Στην πρόσφατη συνάντηση κορυφής ΗΠΑ-Κίνας στο Πεκίνο, ο Σι Τζινπίνγκ έθεσε ενώπιον του Ντόναλντ Τραμπ ένα ερώτημα που έχει τη βάση του στην αρχαιοελληνική ιστορία και προσγειώθηκε βίαια στην καρδιά της σύγχρονης γεωπολιτικής: μπορούν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα να αποφύγουν την «Παγίδα του Θουκυδίδη»;
Μέσα σε λίγες ώρες, ένας όρος που μέχρι πρότινος ακουγόταν κυρίως στους κύκλους των think tanks, των πανεπιστημίων και των διπλωματικών αναλύσεων, κατέκλυσε τα διεθνή μέσα και τα κοινωνικά δίκτυα. Διότι πίσω από αυτές τις τρεις λέξεις κρύβεται το πιο απειλητικό ερώτημα του 21ου αιώνα: είναι αναπόφευκτος ένας πόλεμος ανάμεσα στην ανερχόμενη υπερδύναμη και την παλαιά ηγεμονική δύναμη του πλανήτη;
Ο Γκρέιχαμ Άλισον, καθηγητής στο Harvard και από τις σημαντικότερες φωνές στα ζητήματα διεθνούς ασφάλειας, επινόησε τον όρο «Παγίδα του Θουκυδίδη» για να περιγράψει ακριβώς αυτή τη θανάσιμη δυναμική. Στον πυρήνα της βρίσκεται η περίφημη διαπίστωση του μεγάλου ιστορικού του Πελοποννησιακού Πολέμου: η ανοδική πορεία της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο.
Για τον Άλισον, ο προβληματισμός του Θουκυδίδη πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι ως «κειμήλιο της αρχαιότητας», αλλά ως «εργαλείο επιβίωσης». Στο πολυσυζητημένο μπεστ σέλερ του με τίτλο Σε τροχιά πολέμου, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2017, ανατρέχει σε δεκαέξι περιπτώσεις των τελευταίων 500 ετών όπου μια ανερχόμενη δύναμη απείλησε να εκτοπίσει μια άλλη η οποία ήταν κυρίαρχη έως τότε. Οι δώδεκα από αυτές τις περιπτώσεις κατέληξαν σε πόλεμο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος ΗΠΑ-Κίνας είναι προδιαγεγραμμένος και αναπόφευκτος. Το αντίθετο. Το βιβλίο εκφράζει μεν την έντονη ανησυχία του Άλισον, αλλά παράλληλα αρνείται τη μοιρολατρία. Η Ιστορία, μας λέει, δεν είναι πεπρωμένο· είναι προειδοποίηση. Και οι προειδοποιήσεις υπάρχουν για να ακούγονται πριν το αδιανόητο και το καταστροφικό σενάριο γίνει πραγματικότητα.
Στον πρόλογό του για την ελληνική έκδοση, ο συγγραφέας γράφει ότι, όταν μια αναδυόμενη δύναμη, όπως η Κίνα σήμερα, απειλεί να εκτοπίσει μια ηγεμονεύουσα δύναμη, όπως οι ΗΠΑ, «πρέπει να κρούσουμε τον κώδωνα του κινδύνου». Αναζητεί, μάλιστα, όχι ένα νέο δόγμα σύγκρουσης, αλλά μια νέα λογική συνύπαρξης: έναν κόσμο «ασφαλή για την ποικιλομορφία» και μια σχέση «ανταγωνιζόμενων συνεργατών», όπου οι μεγάλες δυνάμεις θα ανταγωνίζονται σκληρά, αλλά θα συνεργάζονται εκεί όπου η σύγκρουση μπορεί να οδηγήσει σε αυτοκαταστροφή.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι κριτικές για το βιβλίο έχουν έναν τόνο συναγερμού. «Θα σας ταρακουνήσει», έγραψε το Bloomberg Opinion. «Απαραίτητο να διαβαστεί σε Ουάσιγκτον και Πεκίνο», σημείωσε η Boston Globe. Ο Max Hastings στους Sunday Times το χαρακτήρισε «χρήσιμο και σημαντικό καμπανάκι προειδοποίησης».
Για τον Έλληνα αναγνώστη, το βιβλίο αποκτά μία επιπλέον σημασία. Ένας Αμερικανός καθηγητής επιστρέφει στην Ελλάδα του 5ου αι. π.Χ. και στον Θουκυδίδη, για να διερευνήσει την πιο επικίνδυνη αντιπαλότητα του 21ου αιώνα σε πλανητικό επίπεδο. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι αυτό θα μπορούσε να μοιάζει με «ακραία ύβρι». Αλλά το κάνει, όπως γράφει, ως έκφραση ευγνωμοσύνης προς έναν πολιτισμό που έδωσε στον κόσμο εργαλεία σκέψης για τις πιο σκοτεινές ώρες της Ιστορίας.
Την Κυριακή 24 Μαΐου, το βιβλίο Σε τροχιά πολέμου – Μπορούν ΗΠΑ και Κίνα να αποφύγουν την Παγίδα του Θουκυδίδη, του Γκρέιχαμ Άλισον, κυκλοφορεί με την Καθημερινή.
