Καθόμαστε αντικριστά στο τιρκουάζ σαλόνι της γαλλικής πρεσβείας, μας μένουν δύο λεπτά διαθέσιμα για κουβέντα μέχρι να αποχωρήσει για το επόμενο ραντεβού της. Με το δεξί της χέρι παίζει αφηρημένα με τις σειρές από κόκκινες πέτρες του κοραλλένιου κολιέ της – το χρώμα του, σε συνδυασμό με το λευκό φόρεμα και το μπλε σακάκι της, μοιάζουν επιλεγμένα για να παραπέμπουν στα χρώματα της γαλλικής σημαίας. Έχω σημειώσει να τη ρωτήσω οπωσδήποτε κάτι «φεμινιστικό». Η πορεία της ως διπλωμάτιδος σχεδόν εκβιάζει ένα σχόλιο για το ότι υπήρξε γυναίκα με σημαντικές θέσεις σε έναν ανδροκρατούμενο χώρο. Γεννημένη τον Αύγουστο του 1959 στη Γενεύη, έχει διαγράψει μια μακρά διπλωματική πορεία. Πριν αναλάβει την πρεσβεία της Γαλλίας στην Ελλάδα την 1η Αυγούστου του 2023, διετέλεσε από διευθύντρια του Γαλλικού Ινστιτούτου της Μεγάλης Βρετανίας (2006-2010) έως αναπληρώτρια διευθύντρια για θέματα Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Υπουργείο Εξωτερικών και Διεθνούς Ανάπτυξης της Γαλλίας (2016-2017). Η «φεμινιστική ερώτηση», όμως, τώρα μου φαίνεται σχεδόν μπανάλ. Θα της την κάνουν συνέχεια. Κι εκείνη θα απαντά περίπου τα ίδια πράγματα. Κρατιέμαι, επίσης, να μη σχολιάσω το ότι, παρά τα ανοιχτόχρωμα μάτια της, μου θυμίζει τη Φανί Αρντάν. Έχοντας συζητήσει λίγο πριν τις αγαπημένες της συνήθειες στην Αθήνα, αναρωτιέμαι ξαφνικά αν πίνει ελληνικό καφέ. «Ω, ναι», αποκρίνεται πριν ξεκαθαρίσει, στα ελληνικά, ότι τον απολαμβάνει «πάντα σκέτο».
Καθώς βρίσκεται ήδη σχεδόν τρία χρόνια στο τιμόνι της γαλλικής πρεσβείας, δεν είναι το αξίωμά της η αφορμή για τη συνάντησή μας. Ούτε ακριβώς το ότι πλησιάζει η εθνική εορτή της Γαλλίας, κατά την οποία μνημονεύεται τόσο η συμβολική έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης στις 14 Ιουλίου του 1789, με την κατάληψη της φυλακής-φρουρίου της Βαστίλης, όσο και η Γιορτή της Ομοσπονδίας, που πραγματοποιήθηκε στις 14 Ιουλίου του 1790. Αλλά το ότι επέλεξε να δείξει, πρώτα και αποκλειστικά στους αναγνώστες του «Κ», τους ανακαινισμένους χώρους του νεοκλασικού μεγάρου που δεσπόζει στην αρχή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας. Πρόκειται για μια ανακαίνιση που διήρκεσε τρία χρόνια και την οποία ως πρότζεκτ-προσωπικό της στοίχημα δεν σταμάτησε στιγμή να «τρέχει», παρότι μεσολάβησαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Παρισιού, σημαντικές επίσημες επισκέψεις και ό,τι άλλο περιλαμβάνει η καθημερινότητα σε μια πρεσβεία.
Το νέο πρόσωπο της γαλλικής πρεσβείας
Λίγη ώρα νωρίτερα, αφού έχουμε μόλις συστηθεί, πιάνει κατευθείαν στα χέρια της μια σκεπαστή φοντανιέρα χρώματος μπλε σελέστ, με χρυσές λεπτομέρειες. Η ξενάγηση έχει αρχίσει. Μου εξηγεί ότι το συγκεκριμένο αντικείμενο αποτελεί κομμάτι ενός σερβίτσιου που φτιάχτηκε το 1927 ειδικά για την αντιπροσωπεία της Γαλλίας στην Αθήνα – δηλαδή για το διπλωματικό σώμα που προηγήθηκε της ίδρυσης γαλλικής πρεσβείας στη χώρα μας. Τη γυρίζει ανάποδα και μου δείχνει τη σχετική σφραγίδα, όπως και εκείνη του κατασκευαστή, που είναι το Manufacture Nationale de Sèvres. Το συγκεκριμένο εργοστάσιο (κάποτε εργαστήριο), του οποίου η ιδιοκτησία ήδη από το 1759 βρισκόταν υπό το γαλλικό Στέμμα και στη συνέχεια πέρασε στη γαλλική κυβέρνηση, από πέρυσι αποτελεί ένα από τα «τμήματα» των Manufactures Nationales – Sèvres & Mobilier National, που υπάγονται στο Υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας. Το δεύτερο διαχειρίζεται, συντηρεί και εμπλουτίζει τις συλλογές επίπλων, ταπισερί, υφασμάτων και αντικειμένων διακοσμητικής τέχνης των κυβερνητικών κτιρίων. Από αυτό εστάλησαν στην Ελλάδα όλα τα καινούργια αντικείμενα που μπορεί κανείς να δει στην γαλλική πρεσβεία, εκτός από τα έργα τέχνης. Τα τελευταία επιλέχθηκαν από το Εθνικό Κέντρο Εικαστικών Τεχνών της Γαλλίας, το οποίο επίσης υπάγεται στο Υπουργείο Πολιτισμού και έχει ως αποστολή την υποστήριξη, την προώθηση και τη διατήρηση της σύγχρονης γαλλικής εικαστικής δημιουργίας.
Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στη φοντανιέρα. Κοντινά της χρώματα μπορεί κανείς να δει παντού στην πρεσβεία: σε πίνακες, στις καρέκλες της μεγάλης τραπεζαρίας και, φυσικά, στο σετ των καναπέδων όπου θα καθίσουμε για μια τελευταία μίνι κουβέντα, μετά το πέρας της ξενάγησης. Κάτι άλλο που παρατηρεί κανείς ανάμεσα στις διακοσμητικές προσθήκες είναι τα πολλά έπιπλα και αντικείμενα που παραπέμπουν στο στιλ της δεκαετίας του 1960, κάτι που, σκέφτομαι, δεν μπορεί να αποτελεί, τουλάχιστον όχι αποκλειστικά, απλή αισθητική προτίμηση της κ. Οέρ.
Βρισκόμαστε άλλωστε σε έναν χώρο όπου τα πάντα οφείλουν να μεταφέρουν ένα διπλωματικό μήνυμα κοινών δεσμών και φιλίας. Τα ελληνογαλλικά «années soixante», λοιπόν, εξηγούνται από το ότι σφραγίστηκαν με την ιστορική επίσκεψη του Σαρλ Ντε Γκολ στη χώρα μας, τον Μάιο του 1963. Η κ. Οέρ μού αφηγείται ότι ο Σαρλ Ντε Γκολ επιθυμούσε ήδη από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου να επισκεφθεί την Ελλάδα, ως τον τόπο γέννησης της δημοκρατίας. Ο Εμφύλιος, όμως, ανέβαλε αυτό το ταξίδι. Στη συνέχεια, με οδηγεί στη μεγάλη τραπεζαρία και μου δείχνει δύο μνημειωδών διαστάσεων μοντέρνες ταπισερί που τοποθετήθηκαν εκεί πριν από την επίσκεψη του Ντε Γκολ. Όταν παραλήφθηκαν από τη γαλλική πρεσβεία, δημιούργησαν μάλλον αμηχανία με τα σχέδιά τους, που ξέφευγαν αισθητικά από τα θέματα του νεοκλασικισμού και του παραδοσιακού φιλελληνισμού του 19ου αιώνα, τα οποία επικρατούσαν μέχρι τότε στη διακόσμηση του μεγάρου. Η μία ήταν εμπνευσμένη από τις κουκουβάγιες της Αθήνας και η άλλη από τους Όρνιθες του Αριστοφάνη.
Πολλά έπιπλα παραπέμπουν στο στιλ της δεκαετίας του 1960, η οποία σφραγίστηκε από την ιστορική επίσκεψη του Σαρλ Ντε Γκολ στη χώρα μας, τον Μάιο του 1963.
Πριν από την επίσκεψη του Ντε Γκολ, αξίζει να αναφερθεί ότι οι αίθουσες του κτιρίου που στεγάζει σήμερα τη γαλλική πρεσβεία ήταν αρκετά άδειες από μεγάλων διαστάσεων έργα. Για την ακρίβεια, το μόνο «εμβληματικό» που υπήρχε ήδη από το 1929 και συνεχίζει να υπάρχει έως σήμερα είναι μια ταπισερί που απεικονίζει τη νίκη του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου επί του αντιπάλου του Μαξέντιου (σε μια μάχη του 312 μ.Χ.). Είναι κατασκευασμένη από το Εθνικό Εργοστάσιο των Γκομπλέν, το οποίο τον 17ο αιώνα έφερε στην ονομασία του τον προσδιορισμό «Βασιλικό» και σήμερα υπάγεται κι αυτό στους Manufactures Nationales – Sèvres & Mobilier National. Δεσπόζει στη μεγάλη σάλα με τον χρυσοποίκιλτο διάκοσμο και το στρωμένο με δύο ολοπόρφυρα χαλιά παρκέ. H κ. Οέρ, ως εξαιρετική οικοδέσποινα, με πληροφορεί ότι η συγκεκριμένη σάλα κάποτε λειτουργούσε ως ballroom· οι πρέσβεις και οι καλεσμένοι τους συναντιούνταν εκεί για να χορέψουν. Μάλιστα, είχε προβλεφθεί η δημιουργία μιας εξέδρας, από την οποία έπαιζε μια μικρή ορχήστρα.
Το κτίριο και η σημασία του
Το κτίριο της γαλλικής πρεσβείας, που έμελλε να αποτελέσει ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά και αναγνωρίσιμα της νεοκλασικής Αθήνας, το σχεδίασε ο Αναστάσιος Μεταξάς (1862-1937), ο οποίος μάλιστα υπήρξε Ολυμπιονίκης στο άθλημα της σκοποβολής. Πρόκειται για έναν αρχιτέκτονα που άφησε έντονο στίγμα στην πόλη, καθώς, μεταξύ άλλων, σε δικά του και του Ερνέστου Τσίλερ σχέδια αναμορφώθηκε το Καλλιμάρμαρο και επεκτάθηκε το μέγαρο που στεγάζει σήμερα το Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού. Παλαιότερα γνωστό ως Hôtel Merlin de Douai, άρχισε να χτίζεται λίγο πριν από τη διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, όταν ολόκληρη η Αθήνα βρισκόταν σε πυρετό προετοιμασιών για τη φιλοξενία τους. Πριν αγοραστεί από τη γαλλική κυβέρνηση, ανήκε στον Κάρολο Μέρλιν (1821-1896), Βρετανό γόνο Γάλλων αριστοκρατών, ο οποίος συνδέθηκε ποικιλοτρόπως με τη χώρα μας. Μάλιστα, ο Μέρλιν το είχε χτίσει έχοντας στο μυαλό του να το πουλήσει στην τότε γαλλική αντιπροσωπεία.
Το κτίριο της πρεσβείας, σχεδιασμένο από τον Αναστάσιο Μεταξά, αποτελεί ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα της νεοκλασικής Αθήνας.
Κάποια στιγμή, με την κ. Οέρ αποφασίζουμε να συνεχίσουμε την ξενάγηση στο εξωτερικό του κτιρίου, που ξεχωρίζει για την καθαρότητα της μορφής του – η μαρμάρινη σκάλα, οι λιτοί κίονες δεν έχουν τίποτα το περιττό πάνω τους. Η πιο σημαντική αλλαγή που έγινε στην πρόσοψή του κατά τη διάρκεια της ανακαίνισης, προέκυψε από την εφαρμογή στρωματογραφίας στους τοίχους του. Το πρώτο τους χρώμα ήταν ίδιο με εκείνο «της Βουλής», μου λέει τις τελευταίες λέξεις στα ελληνικά η κ. Οέρ, και αυτό ακριβώς επανέφεραν. Πλέον τη νύχτα, η όψη του δείχνει διαφορετική για έναν ακόμα λόγο: έγινε αλλαγή του φωτισμού, ο οποίος είναι LED και απαλότερος από τον προηγούμενο. «Είμαστε πολύ περήφανοι για τους φοίνικές μας!» αναφωνεί. Είναι αλήθεια πως ξεχωρίζουν ανάμεσα στις πορτοκαλιές, στις πικροδάφνες και στα άλλα φυτά χαμηλότερης βλάστησης που κοσμούν τον όμορφο κήπο τους. «Σε σκοτεινούς καιρούς, όπως κατά τη διάρκεια των δύο παγκόσμιων πολέμων και της επταετούς δικτατορίας, αυτό το κτίριο, για όσους περνούσαν και το έβλεπαν, ενσάρκωνε τις αρχές και τις αξίες της ελευθερίας, της αδελφοσύνης και της ελληνογαλλικής φιλίας», καταλήγει ενώ κάνουμε μια μικρή βόλτα επί της Βασιλίσσης Σοφίας.
Μετά από λίγο επιστρέφουμε πίσω. Στις μεγάλες αίθουσες της γαλλικής πρεσβείας συνεχίζουν να υπάρχουν, τοποθετημένα σε μικρά καβαλέτα, τα έργα της έκθεσης Τιμή στον Τεριάντ – Hommage à Tériade, η οποία επισήμως ολοκληρώθηκε στις 31 Μαΐου και περιλάμβανε σχέδια και πίνακες πολλών καλλιτεχνών της επονομαζόμενης Σχολής του Παρισιού – του Πικάσο, του Μιρό, του Σαγκάλ και άλλων «μεγάλων δασκάλων» του μοντερνισμού, που έφτασαν στην «Πόλη του Φωτός» από διάφορες γωνιές της Ευρώπης, όταν το Παρίσι ήταν το κέντρο της εικαστικής δημιουργίας. Τότε, ο Τεριάντ, κατά κόσμον Στρατής Ελευθεριάδης (1897-1983), ο οποίος είχε αφιχθεί στο Παρίσι το 1915 για να σπουδάσει Νομικά, εξελισσόταν σε προσωπικότητα με τεράστια επιρροή, κυρίως μέσα από την έκδοση της επιθεώρησης τέχνης Verve (1937-1960). Στεκόμαστε για λίγο σε ένα σχέδιο του Ματίς και η κ. Οέρ σημειώνει ότι, όπως όλα τα τεκμήρια της έκθεσης, αποτελεί ευγενικό δάνειο στη γαλλική πρεσβεία από το Μουσείο – Βιβλιοθήκη Στρατή Ελευθεριάδη-Teriade, που βρίσκεται στη Μυτιλήνη.
«Αυτός ο πίνακας τοποθετήθηκε εδώ λίγο πριν από την επίσκεψη του Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα, φέτος τον Απρίλιο», μου λέει όταν περνάμε μπροστά από ένα αντίγραφο της περίφημης ελαιογραφίας των Βοσκών της Αρκαδίας, έργου γνωστού και ως Et in Arcadia ego του Νικολά Πουσέν (το πρωτότυπο ανήκει στη συλλογή του Μουσείου του Λούβρου). Αποτελεί μια φαντασιακή εκδοχή της αρχαίας Ελλάδας ως παραδείσου επί γης. Έπειτα, μου εκμυστηρεύεται ότι ήθελε οπωσδήποτε να προσθέσει στην πρεσβεία έργα πραγματικά σύγχρονης τέχνης. Ένα από αυτά είναι το ταμπλό Η κιονοστοιχία και η βαρύτητα της Κλερ Τροτινιόν, η οποία μάλιστα έχει δημιουργήσει την τρέχουσα σκηνογραφία στις βιτρίνες της παρισινής μπουτίκ Hermès που βρίσκεται στην οδό Σεβρών. Λίγο μετά κάνουμε μια στάση στο Μαύρο γκεριντόν (Le guéridon noir) του Ζορζ Μπρακ, που στέκει ως μάρτυρας της επιρροής που άσκησαν οι Γάλλοι κυβιστές στους Έλληνες ζωγράφους – μια βόλτα στην Εθνική Πινακοθήκη αρκεί για να την επιβεβαιώσει. Καταλήγουμε στο τιρκουάζ σαλόνι, για μια πιο προσωπική συζήτηση.
Σοφοκλής και θερινά σινεμά
Ποια ήταν η σχέση της με την Ελλάδα έως πριν από τρία χρόνια; Η απάντησή της δεν διαφέρει από εκείνη που δίνουν οι περισσότεροι Γάλλοι· έκανε αρχαία ελληνικά στο σχολείο και ερχόταν στη χώρα μας για διακοπές. Για να πάρει, δε, το μπακαλορεά της, εξετάστηκε στον Σοφοκλή. Ως διπλωμάτις, είχε επισκεφθεί αρκετές φορές το κτίριο της Βασιλίσσης Σοφίας κατά τις επισκέψεις της στην Ελλάδα και γνώριζε προσωπικά τους προκατόχους της. Το πρώτο από αυτά τα επαγγελματικά ταξίδια το έκανε πριν από 25 χρόνια, όταν υπηρετούσε ως αναπληρώτρια εκπρόσωπος Τύπου στο Υπουργείο Εξωτερικών της Γαλλίας. Όταν ανέλαβε την πρεσβεία, τι σκέφτηκε; Όσους έζησαν στην πρεσβευτική κατοικία πριν από εκείνη. Μελέτησε τα απομνημονεύματα του Βλαντιμίρ Ντ’ Ορμεσόν (1888-1973), δημοσιογράφου, συγγραφέα και διπλωμάτη που είχε περάσει τα νεανικά του χρόνια στην Αθήνα. Διάβασε το μυθιστόρημα Les Ambassades (εκδ. Flammarion, 1951) του Ροζέ Περεφίτ, ο οποίος μεταξύ των ετών 1933 και 1938 διετέλεσε γραμματέας της γαλλικής πρεσβείας στην Αθήνα, πριν αφοσιωθεί στη λογοτεχνία.
Καθώς η ανάληψη των καθηκόντων της συνέπεσε με τις προετοιμασίες για τους Ολυμπιακούς Αγώνες στο Παρίσι, αρχικά η δουλειά της επικεντρώθηκε αρκετά στον Ολυμπισμό και στις αξίες του. Εργάστηκε, λοιπόν, στενά με τη Γαλλική Σχολή Αθηνών, η οποία συνδέεται ιστορικά με τον Πιερ ντε Κουμπερτέν, «πατέρα» των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων. Της ζητάω να μιλήσουμε για την καθημερινότητά της στην πόλη. Όταν ερχόταν για διακοπές στην Ελλάδα, απολάμβανε να πηγαίνει σε θερινά σινεμά – μου αναφέρει χαρακτηριστικά το Σινέ Παρί, στην Πλάκα. Τα πρώτα μουσεία που επισκέφτηκε ως πρέσβειρα ήταν εκείνα της Πόλεως των Αθηνών και του Μπενάκη, μου αφηγείται, πριν εξάρει τις πολλές πολιτιστικές επιλογές που προσφέρει η Αθήνα, τις παραστάσεις στο Μέγαρο Μουσικής και στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Πιστεύει ότι στην Ελλάδα, κάθε εβδομάδα, μπορείς να ανακαλύπτεις και κάτι καινούργιο.
Αγαπάει τις τέχνες και πιστεύει ότι στην Ελλάδα, κάθε εβδομάδα, μπορείς να ανακαλύπτεις και κάτι καινούργιο στον πολιτισμό.
Αν ανοίξει κανείς την ατζέντα της, θα δει πως περιλαμβάνει πολλές εξόδους στο Ηρώδειο και στην Επίδαυρο. Μου εξομολογείται και κάτι που δεν περίμενα: απολαμβάνει πραγματικά να παίρνει το αυτοκίνητό της και να πηγαίνει σε μέρη που δεν γνωρίζει, να μιλάει με ανθρώπους σε διάφορα σημεία της χώρας. Όταν, για παράδειγμα, πήγε στο Ξενοκράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, στο Μεσολόγγι, για την έκθεση του εμβληματικού πίνακα Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου του Ευγένιου Ντελακρουά, άδραξε την ευκαιρία για να εξερευνήσει περαιτέρω την πόλη. Πιο πρόσφατα βρέθηκε στη Λάρισα. «Όταν είσαι πρέσβης σε μια χώρα, το παρελθόν της πρέπει όχι μόνο να το σέβεσαι, αλλά και να το ανακαλύπτεις μέσα από τους ανθρώπους. Μόνο έτσι μπορείς να το κατανοήσεις». Γι’ αυτό και επισκέπτεται συχνά πόλεις της Περιφέρειας, συναντά τις τοπικές Αρχές, συζητά με επιχειρηματίες, φέρνει σε επαφή Έλληνες και Γάλλους. «Δουλειά του πρέσβη δεν είναι να μένει στο σπίτι του», καταλήγει.
