Γύρω από ένα τραπέζι στην οικογενειακή ταβέρνα του Αϊχάν Τσαμούρ στα Κιμμέρια, 4 χλμ. ανατολικά της Ξάνθης, διασκεδάζει μια παρέα νεαρών χριστιανών και μουσουλμάνων. «Καλώς ήρθατε στην Κίμμερλαντ», λέει με χιούμορ ο Αϊχάν, γέννημα θρέμμα της περιοχής, ο οποίος μας σερβίρει φιλέτο μοσχάρι. Στο μενού, χοιρινό δεν υπάρχει, γιατί οι περισσότεροι συντοπίτες του, όπως και ο ίδιος, είναι Πομάκοι. Ανάμεσα στους νέους, και ο 30χρονος κουρέας Γιάννης-Μερτ Παπαδόπουλος. Με μητέρα μουσουλμάνα και πατέρα χριστιανό, αποτελεί μια σπάνια περίπτωση παιδιού από μεικτό γάμο. Η οικογενειακή του ιστορία, σαν βγαλμένη από μυθιστόρημα, μαρτυρά έως έναν βαθμό το κλίμα που επικρατούσε για δεκαετίες.
«Ο παππούς μου, σεβάσμια προσωπικότητα στο χωριό Σέλερο, δεν ήθελε η κόρη του να παντρευτεί χριστιανό, οπότε έστειλε τη μητέρα μου σε συγγενείς στην Προύσα. Τελικώς, κλέφτηκαν και παντρεύτηκαν. Μέχρι να γεννηθώ, δεν μιλούσε στη μαμά μου. Έπειτα, ο όρος ήταν να εμφανίζομαι στο χωριό με μουσουλμανικό όνομα. Έτσι λοιπόν απέκτησα και το όνομα Μερτ. Όταν ήμασταν παιδιά, στο Μπαϊράμι (μουσουλμανική θρησκευτική εορτή), πηγαίναμε με νταούλια από σπίτι σε σπίτι και τα Χριστούγεννα λέγαμε τα κάλαντα στην πόλη», διηγείται στην παρέα, με την κοπέλα του Δήμητρα Τσαγκαλίδου να του κρατάει το χέρι. Δίπλα τους κάθεται ο χριστιανός Τάσος Μαυρίδης και απέναντί τους ένα ζευγάρι Ελλήνων Πομάκων, ο Χακή Τζαμπάζ με τη Σεδά Τζαφέρ, και ένας μεγαλύτερος φίλος τους, ο Καντουχάρ Ερσάν.
Όλοι τους είναι μέλη του Μορφωτικού Πολιτιστικού Αθλητικού Συλλόγου «Νέα Γενιά», ο οποίος, εκτός από τη φιλανθρωπική δράση που αναπτύσσει, συμμετέχει σε διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως στις Γιορτές της Παλιάς Πόλης. Κι αυτή η υγιής εικόνα, μια μεικτή παρέα να διασκεδάζει και να συζητάει για κοινές ενέργειες, αποτυπώνει την αμοιβαία προσπάθεια των μεν και των δε να συν-δημιουργήσουν το μέλλον τους. Από το 1995, οπότε και καταργήθηκε το τελευταίο από τα τρία σημεία ελέγχου ανάμεσα σε Ξάνθη και Πομακοχώρια, η χριστιανική κοινότητα και η αποτελούμενη από τρεις εθνοτικές ομάδες (τουρκογενείς, Πομάκους και Ρομά) μουσουλμανική μειονότητα εισέρχονται σταδιακά από το καθεστώς της συνύπαρξης σε μια διαδικασία ώσμωσης. Βέβαια, οι προκαταλήψεις, η επιφυλακτικότητα –ενίοτε και οι αντιπαλότητες–, απόρροια χρόνων, δεν εξαφανίζονται μέσα σε τρεις δεκαετίες. Ωστόσο, η πρόοδος είναι εμφανής.
Δουλεύοντας μαζί
«Σπουδάζαμε στην Ανωτέρα Βιομηχανική Σχολή Θεσσαλονίκης τη δεκαετία του ’80 και πήγαμε στη Μύκη να βρούμε έναν συμφοιτητή μας Πομάκο. Φτάνοντας στην Ξάνθη με τρένο, μας ενημέρωσαν ότι έπρεπε πρώτα να πάρουμε άδεια από τον διευθυντή της αστυνομίας. Ιδέα δεν είχαμε. Αφού περιμέναμε να τελειώσει ο κυριακάτικος εκκλησιασμός, μπήκαμε σε ένα ταξί. Ο οδηγός βλαστήμησε μόλις έμαθε τον προορισμό και φτάσαμε στη διασταύρωση της Σταυρούπολης, όπου στεκόταν ένας φαντάρος πίσω από μια αλυσίδα. Πλέον, έχουν σπάσει τα γεωγραφικά και τα κοινωνικά σύνορα», σημειώνει ο Γιάννης Φράγκος, μέλος της Φιλοπρόοδης Ένωσης Ξάνθης, ένα βράδυ στο εστιατόριο Παλιά Πόλη.
Έξι από τα δεκαεπτά άτομα που απασχολεί στην επιχείρησή του ο ιδιοκτήτης Νίκος Κηπουρός είναι Έλληνες μουσουλμάνοι, όπως και πάρα πολλοί πελάτες του. Και αυτή η επαγγελματική συνύπαρξη σε διαφορετικούς κλάδους, από συνεργεία μέχρι καταστήματα εστίασης και ένδυσης, έχει καλλιεργήσει ένα θετικό κλίμα που ευνοεί τη συνεργασία και εδραιώνει την αμοιβαία κατανόηση.
«Δουλεύαμε από παλιά μαζί και το 2007 ανοίξαμε το δικό μας συνεργείο. Σαν μεγάλο μου αδελφό τον έχω, τα ζόρια που περάσαμε, ειδικά στην αρχή, μας έδεσαν ακόμη περισσότερο», λέει ο Παναγιώτης Χουμαΐδης, του οποίου η οικογένεια βρέθηκε στο πεδινό χωριό Μέγα Τύμπανο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο συνέταιρός του, Μπουλέντ Αρίφογλου, κατάγεται από τον μουσουλμανικό πληθυσμό που ζούσε στη Θράκη την εποχή που η περιοχή ανήκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Τους συναντώ ένα πρωινό στο συνεργείο τους. Μου λένε πως αρκετοί μουσουλμάνοι στα χωριά του κάμπου της Ξάνθης φιλοξενούσαν τους Έλληνες πρόσφυγες μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, μέχρι να στεριώσουν. Όπως επίσης ότι οι τουρκόφωνοι αρχικά δεν είχαν τις καλύτερες σχέσεις με τους Πομάκους. «Παλιότερα, τουρκόφωνοι και Πομάκοι δεν συνεργάζονταν. Σήμερα είμαστε όλοι αδέλφια. Ούτως ή άλλως σε 10-15 χρόνια η θρησκεία στους νέους φαίνεται ότι δεν θα παίζει σημαντικό ρόλο, οι γενιές αλλάζουν», εξηγεί ο Μπουλέντ, του οποίου το χαϊδευτικό είναι «Ρούλης». Στα 55 του, θυμάται μικρός να μιλάει στους Πομάκους τουρκικά και να μην τον καταλαβαίνουν. Με άλλα λόγια, και η γλώσσα ήταν ένα ζήτημα που συντηρούσε τις «αποστάσεις».
Μια μειονότητα που εξελίσσεται
Άλλο ένα ζήτημα ήταν και οι συντηρητικές παραδόσεις της μουσουλμανικής κοινότητας που άργησαν να ξεπεραστούν. Αντίστοιχες υπήρχαν, βέβαια, και στους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς, όπως λόγου χάρη το θέμα των προγαμιαίων σχέσεων, εντούτοις σε αυτούς είχαν κλονιστεί προ πολλού. Ουσιαστικά, ήταν δύο κοινωνίες σε διαφορά φάσης. «Παντρεύτηκα για να μπορέσω να πάω με τη σύζυγό μου διακοπές», περιγράφει ο Εμπλούκ Τζαβίντ, Πομάκος που γεννήθηκε στην Ξάνθη και έχει τουρκόφωνη σύζυγο. Καθισμένοι στην μπάρα της θρυλικής παμπ Guernica, την οποία έχει πρόσφατα αγοράσει μαζί με τους Ξανθιώτες Παύλο Σιδηρόπουλο και Νίκο Ιγνατιάδη, κουβεντιάζουμε για τον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσε.
«Οι γονείς μου δεν είχαν ποτέ αλκοόλ στο σπίτι, ούτε στα μαγαζιά πουλούσαν οινοπνευματώδη. Σε ορισμένα Πομακοχώρια ακόμη απαγορεύεται. Επίσης, υποχρεωτικά μαθαίναμε αραβικά για να διαβάζουμε το Κοράνι», αναφέρει. «Αν βγεις βόλτα στην κεντρική πλατεία της Ξάνθης, πλέον δεν διακρίνεις εύκολα ποιος είναι τι. Η μειονότητα έχει εξελιχθεί και μορφωτικά, ακόμη και στην ορεινή περιοχή οι περισσότεροι έχουν τελειώσει τουλάχιστον λύκειο», υπογραμμίζει ο δημοσιογράφος Σαμή Καραμπουγιούκογλου, μέλος της βραδινής συντροφιάς, ο οποίος διατηρεί καθημερινή ενημερωτική εκπομπή στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ Κομοτηνής εδώ και σχεδόν τριάντα χρόνια.
Ήταν ο πρώτος μειονοτικός που προσλήφθηκε στην ΕΡΤ. «Η Ξάνθη είναι ένα άλλο σημείο στον χάρτη, το να διατηρείς ισορροπίες είναι πολύ απαιτητικό», συνεχίζει. Πράγματι, επί μία εβδομάδα που έμεινα στην πόλη, είχα αυτή την υπόγεια αίσθηση μιας «μαγκωμένης» κοινωνίας, ότι οι άνθρωποι έχουν τον νου τους να μην κάνουν λάθος. Δεν ίσχυε το ίδιο και εντός των γραμμών του γηπέδου. Βρεθήκαμε στη βραδινή προπόνηση της γυναικείας ομάδας καλαθοσφαίρισης του Αθλητικού Συλλόγου Ασπίδα Ξάνθης, όπου χριστιανές και μουσουλμάνες εκτελούσαν ασκήσεις υπό την καθοδήγηση του προπονητή τους, Νεδήμ Καρά Αχμέτ. Το μόνο «άγχος» τους ήταν να προετοιμαστούν κατάλληλα για το πρωτάθλημα.
Πέρα από θρησκείες
Έξω από τον αθλητισμό, σε αυτό το γενικότερο πλαίσιο των ευαίσθητων ισορροπιών υπήρχαν άλλοτε και πρακτικά ζητήματα που ρυθμίζονταν με δυσκολία. Μέχρι το 2019, και την εφαρμογή του νόμου 4511/20184, οι Έλληνες μουσουλμάνοι για να λύσουν τις οικογενειακές ή κληρονομικές υποθέσεις απευθύνονταν στα ιεροδικεία, δηλαδή ακολουθούσαν τις αποφάσεις του μουφτή. Πλέον, έχουν τη δυνατότητα να προσφεύγουν στα ελληνικά δικαστήρια.
Για παράδειγμα, η 33χρονη Μπελίν Ιμπραήμ, που εργάζεται ως νοσηλεύτρια στη μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων «Ο Άγιος Παντελεήμων» της Ιεράς Μητρόπολης Ξάνθης και Περιθωρίου, έλυσε τον γάμο της στο ελληνικό δικαστήριο, το οποίο καθόρισε και τη διατροφή των δυο της παιδιών. «Οι ωφελούμενοί μας με καταλαβαίνουν από το όνομα ότι είμαι μουσουλμάνα, φυσικά δεν έχουν πρόβλημα. Τις Παρασκευές δεν κάνουμε πια διάλειμμα για προσευχή στη δουλειά. Έχει ατονήσει ως συνήθεια», λέει. Στη μονάδα, όπως με ενημερώνει η προϊσταμένη Ευαγγελία Μανουσάκη, έχουν εξυπηρετηθεί κατά καιρούς και μουσουλμάνοι. Η ιατρική φροντίδα και η αλληλεγγύη δεν κοιτούν θρησκείες.
«Προσφέρουμε υγειονομικές και διασωστικές υπηρεσίες, πηγαίνουμε σε ανθρωπιστικές αποστολές, στις μεγάλες γιορτές είτε των χριστιανών είτε των μουσουλμάνων, συλλέγουμε τρόφιμα και τα μοιράζουμε σε ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. Η αμεροληψία και η ουδετερότητα αποτελούν ιδρυτικές μας αξίες», σημειώνει ο Πομάκος Γκιουνές Χασάνογλου, πρόεδρος του Ερυθρού Σταυρού Ξάνθης, στον οποίο συνεισφέρουν εθελοντικά χριστιανοί και μουσουλμάνοι. Στην ξενάγηση που μας κάνει με το αυτοκίνητο, περνάμε από το Τέμενος Πλατάνου, γνωστό και ως Τσινάρ τζαμί («τσινάρ» σημαίνει «πλάτανος»), το μεγαλύτερο της πόλης, στη γειτονιά Αχριάν. Διασχίζουμε επίσης την οδό Κύθνου, όπου έχουν απομείνει κάποιες χαμηλές μουσουλμανικές κατοικίες με ψηλούς μαντρότοιχους.
Πρωτοβουλίες για τους νέους
Κατά τα άλλα, μουσουλμάνοι και χριστιανοί μένουν μαζί σε πολυκατοικίες, πολλές εκ των οποίων αγοράζουν Πομάκοι. Την τελευταία δεκαετία, ιδίως από την περίοδο της κρίσης και έπειτα, οι περισσότεροι νέοι Πομάκοι φεύγουν στο εξωτερικό για να βρουν δουλειά, κυρίως σε ναυπηγεία. Τα χρήματα που συγκεντρώνουν τα επενδύουν σε ακίνητα. «Τα βασικά ζητούμενα είναι αφενός πώς θα μείνουν οι νέοι στην πόλη, αφετέρου πώς, κεφαλαιοποιώντας το πολιτιστικό απόθεμα χριστιανών και μουσουλμάνων, θα αναπτυχθεί οικονομικά η Ξάνθη», αναφέρει ο Μιχάλης Πουσπουρίκας, συν-ιδιοκτήτης της εταιρείας Actina που δραστηριοποιείται στους τομείς της επιχειρηματικότητας, της καινοτομίας και της κοινωνικής συνεργασίας.
Η εταιρεία στεγάζεται σε μια παλιά καπναποθήκη, πρώην μουσουλμανικής ιδιοκτησίας, η οποία έχει μεταμορφωθεί σε ανοιχτό κόμβο συνεργασίας. Στην έδρα τους είχε υλοποιηθεί κι ένα τμήμα του εργαστηρίου διαπολιτισμικής συνεργασίας με τίτλο «Ενδυνάμωση Νέων και Διαπολιτισμική Συνύπαρξη στην Ξάνθη», σε συνεργασία με την Ιερά Μητρόπολη, τη Μουφτεία και την Αρμένικη Κοινότητα. Μία από τις ενέργειες που προέκυψαν ήταν η σύσταση μόνιμης Επιτροπής Διαλόγου, η οποία θα συντονίσει και κάποιες πρώτες μικρές χρηματοδοτήσεις για διαπολιτισμικές δράσεις από μεικτές ομάδες νέων – αναμένεται δημόσια πρόσκληση.
Αυτός είναι ακόμη ένας τρόπος ώστε χριστιανοί και μουσουλμάνοι να «προπονηθούν» στη συνεργασία. Όπως ακριβώς προπονούνται μαζί οι αθλήτριες καλαθοσφαίρισης του Αθλητικού Συλλόγου Ασπίδα Ξάνθης. Ιδρώνουν μαζί για να σκοράρουν, προσπαθούν μαζί για να κερδίσουν· τίτλους για την ομάδα τους, ένα καλύτερο αύριο για την Ξάνθη.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 14ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Ξάνθη», Οκτώβριος 2025.
