαν τους ακαδημαϊκούς στόχους τους, με ξίφη αξιωματικών που ξεπέρασαν κάποια ασθένεια και με διάφορα άλλα ενθύμια και τάματα. Κάθε Σάββατο, από Μάιο μέχρι Οκτώβριο, οι αδελφές φιλοξενούν ένα πούλμαν προσκυνητών, ενώ τον χειμώνα η διανυκτέρευση δεν επιτρέπεται.
Κατά μήκος της χαράδρας του Λούσιου, ξεκινώντας από την Καρύταινα και καταλήγοντας στη Δημητσάνα, αριστερά και δεξιά απλώνεται ένα σύνολο μονών και ασκηταριών που επικοινωνούσαν μεταξύ τους.
Κειμήλια της Κυνουρίας
Τριάντα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μαλεβής, κοντά στο Άστρο Κυνουρίας, βρίσκεται το γυναικείο μοναστήρι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, γνωστό και ως Μονή Λουκούς, χωροθετημένο απέναντι από ρωμαϊκή έπαυλη, που σύμφωνα με τα ευρήματα συνδέεται με τη δραστηριότητα του ονομαστού μαικήνα της αρχαιότητας Ηρώδη Αττικού. Το μοναστικό συγκρότημα είναι κλειστού τύπου, με το Καθολικό του 12ου αιώνα να δεσπόζει στη μέση και γύρω του να αναπτύσσονται κελλιά, το αρχονταρίκι, βοηθητικοί χώροι, ένας μικρός οπωρώνας και ερείπια της Ρωμαϊκής Εποχής. Δύο στοιχεία θυμάμαι έντονα από την επίσκεψή μας: τις χαρακιές από τα οθωμανικά σπαθιά στα περισσότερα πρόσωπα των Αγίων στις τοιχογραφίες του Καθολικού, οι οποίες χρονολογούνται στις αρχές του 17ου αιώνα, και τα τρία εντοιχισμένα θωράκια του 5ου αιώνα στο δάπεδο της εκκλησίας, απομεινάρια του πρώτου χριστιανικού ναού που προϋπήρχε στη θέση του Καθολικού.
Αντίστοιχης σημασίας θρησκευτικά κειμήλια φιλοξενεί και η Μονή Παναγίας, της οποίας το 2006 εκλάπη η πολύτιμη εικόνα της Παναγίας. Μετά την ανάκτησή της, φυλάσσεται σε καλά ασφαλισμένη προθήκη με κάμερες, ενώ τα τάματα κρέμονται έξω από τον ειδικό μηχανισμό. Η μονή, που πλέον δεν έχει αδελφότητα, είναι χτισμένη σε μια απότομη πλαγιά του Πάρνωνα, με τα κοκκινωπά βράχια κυριολεκτικά να σκεπάζουν το Καθολικό της.
Μπροστά της απλώνεται η επιβλητική χαράδρα του Δαφνώνα, όπου διαβιούν πολλά ενδημικά είδη ορνιθοπανίδας (κυρίως αρπακτικά πουλιά). Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου χρονολογείται στο 1809, όπως μαρτυρά η επιγραφή στην κεντρική είσοδο, ενώ το τέμπλο της από ξύλο καρυδιάς λέγεται ότι σκαλιζόταν επί σαράντα χρόνια. «Όλα στο τέμπλο συμβολίζουν την άμπελο», σημειώνει ο αντιπρόεδρος της μονής, Μιχαήλ Αλευράς.
Στο φαράγγι του Λούσιου
Η διαδρομή προς το Λεωνίδιο μέσα στη χαράδρα έχει μήκος περίπου 16 χλμ. και είναι από τις ωραιότερες στην Ελλάδα για οδήγηση. Εξίσου συναρπαστική, για πεζοπορία όμως, είναι και η σύντομη διαδρομή από τον χώρο στάθμευσης του χωριού Ελληνικό, στη Γορτυνία, προς την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου. Για να την προσεγγίσει κανείς, χρειάζεται να περπατήσει για δέκα λεπτά σε μονοπάτι στο φαράγγι του Λούσιου. Κρυμμένη στο πυκνό ελατοδάσος του Μαινάλου, είναι χτισμένη κυριολεκτικά μέσα σε απόκρημνο βράχο, σε ύψος περίπου 500 μ. Δύσκολα διακρίνεται από μακριά, καθώς τα πετρόκτιστα κελλιά και το Καθολικό ενώνονται με τα βράχια. Στην είσοδο της μονής, που χρονολογείται στο 1167, η πύλη είναι διάτρητη από βόλια. Τον Απρίλιο του 1779, κατά τα Ορλωφικά, ο οθωμανικός στρατός προσπάθησε να εισβάλει στη μονή κυνηγώντας τους Στεμνιτσιώτες που είχαν καταφύγει εκεί.
Δυτικά, στην αρχαία Γόρτυνα, βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ανδρέα του 6ου-7ου αι. μ.Χ., ενώ δυτικά και βορειότερα «κρέμονται» από τα βράχια η Παλαιά και η Νέα Μονή Φιλοσόφου. Ουσιαστικά, κατά μήκος της χαράδρας του Λούσιου, ξεκινώντας από την Καρύταινα και καταλήγοντας στη Δημητσάνα, αριστερά και δεξιά απλώνεται ένα σύνολο μονών και ασκηταριών που επικοινωνούσαν μεταξύ τους. Καθόλου τυχαίο, με δεδομένο ότι κατά την Τουρκοκρατία από τη Δημητσάνα προήλθαν συνολικά 70 αρχιερείς και πέντε πατριάρχες, σύμφωνα με το βιβλίο του αρχιμανδρίτη Θεόκτιστου Αλεξόπουλου για την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου.
Η Παλαιά Μονή Φιλοσόφου, η αρχαιότερη της Αρκαδίας, οφείλει την ονομασία της στον κτήτορά της, Ιωάννη Λαμπάρδη, που υπήρξε αρχιγραμματέας του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά και αποκαλούνταν «φιλόσοφος». Ιδρύθηκε το 963 και εγκαταλείφθηκε το 1691, όταν ανεγέρθηκε η Νέα Μονή 500 μέτρα πιο μακριά, στην ίδια όχθη του ποταμού. Λέγεται ότι η Παλαιά Μονή ερήμωσε λόγω της δυσπρόσιτης τοποθεσίας της που δυσκόλευε τους μοναχούς οπότε προτιμήθηκε η νέα θέση, όπου λειτούργησε για δεκαετίες σχολή Γορτυνίων κληρικών, η οποία ανέδειξε ηγετικές μορφές της Εκκλησίας, όπως τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’.
Σήμερα, η Νέα Μονή Φιλοσόφου, όπως και η Μονή Αιμυαλών του 1608 κοντά στη Δημητσάνα, λειτουργεί ως τόπος προσκυνήματος και συντηρείται από μια πολύ μικρή αδελφότητα, η οποία καταβάλλει μεγάλο αγώνα να συνεχίσει την ιστορία της. Οι πεζοπόροι και οι φυσιολάτρες που τις επισκέπτονται συχνά τις βοηθούν να παραμείνουν εν ζωή. Γιατί εκεί, γύρω από τον Λούσιο ποταμό, όπως και στην απόκρημνη γη της Κυνουρίας, φυλάσσεται ένα ιδιαίτερης αξίας κομμάτι του ελληνισμού.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 15ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Αρκαδία», Μάρτιος 2026.
