O Σαρακατσάνος Γιώργος Καρυώτης, κάτοικος του πεδινού χωριού Βαφαίικα Ξάνθης, το 2016 αποφάσισε να επενδύσει στη δημιουργία ενός ελαιώνα. Σήμερα διαθέτει 1.720 δέντρα και παράγει περίπου ενάμιση τόνο εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, συγκεκριμένα ένα πολυβραβευμένο αγουρέλαιο από Κορωνέικη ποικιλία. Πριν από ενάμιση χρόνο απευθύνθηκε στον Ευρωπαϊκό Κόμβο Ψηφιακής Καινοτομίας στον τομέα της Αγροδιατροφής DigiAgriFood, για να παρακολουθήσει σεμινάρια σχετικά με την «έξυπνη» καλλιέργεια. Επίσης, μέσω εξειδικευμένων αναλύσεων πιστοποίησε την ποιότητα του προϊόντος του και προσδιόρισε το γευστικό προφίλ του.
Αντίστοιχα, ο αγρότης Γιάννης Βουρβουκέλης, με 25 στρέμματα αμπελώνα στα Άβδηρα, συνεργάζεται με τον κόμβο για να ελέγχει την εξέλιξη του πληθυσμού της ευδεμίδας, γνωστής και ως «σκουλήκι των σταφυλιών». Έχει τοποθετήσει δύο «έξυπνες» παγίδες στον αμπελώνα του, οι οποίες καταγράφουν τον πληθυσμό τους. Καθημερινά, ο Γιάννης λαμβάνει στο κινητό του φωτογραφία που αποτυπώνει πόσα καστανοπράσινα πεταλουδάκια έχουν εμφανιστεί. Αν υπάρξει ανησυχητική αύξηση, καθοδηγείται για το ποιες ενέργειες πρέπει να ακολουθήσει. «Έχουμε αποφύγει μέχρι στιγμής δύο ραντίσματα. Παλιότερα ραντίζαμε προληπτικά, τώρα ξέρουμε ακριβώς τι γίνεται», εξηγεί. Στα 65 του, με μόλις επτά χρόνια δραστηριότητα στον αγρό, δείχνει απόλυτα εξοικειωμένος με την τεχνολογία. Κι αυτός είναι ένας από τους σκοπούς του κόμβου, να εκπαιδεύει τους αγρότες, ανεξαρτήτως ηλικίας, να χρησιμοποιούν σύγχρονες ψηφιακές λύσεις για να βελτιώνουν τις καλλιέργειές τους και να μειώνουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα.
Ο κόμβος DigiAgriFood, που εδρεύει στις εγκαταστάσεις του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης στην Ξάνθη, είναι ο πρώτος στον τομέα της αγροδιατροφής στην Ελλάδα. Ξεκίνησε τον Μάιο του 2023 με συνολική χρηματοδότηση 4,2 εκατομμυρίων ευρώ από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα «Ψηφιακή Ευρώπη» και το ΕΣΠΑ – Ανταγωνιστικότητα, με έξι διαφορετικούς εταίρους, μεταξύ των οποίων το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, η Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και το Κολλέγιο Perrotis της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής. Αξιοποιώντας σύγχρονες τεχνολογίες, όπως τεχνητή νοημοσύνη και υπολογιστές υψηλής απόδοσης, στοχεύει να ενδυναμώσει τον ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό ολόκληρης της αγροδιατροφικής αλυσίδας αξίας. Οι υπηρεσίες του, που αφορούν επαγγελματίες αγρότες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις και δημόσιους οργανισμούς, περιλαμβάνουν από ανίχνευση και προσδιορισμό συγκέντρωσης φυτοφαρμάκων και τοξινών σε προϊόντα διατροφής μέχρι ενεργειακή αναβάθμιση θερμοκηπίων.
«Κλειδί» η συνεργασία
«Θέσαμε ως προτεραιότητα τον πρωτογενή τομέα, θέλοντας να αξιοποιήσουμε την έρευνα που εκπονούσαν τα εργαστήριά μας σε πολλά τμήματα του Πανεπιστημίου, από την Καβάλα και την Ξάνθη μέχρι την Αλεξανδρούπολη και την Ορεστιάδα», εξηγεί η Μαρία Μιχαλοπούλου, συντονίστρια του κόμβου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΔΠΘ. Συνολικά, στον κόμβο συνεργάζονται 12 εργαστήρια διαφορετικών τμημάτων, καλύπτοντας πάνω από το 50% της ελληνικής επικράτειας. Ένα εξ αυτών είναι το εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων του Τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος, που ασχολείται με την επεξεργασία, τη διαχείριση και την τεχνολογική αξιοποίηση των υγρών αποβλήτων.
Αξιοποιώντας σύγχρονες τεχνολογίες, όπως τεχνητή νοημοσύνη και υπολογιστές υψηλής απόδοσης, ο κόμβος DigiAgriFood στοχεύει να ενδυναμώσει τον ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό ολόκληρης της αγροδιατροφικής αλυσίδας αξίας.
«Σκοπός είναι να ανέβουμε στο επόμενο επίπεδο στην πυραμίδα αξιοποίησης υπολειμμάτων. Να μη μείνουμε στην κομποστοποίηση, αλλά, π.χ., να πάρουμε βιοδιασπώμενες ουσίες που χρησιμοποιούνται σε υλικά συσκευασίας», εξηγεί ο καθηγητής Σπύρος Ντούγιας, πρόεδρος του τμήματος, δείχνοντάς μου έναν βιοαντιδραστήρα ζύμωσης χωρητικότητας 30 λίτρων. Ουσιαστικά, είναι το μηχάνημα που μετατρέπει τα σκουπίδια σε «θησαυρό». Θησαυρός για τους αγρότες είναι κι άλλες δύο υπηρεσίες του κόμβου, που παρέχονται από το διατμηματικό Εργαστήριο Υγειονομικής Μηχανικής, Ποιότητας Νερού και Υγρών Αποβλήτων. Πρόκειται για τις πιστοποιήσεις Green Pass και Pest Free Pass.
«Δίνουμε ένα σήμα πιστοποίησης σε μορφή QR code σε επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται εντός περιοχών Natura και λειτουργούν με γνώμονα την προστασία του περιβάλλοντος. Το Green Pass αφενός δίνει προστιθέμενη αξία στο προϊόν τους, αφετέρου διευκολύνει τους καταναλωτές στην επιλογή προϊόντων που συμβάλλουν στη βιωσιμότητα της προέλευσής τους. Για παράδειγμα, έχουμε πιστοποιήσει μια μονάδα ιχθυοπαραγωγής στη λιμνοθάλασσα της Μάνδρας Ξάνθης», περιγράφει ο Χρήστος Ακράτος, αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών. Η δεύτερη πιστοποίηση παρέχει στους αγρότες, στους πωλητές λιανικής και στην αγροτική βιομηχανία τη δυνατότητα να ελέγχουν τα γεωργικά προϊόντα, το νερό που χρησιμοποιούν για άρδευση και το έδαφος για φυτοφάρμακα. Άρα, να μπορούν να ισχυριστούν ότι τα προϊόντα τους είναι απαλλαγμένα από χημικά.
Η ίδρυση του ινστιτούτου
Οι υπηρεσίες του κόμβου παρέχονται δωρεάν και πιλοτικά μέχρι την ολοκλήρωση του προγράμματος στις αρχές του 2026, οπότε και θα ανανεωθεί για μία τριετία. Παρ’ όλα αυτά, η δυναμική που ανέπτυξε ήταν τόσο μεγάλη που οδήγησε το ΔΠΘ να ιδρύσει ένα Ινστιτούτο Αγροοικολογίας και Ψηφιακής Γεωργίας με έδρα το Πανεπιστημιακό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογίας στην Ξάνθη. Ιδρυτικά μέλη είναι όσοι συμμετείχαν εξαρχής στον κόμβο. Οι υπό ανάπτυξη υποδομές του, σε αυτή την ακριτική γωνιά της Ελλάδας, είναι εντυπωσιακές. Η ξενάγησή μας ξεκινά από το ολοκαίνουργιο θερμοκήπιο έκτασης τριών στρεμμάτων, όπου ετοιμάζονται να φυτέψουν βιολογικές ντομάτες, πιπεριές και φράουλες, καλλιέργειες με μεγάλο οικονομικό ενδιαφέρον.
«Είναι υδροπονικό με κλειστό σύστημα κυκλοφορίας του νερού, δυνατότητα παροχής διοξειδίου του άνθρακα για ενίσχυση της φωτοσύνθεσης και πλήρως ελεγχόμενες συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας. Εδώ θα δοκιμάσουμε και τη ρομποτική συγκομιδή της φράουλας. Θα αναγνωρίζει ο ρομποτικός βραχίονας τον βαθμό ωριμότητας του φρούτου και θα αποφασίζει ποιο θα κόψει», λέει ο Γιώργος Μπρούφας, αντιπρύτανης Έρευνας και Καινοτομίας του ΔΠΘ, ο οποίος μου δείχνει στο βάθος και μια μονάδα παραγωγής ενέργειας μέσω υδρόλυσης υδρογόνου, που θα καλύπτει τις ανάγκες του θερμοκηπίου. Με την απαραίτητη ενέργεια θα τροφοδοτεί αντίστοιχα το θερμοκήπιο και τις εργασίες υδρόλυσης μια εγκατάσταση με φωτοβολταϊκά πάνελ. Το ενδιαφέρον είναι ότι τα φωτοβολταϊκά θα τοποθετηθούν πάνω από ένα πειραματικό αμπέλι ενάμισι στρέμματος, ώστε να στηθεί ένα μοντέλο διπλής αξιοποίησης της γης: για παραγωγή ενέργειας και για καλλιέργεια.
Μάλιστα στο αμπέλι, που θα έχει δύο οινοποιήσιμες ποικιλίες και δύο επιτραπέζιες, θα συνεργάζονται διαφορετικά τμήματα του ινστιτούτου, προκειμένου να ελέγχουν τη μείωση των εντομοκτόνων, να παρακολουθούν πώς οι κλιματικές συνθήκες –υπάρχει εγκατεστημένος μετεωρολογικός σταθμός– επηρεάζουν την καλλιέργεια, κ.ά. Σε δεύτερη φάση, το αμπέλι και το θερμοκήπιο θα είναι επισκέψιμα. Επειδή όμως το ινστιτούτο μπορεί να «τρέξει» και πρωτόκολλα συνεργασίας για μια σειρά από καλλιέργειες (υπάρχει η δυνατότητα ένας ιδιώτης να έρθει και να ζητήσει να γίνει ένα συγκεκριμένο πείραμα), δημιούργησε επίσης έναν ειδικό θάλαμο ανάπτυξης φυτών.
Ο θάλαμος των 15 τ.μ., που είναι το «ψηφιακό δίδυμο» του θερμοκηπίου, επιτρέπει σε απόλυτα ελεγχόμενο περιβάλλον να γίνονται πειράματα σε μικρότερη κλίμακα. «Μετά το πείραμα, παράγεται ένα πρωτόκολλο που εφαρμόζεται στο θερμοκήπιο. Μπορούμε, για παράδειγμα, να μελετήσουμε την ανθεκτικότητα των φυτών σε διαφορετικές συνθήκες», εξηγεί μέσα στον ειδικά κατασκευασμένο θάλαμο ο Γιώργος Συρακούλης, καθηγητής του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών. Κάπως έτσι, επενδύοντας στην τεχνολογία, αναζητώντας βιώσιμες λύσεις για τις καλλιέργειες και εφαρμόζοντας αειφόρες πρακτικές με την καθοδήγηση του ινστιτούτου, μπορεί η Θράκη –και όχι μόνο– να ανασυγκροτήσει τον πρωτογενή της τομέα. Και να δώσει εισόδημα στους νέους, ώστε να μην εγκαταλείψουν τον τόπο τους.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 14ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Ξάνθη», Οκτώβριος 2025.
