Ελληνική ιστορία
Τα μετέωρα βήματα του Ιωάννη Καποδίστρια
Με αφορμή το βιβλίο Ιωάννης Καποδίστριας: Στο κενό δύο κόσμων (εκδ. Πεδίο), ζητήσαμε από τον Σταύρο Παναγιωτίδη* να μας λύσει μερικές απορίες για το ιστορικό πρόσωπο που μας έχει απασχολήσει όσο κανένα άλλο τα τελευταία χρόνια.
Ποια θεωρείτε τη βασικότερη παρανόηση γύρω από τον πρώτο κυβερνήτη;
Το περίφημο «ένας άνθρωπος μπορούσε να μας κάνει κράτος και τον φάγαμε!». Είναι μια παρανόηση για ολόκληρη την εποχή του. Το λέμε αναδρομικά, γνωρίζοντας πως η θεσμική συγκρότηση της Ελλάδας τελικά δεν πήγε καλά. Βεβαίως, το πολιτικό πρόγραμμα του Καποδίστρια προφανώς βελτίωσε την κατάσταση του νεοϊδρυθέντος κράτους. Αλλά υπήρχαν και άλλα εκσυγχρονιστικά πολιτικά προγράμματα εκείνη την εποχή. Ο κυβερνήτης δεν ήταν ο μόνος άνθρωπος που ήξερε από κρατική διοίκηση. Και άλλοι άνθρωποι, για τους οποίους συνήθως σκεφτόμαστε αρνητικά, όπως ο Μαυροκορδάτος, είχαν αντίστοιχες πολιτικές γνώσεις. Ακόμη και οι Βαυαροί του Όθωνα έδειξαν πως ήξεραν να οργανώνουν κράτη. Και αποδείχθηκαν πιο προσαρμοστικοί από τον Καποδίστρια. Γι’ αυτό και ο Όθων έμεινε τελικά στον θρόνο τριάντα χρόνια. Άρα, τα πράγματα δεν είναι ποτέ τόσο απλά και «ατομικά».
Η βιογραφική ταινία του Γιάννη Σμαραγδή έσπασε τα ταμεία. Όλο αυτό έριξε φως ή συσκότισε ακόμη περισσότερο το ιστορικό τοπίο;
Η ταινία αυτή –όπως έχουν τονίσει τόσο πολλοί ιστορικοί επιστήμονες, πανεπιστημιακοί και ερευνητές με έργα ζωής επάνω στον Καποδίστρια– παραβίασε πολλαπλώς την ιστορική πραγματικότητα. Ο ίδιος παρουσιάστηκε ακόμη και ως οργανωτής της Επανάστασης, πράγματα αδιανόητα. Αλλά θα είναι ευχάριστο αν, έστω κι έτσι, κάποιοι άνθρωποι παρακινήθηκαν να τον μελετήσουν.
Γιατί είναι τόσο κομβική η δράση του για τη νεότερη ελληνική ιστορία;
Κατά τη γνώμη μου, πρωτίστως επειδή, γνωρίζοντας τις μεθόδους της διπλωματίας, κατάφερε να κερδίσει για το νέο κράτος τα ευρύτερα δυνατά σύνορα σε εκείνη τη συγκυρία.
Ποιο βιβλίο διαβάζετε αυτόν τον καιρό;
Το Φόνος στην ταράτσα (εκδ. Μίνωας) της Νατάσας Ιντζόγλου.
*Διδάκτορας Ιστορίας και παρουσιαστής του podcast Δεν είναι αυτό που νομίζεις.
Από τον A΄ Παγκόσμιο στη δικτατορία
Ξεχασμένες οικογενειακές φωτογραφίες και σπάνια τεκμήρια ανασυνθέτουν το προπολεμικό σύμπαν της εβραϊκής κοινότητας των Ιωαννίνων στο Ο χαμένος κόσμος της Ενριέτ ντε Σερβιανά (εκδ. Καπόν), καθώς ο Αλέξανδρος Μωυσής συνδέει προσωπικές μνήμες με την ταραγμένη ελληνική ιστορία, κορυφώνοντας την αφήγησή του με την τραγωδία του Ολοκαυτώματος. «Ο μακάβριος χορός του θανάτου διαρκεί σχεδόν πέντε ώρες. Πέντε ώρες κατά τις οποίες ο προβολέας κυνηγά και τα πολυβόλα εκτελούν. Το νερό έχει βαφτεί κόκκινο», διαβάζουμε στο 1939-1945 Ατλαντικός: «Πηλέας» και «Διαμαντής» (εκδ. Ψυχογιός) του Δημήτρη Καραΐσκου, από την τρομερά ενδιαφέρουσα σειρά Ιστορίες πολέμου. Ο συγγραφέας στρέφει το βλέμμα του στον Ατλαντικό Ωκεανό, εκεί όπου έλαβαν χώρα οι άγνωστες σε μεγάλο βαθμό περιπέτειες του Εμπορικού Ναυτικού της χώρας μας (με κόστος 400 πλοία και πάνω από 2.000 νεκρούς) ενάντια στα γερμανικά υποβρύχια. Σκοπός του; Να φέρει στο φως μια λιγότερο «τραγουδισμένη» –αλλά εξίσου τρομακτική και ηρωική– πλευρά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη συνέχεια, το ενδιαφέρον μεταφέρεται στην Κατοχή και την Αντίσταση, μέσα από Το ΕΑΜ και η εποχή του (εκδ. Ειρήνη) του Γιώργου Μαργαρίτη. Ο γνωστός ιστορικός θέτει απλές ερωτήσεις (Τι ήταν; Πώς γεννήθηκε; Γιατί, τελικά, ήταν επαναστατικό;) για να περιγράψει με σαφή και προσιτό τρόπο ένα αντιστασιακό κίνημα που άλλαξε, λίγο έως πολύ, τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας. Συμπληρωματικά λειτουργεί και η Εαμοκρατία στη Θεσσαλονίκη (1944-1945) (εκδ. Επίκεντρο) του Ανδρέα Βενιανάκη, ενός επίμονου και αυτοδίδακτου ερευνητή με σημαντικό έργο σχετικά με την Κεντρική Μακεδονία αυτής της περιόδου. Η εστιασμένη μελέτη του αφορά τη σύντομη αλλά εξαιρετικά πυκνή περίοδο κατά την οποία το ΕΑΜ βρέθηκε στο επίκεντρο της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της Ελλάδας, αναλαμβάνοντας δημοτικές και πολιτικές εξουσίες. Από εκεί η αφήγησή μας οδηγείται –σχεδόν αναπόφευκτα– στον Εμφύλιο. Το 1949 Γράμμος: «Ηυτοκτόνησαν ίνα μη αιχμαλωτισθώσι» (εκδ. Ψυχογιός) του Γιάννη Πριοβόλου, πάλι από τη σειρά Ιστορίες πολέμου, παρακολουθεί μία από τις πιο δραματικές σελίδες της σύγκρουσης μέσα από την ιστορία του ταγματάρχη του Εθνικού Στρατού Ιωάννη Βαλάση, ενός νεαρού άνδρα, πατέρα δύο παιδιών, που επέλεξε μέσα στην απελπισία του αυτό που λέει ο τίτλος: τον θάνατο από την αιχμαλωσία. Τον νοητό πίνακα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας που σχηματίζουν οι πέντες αυτές νέες εκδόσεις ολοκληρώνει το Στην Ελλάδα των συνταγματαρχών (εκδ. Εστία) του Ρόδη Ρούφου, το οποίο εκδίδεται για πρώτη φορά στα ελληνικά, 56 χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση στα γαλλικά και την τρομερή επιτυχία του στο εξωτερικό εκείνη την εποχή. Το δριμύ κατηγορώ του συγγραφέα και διπλωμάτη με την έντονη αντικαθεστωτική δράση την περίοδο της χούντας αποτελεί μια μαρτυρία από πρώτο χέρι για την καταστροφή που προκάλεσε η Επταετία σε κάθε επίπεδο: πολιτικό, πολιτιστικό, εθνικό.
Μεγάλη Ελλάδα
«Αυτό είναι ένα ραβασάκι για τη Μεγάλη Ελλάδα», διαβάζουμε σχετικά με το νέο πόνημα του Θεόδωρου Παπακώστα με τον «προβοκατόρικο» τίτλο Πόση μεγάλη Ελλάδα θέλετε; – Ναι! (εκδ. Key Books). Αν το όνομα του συγγραφέα δεν σας «λέει» κάτι, ίσως φταίει το γεγονός ότι είναι περισσότερο γνωστός ως Archaeostoryteller. Ο ιστορικός, λοιπόν, που κατάφερε να γίνει φαινόμενο στα σόσιαλ μίντια με τον ευχάριστο και εκλαϊκευμένο τόνο του, επιστρέφει με κάτι διαφορετικό αυτή τη φορά: ένα βιβλίο για τις αρχαίες ελληνικές αποικίες της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας, μιας περιοχής που έμεινε γνωστή ως Magna Graecia, αλλά οι περισσότεροι από εμάς ελάχιστα γνωρίζουμε γι’ αυτήν∙ ένα παράθυρο, δηλαδή, σε έναν «ξεχασμένο» αλλά θαυμαστό κόσμο.
Παγκόσμια ιστορία
Το Ισραήλ στον καθρέφτη
Στις 15 Ιουλίου του 2025, ο Ομέρ Μπάρτοβ δημοσιεύει ένα άρθρο γνώμης στους New York Times με τον πολύ χαρακτηριστικό τίτλο «Είμαι ένας ειδικός επί των γενοκτονιών. Ξέρω να τις διακρίνω όταν τις βλέπω». Το κείμενο προκαλεί σάλο, σηκώνοντας συζητήσεις επί συζητήσεων. Άλλωστε, μιλάμε για έναν αναγνωρισμένο Αμερικανο-ισραηλινό ιστορικό, με σημαντικό πανεπιστημιακό έργο. Επίσης, έχουμε να κάνουμε με έναν άνθρωπο που γνωρίζει από πρώτο χέρι τις συνθήκες που επικρατούν στην πολύπαθη Μέση Ανατολή: γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Ισραήλ, πολέμησε στον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ (1973) και τρία χρόνια αργότερα τραυματίστηκε βαριά κατά τη διάρκεια στρατιωτικής εκπαίδευσης. Έτσι, το γεγονός ότι ήδη από την εισαγωγή του νέου του βιβλίου Ισραήλ: Τι πήγε λάθος (εκδ. Μεταίχμιο) κάνει λόγο για «γενοκτονικές πρακτικές» της χώρας του, ύστερα από την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς την 7η Οκτωβρίου 2023, που έχουν ως αποτέλεσμα περισσότερους από 60.000 νεκρούς Παλαιστίνιους, αποκτά ειδική βαρύτητα. Ιδιαίτερα, μάλιστα, αν σκεφτούμε ότι αφιερώνει το βιβλίο του στον πατέρα του Χανόχ Μπαρτόβ, τον «τελευταίο σιωνιστή», όπως τον αποκαλεί, ο οποίος, όπως μαθαίνουμε, θεωρούσε τον Μπέντζαμιν Νετανιάχου τον «μεγαλύτερο καταστροφέα» του σιωνισμού, ενός κινήματος που επιδίωκε να απελευθερώσει τον ευρωπαϊκό εβραϊσμό από την καταπίεση. Για τον 72χρονο ιστορικό, το κίνημα έχει εκφυλιστεί σε μια κρατική ιδεολογία εθνονασιοναλισμού, κάτι που εξετάζει πολύπλευρα μέσα από έξι διαφορετικές ενότητες (με αυτήν για τη διαφορά ανάμεσα σε αντισιωνισμό και αντισημιτισμό να είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική) με σκοπό να δώσει στους αναγνώστες να καταλάβουν «πώς φτάσαμε έως εδώ και, ίσως, πώς θα μπορούσαμε να αναρριχηθούμε έξω από την άβυσσο».
Μέση Ανατολή
«Ο πρωταρχικός λόγος για τον οποίο το κεμαλικό καθεστώς θέλει να παρουσιάζεται ως ευρωπαϊκό είναι για να αποφύγει να χαρακτηριστεί ως “ανατολικό” ή “σημιτικό”, κι επομένως φυλετικά κατώτερο σε μια περίοδο (τον Μεσοπόλεμο) που ευνοεί τη διεθνή ιεράρχηση των φυλών», διαβάζουμε στο Στερεότυπες ιδέες για την Τουρκία (ΠΕΚ) του Μπενζαμέν Γκουρίς, το οποίο αναδεικνύει 20 κλασικές παρανοήσεις γύρω από την «πολύπλοκη αλήθεια» της γείτονος χώρας, λειτουργώντας ως ιδανικό ερμηνευτικό εργαλείο για τη σχέση μας μαζί της.
Πώς ένας πολιτικός από τις φτωχογειτονιές της Κωνσταντινούπολης μεταμόρφωσε την Τουρκία σε περιφερειακή δύναμη, αφού πρώτα διαίρεσε μια κοινωνία και καθόρισε εκ νέου τα όρια του πολιτεύματός της; Ο Στέφαν Ίρινγκ παρακολουθεί την πορεία του Τούρκου Προέδρου στο Ερντογάν, η ιστορία του (εκδ. Παπαδόπουλος) φωτίζοντας τις επιλογές, τις αντιφάσεις και το απειλητικό του όραμα για μια νέα αυτοκρατορία.
Πέντε πυκνά, γεμάτα αναφορές κείμενα, προερχόμενα από ομιλίες του Σάββα Μιχαήλ, ενός συνεπούς εδώ και δεκαετίες διανοουμένου της μαρξιστικής Αριστεράς, τα οποία προσπαθούν να περιγράψουν τη μεγαλύτερη τραγωδία του καιρού μας· αυτό είναι τα Φαντάσματα της Γάζας (εκδ. Άγρα). Μια κατάθεση σκέψης που αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία αν συνυπολογίσουμε την εβραϊκή καταγωγή του συγγραφέα.
Ιστορία των ιδεών
Συνήθως εξετάζουμε την ιστορία υπό γεωγραφικό, χρονολογικό ή ακόμα και πολεμικό πρίσμα, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις απρόβλεπτες διεργασίες που πραγματοποιούνται στο υπόβαθρο των κοινωνιών. Η Χόλι Κέις ρίχνει φως, μέσα από το βραβευμένο Η εποχή των ζητημάτων (εκδ. Αντίποδες), στο πώς από τις αρχές του 19ου αιώνα ξεκίνησε μια εποχή κατά την οποία κάθε ερώτημα που ζητούσε απάντηση μετατράπηκε σε πρόβλημα (το πολωνικό ζήτημα, το εβραϊκό ζήτημα, το γυναικείο ζήτημα) που απαιτούσε λύση. Μια εντυπωσιακή έρευνα, η οποία εξετάζει κάθε πιθανή και απίθανη πηγή και μας κάνει να αναρωτηθούμε: Μήπως, τελικά, τα γενικά σχήματα (ζητήματα) με τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο λένε την πραγματική ιστορία του και όχι η καταλογοποίηση μαχών, συνθηκών και εμπορικών συμφωνιών;
Μυστικά και ψέματα
Βασισμένος σε πολυετή αρχειακή έρευνα και εκατοντάδες συνεντεύξεις σε περισσότερες από δώδεκα χώρες, ο Σον Γουόκερ, ανταποκριτής του Guardian για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, ανασυνθέτει στο Οι παράνομοι (Επίκεντρο) την ιστορία του πιο «μυστικού» προγράμματος της KGB: πράκτορες που ζούσαν επί δεκαετίες στη Δύση με ψεύτικες ταυτότητες αναλάμβαναν πολιτικές δολοφονίες και βιομηχανική κατασκοπεία. Άλλοτε τα κατάφερναν, άλλοτε αποτύγχαναν παταγωδώς∙ η δικιά τους, όμως, ιστορία δείχνει πόσο πολλά «ποντάρει» διαχρονικά η Ρωσία σε αυτό το «διπλό παιχνίδι», είτε ως Σοβιετική Ένωση είτε ως κράτος-δορυφόρος του Βλαντιμίρ Πούτιν.
Στο μυαλό του Ρόμπερτ Κάπλαν
«Αυτή τη στιγμή οδεύουμε με ορμητική φόρα προς ένα άψυχο και αστραφτερό μέλλον», γράφει ο Ρόμπερτ Κάπλαν στο τελευταίο του βιβλίο Έρημη χώρα: Ένας κόσμος σε διαρκή κρίση (εκδ. Διόπτρα). Η επιλογή του τίτλου, ευθεία αναφορά στο ποίημα του Τ. Σ. Έλιοτ, δεν είναι τυχαία: ο διακεκριμένος αναλυτής διεθνών σχέσεων κρούει τον κώδωνα του κινδύνου συγκρίνοντας τη σημερινή εποχή με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, μέσα από μια εξαντλητική αντιπαραβολή, καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως «η ανθρωπότητα στον πλανήτη Γη θα αποτελεί ένα ολοένα και πιο κλειστό σύστημα, ασφυκτικά στριμωγμένο, διχασμένο και οπλισμένο μέχρι τα δόντια». Όσο για το επίσης δικό του Αδριατική: Πολυφωνία πολιτισμών στο τέλος της εποχής μας (εκδ. Πατάκη), που μεταφράστηκε πριν από λίγο καιρό στα ελληνικά; Είναι ένα εκτενές οδοιπορικό στο οποίο, επιστρατεύοντας τη δημοσιογραφική του εμπειρία, εξηγεί γιατί η περιοχή έχει τόσο κομβικό ρόλο στην παγκόσμια σκακιέρα (μεταναστευτικές ροές, ενεργειακές πηγές, εμπορικός κόμβος), παραμένοντας «ένα ευαίσθητο βαρόμετρο των πολιτικών αντοχών της Ανατολής και της Δύσης». Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν κάποιος διαφωνεί με τα συμπεράσματά του, ένα είναι σίγουρο: το μυαλό του Κάπλαν είναι κοφτερό.
«Αυτή τη στιγμή οδεύουμε με ορμητική φόρα προς ένα άψυχο και αστραφτερό μέλλον». ―Ρόμπερτ Κάπλαν, αναλυτής διεθνών σχέσεων
