Ο Σταύρος Ξαρχάκος δεν είναι μόνο ένας ευφυής συνθέτης ή ένας χαρισματικός διευθυντής ορχήστρας. Είναι ο φύλακας μιας αόρατης σπίθας που φωτίζει τις ρωγμές της Ιστορίας μας.
Είναι ο συνθέτης που μελοποίησε τις ελπίδες, τους καημούς και τα όνειρα των Ελλήνων, ο σπουδαιότερος ενορχηστρωτής του ελληνικού τραγουδιού.
Έχει διαγράψει μια πορεία ζωής με συνέπεια και αξιοπρέπεια, με ακάματη καλλιτεχνική αναζήτηση, με τολμηρό πολιτικό λόγο. Η προσφορά του αποτελεί σημείο αναφοράς για την ελληνική μουσική και τον ελληνικό πολιτισμό!
Δίπλα και απέναντι στους Μάνο Χατζιδάκι και Μίκη Θεοδωράκη, σηματοδοτεί τον αυτόφωτο «τρίτο πόλο», που ήρθε στην κρίσιμη και μεταβατική δεκαετία του 1960 να προσδώσει μια νέα δυναμική στη δομή και τη λειτουργία του ελληνικού τραγουδιού.
Συνεχίζοντας έως τις μέρες μας να δίνει αδιάκοπα το «παρών», πάντοτε με υψηλή αισθητική, με ακάματη καλλιτεχνική αναζήτηση και ανανέωση στα εκφραστικά του μέσα, αλλά και με τολμηρό πολιτικό λόγο, μέσα από καίριες παρεμβάσεις στα κοινωνικά και πολιτισμικά αδιέξοδα της δημόσιας ζωής.
Γεννήθηκε, προικισμένος με το αττικό φως και την αστική του καταγωγή, στη νεοκλασική γειτονιά των Εξαρχείων, που προσδιόρισε τις ευαισθησίες και τα ακούσματά του και όπου επιμένει να κατοικεί έως σήμερα. «Εποπτεύοντας» τη σαββατιάτικη Λαϊκή της Καλλιδρομίου, μακριά από τις περιττές συνάφειες και κοσμικές συναναστροφές, λιτός και λακωνικός, βαθιά ευαίσθητος και ενστικτώδης, με μια πολύ προσωπική αίσθηση του χιούμορ, υπακούοντας μόνο σ’ αυτό που ονομάζει «εσωτερικό του χώρο και χρόνο».
Στη μακρόχρονη καριέρα του, με το ευρύτατο συνθετικό έργο και τις πολυάριθμες συνεργασίες, ο Ξαρχάκος κατόρθωσε να συνδυάσει σε ένα στέρεο «κράμα» με τόλμη και όραμα: τον Βαμβακάρη με τον Μπερνστάιν, τον Μπιθικώτση με τον βαρύτονο Κώστα Πασχάλη, τη Μοσχολιού με την Αγνή Μπάλτσα, το μαντολίνο του Βιβάλντι με το μπουζούκι του Κώστα Παπαδόπουλου, το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ με το Αμάν αμήν.
Και όλα αυτά χωρίς την παραμικρή καλλιτεχνική αυθαιρεσία ή λαϊκισμό, αλλά με βαθιά, πολύπλευρη γνώση και έμπνευση, από όπου απορρέουν ο σεβασμός και η πίστη σε μια μουσική ομοούσια και αδιαίρετη· ως πανανθρώπινη μορφή έκφρασης και επικοινωνίας, ως σύμβολο πολιτισμικής ταυτότητας και ως κιβωτό της συλλογικής μνήμης. Μια μουσική ουσιαστικά λαϊκή, ως κοινόχρηστο αγαθό και όχι ως καταναλωτικό προϊόν. Αλλά και –παράλληλα– μια μουσική δημιουργία «επώνυμη», όπου η δύναμη του λαϊκού γονιμοποιεί το «λόγιο-κλασικό» σε έναν δυναμικό διάλογο από όπου ξεπηδά ένα νέο αυτόνομο έργο τέχνης.
Ο Σταύρος Ξαρχάκος είναι ο τρίτος από τους μεγάλους Έλληνες συνθέτες που σφράγισαν τη δεκαετία του ’60, μετά τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη που προηγήθηκαν.
Ευθέως, μουσικώ τω τρόπω μάλιστα, ο Σταύρος Ξαρχάκος έχει παλαιόθεν ομολογήσει ότι ο Μάρκος Βαμβακάρης υπήρξε ο δάσκαλός του. Είναι, όμως, ο μόνος δάσκαλός του; Όχι, βεβαίως. Με το ευφάνταστο μουσικό πρόγραμμα 5 Λαϊκές Μορφές Με Τρόπον Εντόνως Ερωτικόν αποδίδει, εμμέσως πλην σαφώς, την ιδιότητα του δασκάλου του σε ακόμα τρεις της μεγάλης μουσικής συντροφιάς: τον Βασίλη, τον Μίκη και τον Μάνο. Να μη λησμονήσουμε, επίσης, τους δύο αφανείς, «κρυφούς» δασκάλους του Σταύρου Ξαρχάκου: τον Λευτέρη Παπαδόπουλο που του «δίδαξε» το κοινωνικό τραγούδι και τον Νίκο Γκάτσο που του «δίδαξε» το πολιτικό τραγούδι. Και ως καλός μαθητής, ο Σταύρος Ξαρχάκος τούς ευχαρίστησε για τη διδαχή τους χαρίζοντάς τους σπουδαία και διαχρονικά τραγούδια· 19 στον πρώτο και 61 στον δεύτερο.
Το βιβλίο Σταύρος Ξαρχάκος, ο ήχος της Ελλάδας κυκλοφορεί την Κυριακή 17 Μαΐου, με την Καθημερινή.
