Αν κι εσείς αναρωτιέστε γιατί ορισμένες εμπειρίες μάς οδηγούν τόσο έντονα προς την «ευχαρίστηση», ενώ άλλες μάς χαρίζουν μια αίσθηση βαθύτερου νοήματος και σκοπού, να ξέρετε ότι δεν πρόκειται για απλό φιλοσοφικό στοχασμό. Είναι ένα από τα βασικά ζητήματα της σύγχρονης νευροεπιστήμης. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζει ο Μόρτεν Κρίνγκελμπαχ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ο οποίος εδώ και χρόνια μελετά τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος μετατρέπει τις απλές «απολαύσεις» σε εμπειρίες που άλλοτε «γράφουν» μέσα μας και άλλοτε δεν αφήνουν κανένα αποτύπωμα. Ο Κρίνγκελμπαχ βρέθηκε πρόσφατα στην Αθήνα, στο πλαίσιο του «The Lyceum Project», όπου πραγματοποίησε ομιλία στο Ωδείο Αθηνών με τίτλο «Επανεξετάζοντας τη νοημοσύνη: Πέρα από τον εγκέφαλο». Μιλήσαμε μαζί του για τους μηχανισμούς ευχαρίστησης του ανθρώπινου σώματος, τις απολαύσεις με βαθύτερο νόημα, για το πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τη συνολική μας ευημερία αλλά και να κάνουμε μερικά βήματα προς εκείνη την άπιαστη έννοια που ακούει στο όνομα «ευδαιμονία».
Πρόσφατα δηλώσατε ότι «για τον Αριστοτέλη, ο στόχος της ανθρώπινης ζωής ήταν να ζει κανείς καλά, να ευημερεί και, τελικά, να έχει μια καλή ζωή. Αυτοί οι στόχοι μπορούν να νοηθούν ως ευδαιμονία». Η έρευνά σας επικεντρώνεται στην αναζήτηση όσων μας προσφέρουν ευχαρίστηση. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που μας την προσφέρει;
Νομίζω ότι το πρώτο που πρέπει να καταλάβουμε είναι οι λόγοι για τους οποίους βιώνουμε ευχαρίστηση. Από αυτή την άποψη, συμφωνώ απόλυτα με τον Αριστοτέλη. Πρέπει να επιβιώσουμε, τόσο ως άτομα όσο και ως είδος. Τα πράγματα που καθιστούν δυνατή αυτή την επιβίωση, όπως η τροφή, το σεξ και ούτω καθεξής, αποτελούν σαφώς πηγές ευχαρίστησης. Γνωρίζουμε ότι τα χρειαζόμαστε για να μας παρέχουν ενέργεια και τα απολαμβάνουμε, κάτι που μας παρακινεί να τα αναζητούμε. Το μεγαλύτερο ερώτημα, ωστόσο, και το πιο ενδιαφέρον, το οποίο άρχισα να διερευνώ μόλις πρόσφατα, αφού πέρασα είκοσι χρόνια μελετώντας την ευχαρίστηση, είναι η «ευδαιμονική» πτυχή της εμπειρίας.
Ποιες είναι αυτές οι ευχάριστες εμπειρίες που μας δίνουν νόημα;
Η μουσική είναι ένα υπέροχο παράδειγμα. Είναι σαφώς απολαυστική και φαίνεται να ενεργοποιεί πολλά από τα ίδια συστήματα που ενεργοποιούνται από το φαγητό ή ένα καλό φλιτζάνι καφέ, αλλά δημιουργεί και κάτι περισσότερο: μια αίσθηση νοήματος και σύνδεσης μεταξύ των ανθρώπων. Ο Πατ Μέθενι, ο κιθαρίστας της τζαζ, είπε κάποτε: «Το να ακούς είναι το κλειδί για όλα τα σπουδαία πράγματα στη μουσική». Πιστεύω ότι υπάρχει κάτι εξαιρετικά σημαντικό σε αυτή την ιδέα, που συνδέεται στενά με την παροιμία των Γουόλοφ [σ.σ. διάλεκτος της Σενεγάλης]: «Οι άνθρωποι είναι το φάρμακο των ανθρώπων».
Επομένως, τι είναι αυτό που δίνει νόημα στη ζωή μας;
Τελικά, και πάλι σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αυτό που μας κάνει να σηκωνόμαστε το πρωί είναι η πιθανότητα να βρούμε νόημα και ίσως, επίσης, απόλαυση. Όμως η απόλαυση δεν είναι το ίδιο με την «ευδαιμονία». Τα δύο αυτά σχετίζονται, αλλά δεν είναι ταυτόσημα. Μπορείς, για παράδειγμα, να αντλήσεις ευχαρίστηση από το να φας μεγάλη ποσότητα σοκολάτας, αλλά αυτό από μόνο του δεν δημιουργεί βαθύ νόημα στις ζωές μας. Το να μοιράζεσαι σοκολάτα με άλλους, ωστόσο, μπορεί να είναι ακριβώς το είδος της εμπειρίας που γεννά μια γνήσια αίσθηση νοήματος.
Τι σχέση έχει η «ηδονή» με την «ευδαιμονία»;
Πρώτα απ’ όλα, νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε το «ηδονικό σύστημα» ως ένα είδος «μηχανής», η λειτουργία της οποίας εκτυλίσσεται σταδιακά. Για παράδειγμα, αυτή τη στιγμή θα ήθελα πολύ έναν καφέ. Οπότε, πρώτα θέλω τον καφέ, μετά από λίγο μπορεί να πάρω έναν καφέ, να τον πιω και να βιώσω κάποια ευχαρίστηση από αυτόν. Στη συνέχεια, προχωράω και κάνω κάτι άλλο. Έτσι λειτουργεί η «μηχανή». Αν κάτι πάει στραβά, ίσως προκύψουν διάφορα προβλήματα. Μπορεί να εθιστώ εντελώς στον καφέ και να παραμείνω παγιδευμένος σε αυτόν τον κύκλο της επιθυμίας και της κατανάλωσης. Σε αυτή την περίπτωση, υπάρχει πολύ λίγη ουσία, πολύ λίγη «ευδαιμονία».
Εναλλακτικά, μπορεί να πιω τον καφέ και να μην τον απολαύσω καθόλου. Αυτό θα ήταν ένα παράδειγμα «ανηδονίας», δηλαδή της αδυναμίας να βιώσει κανείς ευχαρίστηση. Μπορούμε λοιπόν να σκεφτούμε την «ηδονή» ως έναν μηχανισμό που πρέπει να λειτουργεί σωστά. Ενώ, λοιπόν, εκείνη παρέχει τους μηχανισμούς της απόλαυσης, η «ευδαιμονία» αφορά τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι εμπειρίες εντάσσονται σε μια ευρύτερη αίσθηση σκοπού, σύνδεσης και νοήματος στη ζωή.
Στην έρευνά σας χρησιμοποιείτε προηγμένες μεθόδους νευροαπεικόνισης, νευροχειρουργικής και υπολογιστικής επιστήμης. Ποιες περιοχές του εγκεφάλου εμπλέκονται στην αίσθηση της «ευχαρίστησης»;
Γνωρίζουμε αρκετά για τις περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην «ευχαρίστηση (pleasure)», διότι, φυσικά, μπορούμε να μελετήσουμε τους ανθρώπους χρησιμοποιώντας εγκεφαλικούς σαρωτές, κάτι που αποτελεί μεγάλο μέρος της δουλειάς μου. Μια σημαντική διάκριση είναι ότι η ευχαρίστηση δεν εντοπίζεται σε μία μόνο περιοχή του εγκεφάλου. Πολλοί άνθρωποι έχουν δει εικόνες του εγκεφάλου με χρωματιστές κηλίδες και υποθέτουν ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη κηλίδα, για παράδειγμα, για την προτίμηση στη σοκολάτα. Όμως, δεν λειτουργεί έτσι. Η «ευχαρίστηση» δημιουργείται από δίκτυα αλληλοσυνδεόμενων εγκεφαλικών περιοχών.
Ένα από τα πιο σημαντικά από αυτά τα δίκτυα βρίσκεται σε μια περιοχή ακριβώς πάνω από τα μάτια, γνωστή ως «τροχιακός μετωπικός φλοιός». Σε αυτό το σημείο η νευροχειρουργική προσφέρει ιδιαίτερα πολύτιμες πληροφορίες. Εάν αυτό το τμήμα του εγκεφάλου υποστεί βλάβη ή δυσλειτουργία, οι άνθρωποι μπορεί να χάσουν την ικανότητα να βιώνουν «ευχαρίστηση» με τον τρόπο που θα το έκαναν κανονικά. Έρευνες σε άλλα ζώα έχουν αποκαλύψει παρόμοια ευρήματα. Όταν επηρεάζονται συγκεκριμένες περιοχές, τα ζώα δεν είναι πλέον ικανά να εκδηλώνουν φυσιολογικές αντιδράσεις ευχαρίστησης.
Ένας από τους συνήθεις τρόπους μέτρησης της ευχαρίστησης ιδίως στα τρωκτικά, αλλά και στα ανθρώπινα βρέφη, είναι να τους χορηγείται ένα γλυκό διάλυμα, όπως νερό με ζάχαρη. Εμφανίζουν χαρακτηριστικές εκφράσεις στο πρόσωπο, όπως το γλείψιμο των χειλιών, και η ένταση αυτών των αντιδράσεων αυξάνεται ανάλογα με το πόσο γλυκό είναι το διάλυμα.
Το αξιοσημείωτο είναι ότι, αν αφαιρέσεις ή διαταράξεις συγκεκριμένες περιοχές βαθιά μέσα στον εγκέφαλο, όπως για παράδειγμα ο «επικλινής πυρήνας», μπορείς ουσιαστικά να εξαλείψεις εντελώς αυτές τις αντιδράσεις ευχαρίστησης. Το ζώο μπορεί να συνεχίσει να καταναλώνει το γλυκό διάλυμα, αλλά τα συμπεριφορικά σημάδια ευχαρίστησης εξαφανίζονται σε μεγάλο βαθμό, αποδεικνύοντας τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζουν αυτές οι εγκεφαλικές δομές στη δημιουργία ευχάριστων εμπειριών.
Τι συμβαίνει λοιπόν στον εγκέφαλο όταν οι άνθρωποι βιώνουν ερεθίσματα που προσφέρουν «ευχαρίστηση», όπως το φαγητό, το σεξ ή ακόμα και η κοινωνική αλληλεπίδραση;
Κατ’ αρχάς, πρέπει να επιθυμείς κάτι και πρέπει να βρεθείς σε θέση να το αποκτήσεις. Στη συνέχεια, μόλις το καταναλώσεις ή το βιώσεις, ενεργοποιείται ένα δίκτυο εγκεφαλικών περιοχών. Είναι σχεδόν σαν μια χορογραφία: περνάς από το να θέλεις κάτι στο να σου αρέσει πραγματικά. Αυτές οι περιοχές επικοινωνούν μεταξύ τους, συνοδευόμενες από αντίστοιχες συναισθηματικές διεργασίες. Το μεγαλύτερο ερώτημα, φυσικά, είναι πώς αυτό τελικά μετατρέπεται σε συναίσθημα.
Αυτό το ερώτημα υπήρξε πάντα μία από τις κεντρικές προκλήσεις στην έρευνα. Μία από τις πιο πρόσφατες ιδέες που αναπτύσσουμε είναι μια θεωρία της συνείδησης στην οποία το συναίσθημα διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο. Άλλωστε, κάθε πλάσμα πρέπει να αποφασίσει τι του κάνει καλό και τι όχι. Αυτή είναι, ίσως, η πιο βασική υπολογιστική διαδικασία που πρέπει να εκτελέσει κάθε οργανισμός. Πρέπει να γνωρίζουμε αν κάτι είναι ευεργετικό ή επιβλαβές. Μόλις ένα σύστημα καταστεί ικανό να κάνει αυτή τη διάκριση, καθίσταται δυνατό αυτές οι αξιολογήσεις να μεταφραστούν σε συναισθήματα. Ο λόγος είναι ότι σχεδόν ό,τι κάνουμε στον κόσμο συνδέεται με κάποιον τρόπο με το συναίσθημα.
Μπορούμε να καταλάβουμε ποιο συναίσθημα νιώθει κάποιος από τις εκφράσεις του προσώπου ή τις σωματικές αλλαγές του;
Σε κάποιον βαθμό, ναι. Πολλά συναισθήματα συνοδεύονται από χαρακτηριστικές σωματικές και εκφραστικές αλλαγές. Ωστόσο, αυτό εγείρει ένα βαθύτερο ερώτημα: βιώνουμε συναισθήματα λόγω αυτού που συμβαίνει στο σώμα μας ή οι σωματικές αλλαγές συμβαίνουν επειδή ήδη βιώνουμε συναισθήματα; Αυτό το ερώτημα παραμένει άλυτο. Η δική μου άποψη είναι ότι το σώμα λειτουργεί περισσότερο σαν αντηχείο ή ενισχυτής. Ας σκεφτούμε το άγχος: όταν οι άνθρωποι αγχώνονται, συχνά αρχίζουν να ιδρώνουν, ο καρδιακός τους ρυθμός αυξάνεται και βιώνουν άλλα σωματικά συμπτώματα. Είναι ενδιαφέρον το ότι, αν πάρει κανείς «β-αναστολείς», οι οποίοι μειώνουν τη φυσιολογική αντίδραση του σώματος, η εμπειρία συχνά γίνεται πιο διαχειρίσιμη.
Αυτό υποδηλώνει ότι το σώμα ενισχύει τις συναισθηματικές καταστάσεις, αλλά δεν είναι απαραιτήτως η πηγή από την οποία προέρχονται. Κατά τη γνώμη μου, η πηγή βρίσκεται στον εγκέφαλο, ενώ το σώμα μεγεθύνει και ενισχύει την εμπειρία.
Μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματα και τις απολαύσεις μας;
Σε πολλές περιπτώσεις μπορούμε, αλλά είναι αρκετά δύσκολο. Ο λόγος είναι ότι τα συναισθήματα και οι απολαύσεις συχνά μας ελέγχουν. Ένα σαφές παράδειγμα είναι ο εθισμός. Δεν ξέρω αν καπνίζετε, αλλά πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται πολύ να σταματήσουν.
Αναφέρεστε στον εθισμό και υπάρχουν έρευνες που υποδεικνύουν ότι τα εξαρτημένα άτομα βιώνουν αυξημένη επιθυμία, αλλά μειωμένη απόλαυση, κάτι που διαταράσσει τον φυσιολογικό κύκλο της απόλαυσης. Πώς, λοιπόν, ο εθισμός μεταβάλλει το εν λόγω «σύστημα» του εγκεφάλου;
Ναι, ακριβώς. Νομίζω ότι αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι ότι «επιθυμείς» όλο και περισσότερο και «απολαμβάνεις» όλο και λιγότερο. Με την πάροδο του χρόνου, η απόδοση μειώνεται. Βρίσκω πολύ ενδιαφέρον το ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν απλώς να ξεφύγουν από τον εθισμό με τη δύναμη της σκέψης. Πρέπει να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους και, ακόμα και τότε, είναι εξαιρετικά δύσκολο. Περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι είναι εθισμένοι στο κάπνισμα και περίπου 200 εκατομμύρια θα πεθάνουν εξαιτίας του, όμως πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να μην μπορούν να το διακόψουν.
Είναι ενδιαφέρον το ότι ο καθηγητής Μάθιου Τζόνσον ηγήθηκε έρευνας για τη διακοπή του καπνίσματος. Η έρευνα έδειξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να παρακολουθήσουν προγράμματα διακοπής του καπνίσματος διάρκειας περίπου 12 εβδομάδων, όπου μαθαίνουν να ελέγχουν τη συμπεριφορά τους. Τις περισσότερες φορές, όμως, αυτά δεν αποδίδουν. Οι περισσότεροι συμμετέχοντες φτάνουν στο τέλος του προγράμματος και εξακολουθούν να μην μπορούν να σταματήσουν. Όμως, ο καθηγητής Τζόνσον έδειξε ότι αν στη μέση του προγράμματος τους χορηγηθεί ψιλοκυβίνη (ψυχοτρόπα μανιτάρια), κάτι αλλάζει. Ξαφνικά, είναι σε θέση να σταματήσουν. Έναν χρόνο αργότερα, περίπου το 40% σταμάτησε να καπνίζει.
Έχει αποδειχθεί ότι και οι συναισθηματικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ικανότητά μας για «απολαύσεις», συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής επιθυμίας. Πώς κατανοείτε τη σχέση μεταξύ της κατάθλιψης και των αλλαγών στη σεξουαλική διέγερση και απόλαυση;
Στην κατάθλιψη, ο κύκλος συναισθημάτων και διέγερσης διαταράσσεται. Οι άνθρωποι μπορεί να τρώνε υπερβολικά ή ανεπαρκώς και, κυρίως, συχνά παύουν να αντλούν απόλαυση από πράγματα που προηγουμένως απολάμβαναν. Ένα από τα πρώτα συστήματα που επηρεάζονται είναι ο σεξουαλικός κύκλος, χάνεται εντελώς το ενδιαφέρον για το σεξ. Αλλά ακόμη και αν υπάρχει ενδιαφέρον, η απόδοση μπορεί να είναι μειωμένη. Ένα σημαντικό πρόβλημα με πολλά από τα σημερινά αντικαταθλιπτικά είναι ότι μπορούν να παρεμβαίνουν περαιτέρω σε αυτό το σύστημα. Ως αποτέλεσμα, ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται λιγότερο καταθλιπτικό, αλλά η σεξουαλική του λειτουργία παραμένει διαταραγμένη. Και αυτό δεν αποτελεί πλήρη ανάρρωση, διότι μια φυσιολογική ζωή απαιτεί φυσιολογικές ικανότητες για την απόλαυση.
«Στην κατάθλιψη, οι άνθρωποι μπορεί να τρώνε υπερβολικά ή ανεπαρκώς και, κυρίως, συχνά παύουν να αντλούν απόλαυση από πράγματα που προηγουμένως απολάμβαναν».
Ποιες απλές, καθημερινές μεθόδους ή πρακτικές μπορούμε να υιοθετήσουμε για να ενισχύσουμε την απόλαυση, την ευτυχία και να προσεγγίσουμε την ευδαιμονία;
Η προσωπική μου άποψη επιστρέφει σε αυτό που συζητήσαμε νωρίτερα: οι άνθρωποι είναι, κατά μία έννοια, «το φάρμακο των ανθρώπων». Όταν πέφτουμε σε κατάθλιψη, η φυσική μας τάση είναι συχνά να απομονωνόμαστε. Πρέπει όμως να κάνουμε το αντίθετο, δηλαδή να επιτρέψουμε σε άλλους ανθρώπους να μπουν στη ζωή μας και να αλληλεπιδράσουμε μαζί τους με ουσιαστικούς τρόπους.
Και δεν εννοώ μόνο να μιλάμε. Εννοώ να κάνουμε πράγματα μαζί. Προσωπικά, μου αρέσει το ποδόσφαιρο και το τρέξιμο, σωματικές δραστηριότητες που σε αποσπούν από τις σκέψεις σου. Διότι στην κατάθλιψη οι άνθρωποι συχνά παγιδεύονται σε μια διαδικασία αναμασήματος: έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο σκέψεων όπου ο εαυτός μοιάζει ανάξιος ή ανεπαρκής. Η αλληλεπίδραση «από άνθρωπο σε άνθρωπο» είναι μια μορφή θεραπείας. Επίσης η αλληλεπίδραση με τη φύση, τα δέντρα, την κίνηση, το περιβάλλον. Θα συνιστούσα και περισσότερη μουσική. Αν μπορείτε να παίζετε μουσική ή ακόμα και να τραγουδάτε, αυτό μπορεί να είναι πολύ ισχυρό.
Aκόμη και μια μικρή ποσότητα αλκοόλ μπορεί μερικές φορές να μειώσει τις αναστολές, βοηθώντας τους ανθρώπους να νιώσουν ότι μπορούν να τραγουδήσουν, να αναλάβουν ρίσκα και να συμμετάσχουν με τρόπους που κανονικά δεν θα έκαναν. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, παρακολούθησα κάτι που ονομάζεται «PubChoir» στην Αυστραλία: μια ομάδα όπου οι άνθρωποι μαζεύονται, πίνουν ένα ποτό μαζί, μαθαίνουν ένα τραγούδι σε λίγες ώρες και στη συνέχεια το ερμηνεύουν όλοι μαζί. Η χαρά στα πρόσωπα των ανθρώπων είναι εντυπωσιακή. Μαθαίνουν, ερμηνεύουν και βιώνουν μια κοινή αίσθηση επιτυχίας. Είναι ένα σαφές παράδειγμα του πώς οι κοινωνικές σχέσεις, η μουσική και η κοινή δραστηριότητα μπορούν να μεταμορφώσουν τη συναισθηματική εμπειρία, πώς οι ίδιοι οι άνθρωποι μπορούν να λειτουργήσουν ως φάρμακο ο ένας για τον άλλον.
Θεωρείτε, λοιπόν, ότι μικρές «δόσεις» εθιστικών ουσιών, όπως το αλκοόλ ή το κάπνισμα, μπορούν να μας προσφέρουν μια αίσθηση ευχαρίστησης;
Φυσικά, και ακριβώς γι’ αυτό μπορούν να γίνουν τόσο εθιστικές. Η κοκαΐνη, για παράδειγμα, προκαλεί έντονα συναισθήματα ικανοποίησης. Το πρόβλημα όμως είναι ότι, μόλις πάρεις μια μικρή ποσότητα, τείνεις να θέλεις κι άλλη. Για μερικούς ανθρώπους, ακόμη και μία μοναδική έκθεση στην κοκαΐνη μπορεί να οδηγήσει σε συνεχή χρήση. Για άλλους, ένα μόνο τσιγάρο μπορεί να είναι αρκετό για να πυροδοτήσει μια διαρκή συνήθεια.
«Υπάρχει κάτι βαθιά πολύτιμο στο να κάθεσαι με φίλους, να πίνεις μια-δυο μπίρες και να παρακολουθείς το Παγκόσμιο Κύπελλο».
Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με τα είδη των απολαύσεων, αλλά πιστεύω ότι είναι λάθος να αποφεύγουμε εντελώς την απόλαυση. Το σημαντικό είναι να απολαμβάνουμε με τρόπο που να συνάδει με μια καλή ζωή και με τους άλλους ανθρώπους. Υπάρχει κάτι βαθιά πολύτιμο στο να κάθεσαι με φίλους, να πίνεις μια-δυο μπίρες και να παρακολουθείς το Παγκόσμιο Κύπελλο. Είναι μια εξαιρετική ανθρώπινη εμπειρία. Και όμως, πολλοί άνθρωποι σήμερα το φοβούνται ελαφρώς ή τους λένε ότι πρέπει να το αποφεύγουν εντελώς. Μα γιατί; Γιατί να μην επιτρέψουμε στον εαυτό μας λίγη χαρά;
