Έναν αιώνα μετά την πρώτη του έκδοση, ο Μεγάλος Γκάτσμπυ του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ παραμένει ένα από τα πιο δημοφιλή και διαχρονικά έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας. Στη λίστα της Modern Library με τα 100 καλύτερα αγγλόφωνα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα κατατάσσεται στη δεύτερη θέση, αμέσως μετά τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις, ενώ η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου τον έχει συμπεριλάβει στα «βιβλία που διαμόρφωσαν την Αμερική».
Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες γιορτάζουν τα 250 χρόνια από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας τους, ο Μεγάλος Γκάτσμπυ είναι ιδανικό ανάγνωσμα, επειδή ακριβώς φωτίζει τις αντιφάσεις της αμερικανικής κοινωνίας. Μυθιστόρημα της λάμψης και των αυταπατών, του πλούτου και της επιθυμίας, των ευκαιριών κοινωνικής ανέλιξης αλλά και των αδιόρατων αποκλεισμών, εξακολουθεί να διαβάζεται ως ένα από τα πιο διεισδυτικά σχόλια πάνω στο αμερικανικό όνειρο και να τροφοδοτεί προβληματισμούς για την αμερικανική –και όχι μόνο– κοινωνία. Να αποτελεί ένα βιβλίο για το παρελθόν, που όμως έχει ακόμη πολλά να πει για το παρόν.
Στον πυρήνα του βρίσκεται ο ομώνυμος ήρωας, ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι μπορεί να διαμορφώσει τον εαυτό του εξ υπαρχής. Να διαγράψει την καταγωγή του, να εξαγοράσει κοινωνική αποδοχή, να μετατρέψει το χρήμα σε ταυτότητα και να ανακτήσει, σχεδόν με τη δύναμη της θέλησης, ένα παρελθόν που δεν υπάρχει πλέον. Η Νταίζυ Μπιουκάναν δεν είναι απλώς το αντικείμενο του πόθου του, είναι η υπόσχεση ενός κόσμου στον οποίο εκείνος θέλει απελπισμένα να ανήκει: του κόσμου των «παλιών τζακιών» του χρήματος και του πλούτου, της κληρονομημένης ασφάλειας, της κοινωνικής αναγνώρισης.
Η Αμερική του Φιτζέραλντ δεν είναι, βέβαια, οι ΗΠΑ του 2026. Είναι μια χώρα πιο νέα, πιο αυτάρεσκη, μεθυσμένη από τη ραγδαία οικονομική ανάπτυξη που ακολούθησε τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην οποία τίποτα δεν προμήνυε το Μεγάλο Κραχ του 1929. Μια χώρα βυθισμένη στη δίνη της μαζικής κατανάλωσης, της Ποτοαπαγόρευσης, των αυτοκινήτων, της τζαζ, των πάρτι αλλά και της ψευδαίσθησης ότι τίποτα δεν μπορεί να διακόψει αυτή την πορεία.
Και όμως, πολλά από τα ερωτήματα που αναδύονται από την ανάγνωση του βιβλίου τα αντιμετωπίζουμε και στο παρόν: Ποιος δικαιούται να έχει όνειρα για το μέλλον και πόσο εύκολα πραγματοποιούνται; Υπάρχουν δυνατότητες κοινωνικής ανόδου; Ποιος και πώς μπορεί σήμερα να γίνει ευρύτερα αναγνωρίσιμος και αποδεκτός; Τι αγοράζει πραγματικά το χρήμα; Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από τη φαινομενική «ευπρέπεια» και τον επίπλαστο καθωσπρεπισμό; Πόσο σταθερή είναι μια κοινωνία που προβάλλει τη δυνατότητα όλων στην επιτυχία, αλλά διατηρεί τους φραγμούς και τις διακρίσεις που σχετίζονται με την τάξη, τη φυλή και την καταγωγή;
Τα συμπληρωματικά κείμενα που πλαισιώνουν την έκδοση φωτίζουν το κοινωνικό πλαίσιο αυτών των ερωτημάτων: Την Εποχή της Τζαζ και τα Roaring Twenties. Την Ποτοαπαγόρευση, τα speakeasies, το λαθρεμπόριο και το οργανωμένο έγκλημα. Τη διάκριση ανάμεσα στις παραδοσιακές και τις νέες δυνάμεις της πλουτοκρατίας, το East Egg και το West Egg, τη Wall Street, την καταναλωτική κουλτούρα και τη μηχανική ταχύτητα της δεκαετίας. Τις νέες γυναίκες των 1920s, τη μαύρη νεωτερικότητα της Harlem Renaissance, τους νόμους Jim Crow, τη φυλετική ψευδοεπιστήμη, την εχθρότητα προς τους μετανάστες και τον φόβο του «άλλου».
Ο Μεγάλος Γκάτσμπυ διαβάζεται γρήγορα, αλλά δεν εξαντλείται εύκολα. Κάτω από τη μουσική, τα ποτά, τα αυτοκίνητα και τα λαμπερά πάρτι υπάρχει ένας υπόγειος και διεισδυτικός προβληματισμός για την Αμερική: για τις υποσχέσεις της, τη γοητεία της, τις αυταπάτες της, τα όρια και τις αμφιλεγόμενες πλευρές της. Γι’ αυτό παραμένει απαραίτητος. Όχι επειδή μας δείχνει απλώς πώς ήταν κάποτε η Αμερική, αλλά επειδή μας βοηθά να δούμε τι εξακολουθεί να διακυβεύεται σήμερα σε αυτή την κοινωνία – αλλά όχι μόνο.
Ο Μεγάλος Γκάτσμπυ κυκλοφορεί την Κυριακή 5 Ιουλίου με την Καθημερινή.
