Ο Αργύρης Ραλλιάς έμαθε για το Βραβείο Χειροτεχνίας NÓEMA από ένα open call που είδε στο διαδίκτυο, η Δήμητρα Κωνσταντινίδη το έβλεπε διαρκώς στο feed της στο Instagram, o Γιώργος Βαβάτσης το πληροφορήθηκε από μια επιμελήτρια και ο Νίκος Ποδιάς από έναν συνάδελφο. Η Σεβαστιάνα Κωνστάκη «αλίευσε» και εκείνη την πληροφορία από το διαδίκτυο, έκανε όμως και έρευνα με άλλους ανθρώπους του χώρου για να καταλάβει τις προθέσεις και τους στόχους του νεοσύστατου θεσμού. Με τα λόγια της ιδρύτριάς του, Μαρέβας Γκραμπόφσκι, το ΝÓΕΜΑ δημιουργήθηκε από την ανάγκη να αναγνωριστεί και να αναδειχθεί η δημιουργικότητα και η τεχνογνωσία των παραδοσιακών τεχνών από άκρη σε άκρη της Ελλάδας, από τον βορρά έως τον νότο.
Η ιδέα του ΝÓΕΜΑ στριφογύριζε στο μυαλό της από το 2023. «Διαπίστωσα ότι ακόμα και στα χρόνια της οικονομικής κρίσης η χειροτεχνία άντεχε, πήγα παντού στην Ελλάδα και, παρότι ήταν πολύ δύσκολα και οι άνθρωποι έδειχναν να έχουν αφεθεί, μιλούσαν για την τέχνη τους. Ήταν η αξιοπρέπεια, το μεράκι, η ζωή τους. Έχω πάθος με τη χειροτεχνία, συλλέγω υφάσματα, ταγάρια· το να επαναφέρω το θέμα στην επιφάνεια ήταν, λοιπόν, για μένα προτεραιότητα», εξηγεί, προσθέτοντας πως ο τρόπος για να μιλήσεις για κάτι που πολλοί αισθάνονται ότι ανήκει στο παρελθόν, είναι να το αντιμετωπίσεις όπως ένα «ξεχασμένο αντικείμενο», να το παρουσιάσεις διαφορετικά, να το φέρεις στο σήμερα. «Ανατρέχεις σε παλιές τεχνικές και μοτίβα και τα εξελίσσεις σε κάτι σύγχρονο. Ο στόχος μας ήταν να παρουσιάσουμε πώς μεταφράζουν την παρακαταθήκη μας στο σήμερα οι νέοι δημιουργοί, με τι μπολιάζουν την παράδοση, πώς μετουσιώνουν αυτή την πληροφορία ώστε να έχει θέση στη ζωή μας».
Κατανοεί, βέβαια, πως αυτή η πρωτοβουλία είναι απλώς ένα λιθαράκι, μια εισαγωγή σε ένα θέμα που είναι μεγαλύτερο διεθνώς, αφού πλέον η γραμμή που διαχώριζε τις τέχνες δείχνει να σβήνει. «Μα, θα πει κάποιος, έτσι έρχεται η χειροτεχνία στην επιφάνεια; Με ένα βραβείο; Και όμως έτσι έρχεται, με μια ιδιωτική πρωτοβουλία, που ευχόμαστε να παρασύρει και άλλες. Μόνο έτσι δείχνεις στην πολιτεία, στην όποια πολιτεία –δεν έχει να κάνει με πολιτική αυτό–, ότι κάτι έχει αξία, ότι είναι αυτό που αποκαλούμε δημιουργική οικονομία και αξίζει την προσοχή και το ενδιαφέρον μας».
Διαφάνεια, αξιοκρατία, βαρύτητα
Το ΝÓΕΜΑ απηύθυνε δημόσια πρόσκληση σε καλλιτέχνες και χειροτέχνες την περασμένη άνοιξη. «Μπορούσε να συμμετάσχει οποιοσδήποτε δραστηριοποιείται στην Ελλάδα, από κάθε background, από τον παραδοσιακό αγγειοπλάστη στη Σίφνο μέχρι έναν designer και από έναν καταξιωμένο δημιουργό μέχρι μια καλλιτέχνιδα που μόλις αποφοίτησε από κάποια σχολή. Δεν ήθελα να περιοριστούμε σε κάποια καλλιτεχνική ελίτ, έπρεπε να είναι ένας διαγωνισμός ανοιχτός, όπως ανοιχτό είναι και το θέμα που πραγματευόμαστε», υποστηρίζει η κυρία Γκραμπόφσκι. Κατατέθηκαν 150 φάκελοι από όλη την Ελλάδα και προκρίθηκαν 15 καλλιτέχνες, οι οποίοι παρουσίασαν το έργο τους στο Δημόσιο Καπνεργοστάσιο (18/06 – 05/07). Τις υποψηφιότητες αξιολόγησε η Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων, που αποτελούνταν από δεκατρείς διευθυντές μουσείων και πολιτιστικών οργανισμών, καθηγητές αρχιτεκτονικής, εικαστικούς, επιμελητές, καλλιτεχνικούς διευθυντές σε οίκους μόδας, ενώ για τον τελικό νικητή και τις δύο μνείες που απονεμήθηκαν αποφάσισε η κριτική επιτροπή, μια ομάδα επτά καταξιωμένων επαγγελματιών που υπηρετούν τον πολιτισμό από διάφορες θέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. «Παρακάλεσα αυτούς τους ανθρώπους να συμμετάσχουν, γιατί ήταν σημαντικό για εμάς ο θεσμός να εγγυάται τη διαφάνεια και την αξιοκρατία, να έχει βαρύτητα», επισημαίνει η ιδρύτρια του θεσμού.
Η Αγγελική Γιαννακίδου, μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων και πρόεδρος του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης, τονίζει πως ο θεσμός ήταν σημαντικός γιατί απέδειξε ότι χειροτεχνίες όπως η υφαντική ή η κεραμική δεν αναπαράγουν μόνο μοτίβα του λαϊκού μας πολιτισμού. «Υπάρχει μια ελληνική αισθητική πέρα από το φολκλόρ. Και αυτή η πρωτοβουλία έδειξε πως, αν αυτή η δεξιοτεχνία που κατέχουμε σε κάθε τομέα συνδυαστεί με άλλες καλλιτεχνικές εκφράσεις, μπορούμε να παράγουμε την παράδοση του μέλλοντος. Να καταστρώσουμε ένα masterplan, όπως θα έλεγαν οι τεχνοκράτες, και να διεκδικήσουμε τον χώρο μας στην αγορά».
Ο καλλιτέχνης και ο τεχνίτης
Η αλήθεια είναι πως η χειροτεχνία στην Ελλάδα κουβαλάει βαρίδια που της στερούν την εκτίμηση που απολαμβάνει σε άλλες χώρες. Κάποιοι την ταυτίζουν με το σουβενίρ, πολλοί θεωρούν, ακόμα και σήμερα, πως είναι κυρίως γυναικεία υπόθεση, ένα χόμπι περισσότερο παρά μια τέχνη, μια χειροπραξία που καλύπτει πρακτικές ανάγκες, μια τεχνική που συνδέεται με την παράδοση, ένα τεχνούργημα που έχει θέση στην προθήκη ενός λαογραφικού μουσείου, αλλά όχι σε αυτήν ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης, ντιζάιν ή και μόδας. «Στο εξωτερικό είναι ήδη λυμένα αυτά τα ζητήματα, αλλά στην Ελλάδα, ανάλογα με τα ενδιαφέροντά μας, εκτιμούμε λιγότερο ή περισσότερο τη χειροτεχνία, και είναι κρίμα γιατί υπάρχει ένας τεράστιος πολιτιστικός πλούτος από τον οποίο οι εικαστικοί μπορούν να εμπνευστούν», υποστηρίζει ο Νίκος Ποδιάς, που ήταν ανάμεσα στους 15 φιναλίστ με το έργο Memory Net, μια αιωρούμενη κατασκευή από χρησιμοποιημένα φακελάκια τσαγιού. «Οι εικαστικοί θα σκύψουν πιο ακομπλεξάριστα πάνω στις τεχνικές, θα εμπνευστούν από τις ποιότητες ενός χειροτεχνήματος, θα τις παντρέψουν με το δικό τους εικαστικό ιδίωμα και έτσι θα δώσουν μια συνέχεια», συμπληρώνει τη σκέψη του. «Εύχομαι αυτό το βραβείο να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τις γκρίζες ζώνες του καλλιτέχνη και του τεχνίτη. Πότε ένα craft γίνεται έργο;» αναρωτιέται και η φιναλίστ Σεβαστιάνα Κωνστάκη, της οποίας το έργο εμπνέεται από τεχνικές όπως το κέντημα ή το μακραμέ, τελικά όμως δημιουργεί μια νέα γλώσσα μέσω του νήματος.
Κάποιοι ακόμα ταυτίζουν τη χειροτεχνία με σουβενίρ, θεωρούν ότι είναι γυναικεία υπόθεση, περισσότερο χόμπι παρά τέχνη.
Μήπως ο χρόνος είναι αυτός που αποδίδει αξία σε ένα έργο που πριν ήταν απλώς ένα κέντημα; «Ο Μαρσέλ Ντισάν έλεγε πως κάθε σπίτι είναι πολύτιμο μετά από 40 χρόνια. Ο χρόνος όντως είναι αυτός που δίνει αξία στα αντικείμενα, αυτός είναι ο τρόπος αξιολόγησης. Κάθε έργο πρέπει να δοκιμαστεί από την κοινωνία, αυτή είναι η πολιτιστική λειτουργία και με αυτή την έννοια όλο αυτό το πεδίο είναι σε μια διαρκή αξιολόγηση και επανεκτίμηση», απαντά ο καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων, Γιώργος Τζιρτζιλάκης.
Αυτή η επανεκτίμηση της χειροτεχνίας δεν εξαντλείται φυσικά στο πρώτο βραβείο, το οποίο φέτος απονεμήθηκε στον Κώστα Λαμπρίδη. «Το βραβείο αποτελεί μόνο την αφετηρία», σημειώνει η κυρία Γκραμπόφσκι. «Το χρηματικό ποσό των 30.000 ευρώ είναι σημαντικό για να μπορέσεις να βοηθήσεις ώστε να εξελιχθεί η δουλειά του κάθε χειροτέχνη, αλλά πιο σημαντικό είναι το ότι ακούστηκαν οι δημιουργοί και άνοιξε μια συζήτηση γύρω από τη χειροτεχνία», προσθέτει. Το όραμα του ΝÓΕΜΑ, λοιπόν, είναι να εξελιχθεί σε έναν ζωντανό οργανισμό που θα χαρτογραφεί και θα προβάλλει τη σύγχρονη ελληνική χειροτεχνία στο διεθνές κοινό. Η ψηφιακή του πλατφόρμα θα φιλοξενεί παρουσιάσεις βιβλίων, αφιερώματα σε δημιουργούς και συνεντεύξεις, ενώ μέσα από συνεργασίες με μουσεία, πολιτιστικούς φορείς και διεθνείς οργανισμούς θα επεκτείνει τη διεθνή του δικτύωση. Ήδη η αρχή γίνεται με το Homo Faber, με το ΝÓΕΜΑ να προτείνει δημιουργούς για την έκδοση του Σεπτεμβρίου, ενώ σχέδια υπάρχουν και για μια νέα σειρά εκθέσεων οι οποίες θα εγκαινιαστούν από Σεπτέμβριο.
Παράδοση: εμπόδιο ή ευκαιρία;
Αυτό που βρήκα πιο ενδιαφέρον στο πρώτο εγχείρημα του ΝÓΕΜΑ είναι το πώς αντιλαμβανόμαστε την παράδοση. Στο όνομά της έχουμε δει στο παρελθόν στείρες αντιγραφές και αγκυλώσεις σε πρωτόκολλα, είδαμε όμως και έργα όπως της Ερμιόνης Συρογιαννοπούλου, η οποία με σκουριασμένο και γαλβανιζέ σύρμα εμπνεύστηκε από δύο αλοννησιώτικα υφαντά και τα συνέθεσε σε ένα νέο έργο. «Σίγουρα, παράδοση δεν είναι η διατήρηση μιας παγιωμένης κατάστασης, είναι το να μπορείς να παίρνεις στοιχεία και να τα εξελίσσεις», αναφέρει ο γλύπτης Αργύρης Ραλλιάς, που αναπαρήγαγε με λεπτομέρεια σε μάρμαρο carrara ένα σεμέν της κεντήστρας γιαγιάς του. «Παράδοση είναι αυτό που κατέχω με τα χέρια μου, αυτό που γνωρίζω και που όταν το κάνω, νιώθω ασφαλής. Είναι οι υλικότητες και τα άυλα», εξηγεί η κυρία Γιαννακίδου και ο ορισμός της μοιάζει σαν περιγραφή του έργου Mother’s Hug, 5+1 stories spoken trough the Caryatids της Δήμητρας Κωνσταντινίδη, η οποία απέσπασε τη μία από τις δύο ειδικές μνείες. «Θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί ότι προσβάλλω το μνημείο με αυτή την υφασμάτινη εγκατάσταση που έθιγε διαφορετικά ζητήματα, όπως τον υπερτουρισμό, το Μεταναστευτικό, τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσα από διάφορες χειροτεχνίες, όμως εγώ μίλησα για τον συλλογικό λήθαργο που βιώνουμε μέσα από υφάσματα της οικογένειάς μου, λέξεις που έχουν για μένα σημασία και τεχνικές παλιές».
Το όραμα του ΝÓΕΜΑ είναι να εξελιχθεί σε έναν ζωντανό οργανισμό που θα χαρτογραφεί και θα προβάλλει τη σύγχρονη ελληνική χειροτεχνία στο διεθνές κοινό.
Η Μάρω Φασουλή, που συμμετείχε με το έργο Εntrance (D.G), εξηγεί πως η δική της πρακτική μοιάζει να βρίσκεται στον αντίποδα της υφαντικής και αρχιτεκτονικής παράδοσης, όμως η παράδοση, υποστηρίζει, διαμορφώνεται μαζί μας, είναι ένα ενεργό σύστημα. «Όλα όσα απαγορεύονται στην υφαντική, τα αυθαίρετα σκισίματα, οι οπές, το χρωματολόγιο, τα έκανα κανόνα. Διατήρησα μόνο τη μετρητική παράδοση της υφαντικής· σε ό,τι κάνω, μονάδα μέτρησης είναι το σώμα μου».
Για τη Μαρέβα Γκραμπόφσκι, η παράδοση είναι θεμέλιο. «Είναι η πρώτη ύλη της ταυτότητάς μας, η βάση μας, το σημείο από όπου ξεκινάμε». Γι’ αυτό και για εκείνη έχει σημασία η εκπαίδευση. «Πρέπει να κατακτήσεις την τεχνική. Βλέπετε και στα πανεπιστήμια, τους λένε μη χρησιμοποιείτε ΑΙ, δεν θα μάθετε τίποτα, θα χάσετε την ουσία». Ο Γιώργος Βαβάτσης, καταξιωμένος κεραμίστας και δάσκαλος, επίσης μέσα στους 15 φιναλίστ, λέει ακριβώς το ίδιο: «Πρέπει να πατήσεις γερά πάνω στην τεχνική, να δοκιμαστείς σε αυτά που έκαναν οι προηγούμενοι για να ανοιχτείς σε νέες κατευθύνσεις».
«Την παράδοση δεν μπορείς να την αγνοείς ούτε να την απορρίπτεις αψήφιστα. Είναι η συλλογική μας μνήμη, η ρίζα που μας κρατάει ενωμένους. Είναι οι αξίες και οι τεχνικές που άντεξαν στον χρόνο. Σκεφτείτε, η ξυλουργική, η μαρμαροτεχνία ή η τέχνη της ξερολιθιάς ενσωματώνουν μια βαθιά γνώση του τόπου και του τρόπου που ζούμε μαζί του. Σε μια εποχή όπου όλα αλλάζουν με μεγάλη ταχύτητα, η παράδοση είναι η σταθερά μας», συμπληρώνει και η κυρία Γκραμπόφσκι.
Το ίχνος των χεριών
Η προσπάθεια επανανοηματοδότησης της παράδοσης, όμως, δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Για την εμπνεύστρια του ΝÓΕΜΑ, αυτή η αντίληψη εξηγεί τη σημερινή αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για το craft. «Ο κόσμος αναζητά κάτι χειροπιαστό, κάτι με ψυχή. Έχουμε κουραστεί από το ψηφιακό, από την ταχύτητα και την αμεσότητα, από το “instant gratification”. Υπάρχει η ανάγκη να επιστρέψουμε σε αντικείμενα που δεν εξαντλούνται στην πρώτη εντύπωση, αλλά αποκτούν μια θέση στην καθημερινότητα. Πλέον, στην Ελλάδα αφήνουμε πίσω και την ξενομανία που μας χαρακτήριζε για χρόνια και αρχίζουμε να ανακαλύπτουμε ξανά τι έχουν φτιάξει τα δικά μας χέρια. Αυτό που έχουμε εδώ διαθέτει ιστορία, συνέχεια και βαθιές ρίζες· είναι ένας πλούτος που συχνά θεωρούσαμε δεδομένο ή τον είχαμε αφήσει στο περιθώριο». Η Μαρέβα Γκραμπόφσκι επικαλείται και τη δήλωση του Κωστή Βελώνη από τον κατάλογο του ΝÓΕΜΑ. «“Η χειροτεχνία παραμένει μια μορφή αντίστασης στην αυτοματοποίηση και τη μαζική παραγωγή”, γράφει. Πράγματι, δεν θα βρεις ποτέ δύο ίδια αντικείμενα. Κάθε χέρι αφήνει το δικό του ίχνος, έχει τη δική του ψυχή, και αυτό είναι που με συγκινεί στο craft».
Περισσότερες πληροφορίες στο noemagreece.com
