Ένας Ρώσος κλασικός ανάμεσα σε υπερτιμημένους καφέδες. Τόμοι του Προυστ σε κάποια από τις μπάρες της Ασκληπιού. Χιλιάδες σελίδες αφημένες μαζί με πετσέτες στις παραλίες και νέες εκδόσεις κρεμασμένες από τα χερούλια ενός λεωφορείου. Η εικόνα σάς είναι μάλλον γνώριμη. Το διάβασμα στον δημόσιο χώρο δεν αποτελεί μια νέα συνήθεια, όμως, κατά τα λεγόμενα του διαδικτύου, αυτό που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητο, σήμερα αποτελεί μια μορφή επίδειξης. «Performative reading» ορίζεται το φαινόμενο στα αγγλικά και, επειδή η έννοια της επιτελεστικότητας μοιάζει κάπως συγκεχυμένη στα ελληνικά, ας πούμε ότι πρόκειται για όλους εκείνους που διαβάζουν για να φανούν κουλ και σκεπτόμενοι στα μάτια των άλλων. Σε μια δεύτερη ανάγνωση, πρόκειται για όλους εκείνους που επιλέγουν να κρατήσουν στα χέρια τους ένα βιβλίο αντί για το κινητό τους.
Το παράδοξο είναι ότι το διάβασμα μοιάζει ως το πλέον κατάλληλο αντίδοτο στις ισοπεδωτικές συνέπειες των αλγορίθμων, την ίδια στιγμή που αυτή η τάση ενισχύεται και από τις ίδιες τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Στο TikTok, το hashtag #booktok μετρά αυτή τη στιγμή περί τα 40 εκατομμύρια σχετικά βίντεο, καθώς επίσης και περισσότερες από 200 δισεκατομμύρια προβολές. Ειδικοί και μη προτείνουν λίστες και βιβλία που τους άλλαξαν τη ζωή, κερδίζοντας αμέτρητες καρδούλες και σχόλια. Το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία «πουλάει» και «πωλείται» ως ένα νέο status symbol, κάτι που αποδεικνύει και η συνεχής άνοδος των βιβλιοφάγων celebrities – εξ ου και η αποδοκιμασία.
«Αν φλερτάρεις με κάποιον και όταν καταλήξεις σπίτι του συνειδητοποιήσεις πως δεν έχει βιβλία, καλύτερα να φύγεις», είχε πει κάποια στιγμή σε ελεύθερη απόδοση ο Τζον Γουότερς, συμβουλή που φαίνεται να ισχύει και στο σύγχρονο πεδίο του έρωτα. Σύμφωνα μάλιστα με έρευνα της εφαρμογής γνωριμιών Tinder, το 2025 σημειώθηκε μια αύξηση 16% στη χρήση της λέξης «διάβασμα» ως βασικού ενδιαφέροντος των επισκεπτών της πλατφόρμας και μια παράλληλη άνοδος της τάξεως του 77% στον όρο «book boyfriend» (βιβλιοφάγος σύντροφος). «Το πιο σέξι πράγμα που μπορεί να κάνει ένας άντρας είναι να διαβάζει», έγραφε έναν χρόνο πριν το βρετανικό περιοδικό Dazed, χρησιμοποιώντας τις μαρτυρίες δεκάδων νεαρών γυναικών επί του θέματος. «Θεωρώ πως οι άνδρες που διαβάζουν τακτικά λογοτεχνία είναι καλύτεροι στην επικοινωνία των συναισθημάτων τους και στην κατανόηση που δείχνουν προς τις γυναίκες», έλεγε μία εξ αυτών και οι υπόλοιπες συμφωνούσαν.
Το παράδοξο είναι ότι το διάβασμα μοιάζει ως το πλέον κατάλληλο αντίδοτο στις ισοπεδωτικές συνέπειες των αλγορίθμων, την ίδια στιγμή που αυτή η τάση ενισχύεται και από τις ίδιες τις διαδικτυακές πλατφόρμες.
Κι αν ο έρωτας δεν είναι ο στόχος, τότε ποια είναι η πρόθεση της ανάγνωσης; Κατά τα ευρήματα της έρευνας «Το Βιβλίο και ο Κόσμος της Ανάγνωσης στην Ελλάδα», από την εταιρεία Truberries, που παρουσιάστηκε στην εκδήλωση των Βραβείων Βιβλίου Public για το 2026, το 85% του ελληνικού αναγνωστικού κοινού αντιμετωπίζει το βιβλίο ως τρόπο για προσωπική απομόνωση τόσο σε δημόσιο όσο και σε ιδιωτικό χώρο. Αν κοιτάξετε καλύτερα τριγύρω σας, θα το διαπιστώσετε ιδίοις όμμασι. Τα βιβλία είναι παντού και σίγουρα είναι πολύ κουλ. «Διαβάζω στο διαδίκτυο πως η ανάγνωση σε δημόσιους χώρους ή ακόμα και στα social media έχει γίνει μια μορφή επίδειξης, αλλά εγώ νιώθω ότι πρόκειται για έναν εκδημοκρατισμό της λογοτεχνίας», γράφει σε κάποιο διαδικτυακό φόρουμ ένας χρήστης. Η αλήθεια βρίσκεται μάλλον κάπου στη μέση. Ακόμα και αν τα περισσότερα βιβλία παραμείνουν αδιάβαστα, ακόμα και αν γίνουν αξεσουάρ σε τσάντες και posts, η παρουσία τους είναι εξίσου σημαντική με την ανάγνωσή τους.
Την ώρα που ολοκληρώνω αυτό το κείμενο, ο διπλανός μου στο καφέ διαβάζει τον Μόμπι Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ. Η εικόνα επαναλαμβάνεται λίγα λεπτά αργότερα στο μετρό, όπου συναντάω την Τελειότητα του Βιντσέντζο Λατρόνικο και το Σαράκι της Λάιλα Μαρτίνεθ. Τρεις άνθρωποι βουτηγμένοι στις σελίδες τους – τέσσερις, αν συνυπολογίσουμε κι εμένα. Δεν ξέρω αν επιχειρούν να φανούν κουλ, αν όντως διαβάζουν ή αν σκέφτονται τα προβλήματα της ημέρας που έχει μόλις ξεκινήσει. Μπορεί να επέλεξαν τα παραπάνω βιβλία για τα καλαίσθητα εξώφυλλά τους ή γιατί τα είδαν σε κάποιο post βιβλιοκριτικού στο Instagram. Δεν έχω απάντηση ούτε και θέλω να προβώ σε βιαστικά συμπεράσματα. Η κοπέλα που κρατούσε το βιβλίο της Ισπανίδας συγγραφέως κατεβαίνει από τον συρμό και, καθώς το όχημα ξεκινά, τη βλέπω να συνεχίζει το διάβασμα σε μια μικρή γωνία του σταθμού. Όσο απομακρυνόμαστε, βγάζω και εγώ το βιβλίο από την τσάντα μου. Πού είχα μείνει;
