Πλαστικές καρέκλες, άφθονο κρασί και μπίρα, πιασμένα χέρια και υψηλά ντεσιμπέλ. Το πανηγύρι, συνώνυμο του ελληνικού καλοκαιριού, είναι ξανά κουλ. Οι παραδόσεις αναβιώνουν και από τα χωριά μας περνάνε στα κοινωνικά δίκτυα και στα ποστ των διακοπών. Τα υφαντά της γιαγιάς βγαίνουν από τις κασέλες και τα πατροπαράδοτα φυλαχτά γίνονται οπτική ταυτότητα πολιτιστικών διοργανώσεων. Όσο όμως το κοινό διευρύνεται, μαζί αυξάνονται και τα ερωτήματα. Είναι αυτή μια ουσιαστική στροφή στην παράδοση ή μία ακόμα πρόσκαιρη τάση; «Υπάρχει μέσα μας το αίσθημα της νοσταλγίας για κάτι που θεωρούμε ότι χάσαμε. Μια άλλη σημαντική παράμετρος σχετίζεται με τη θεαματική ή παιγνιώδη διάσταση της παράδοσης, ενώ υπάρχει και το στοιχείο της επιλογής. Από τη μια πλευρά, η παράδοση ως άγνοια και από την άλλη ως ο πολιτικά ορθός τρόπος κατασκευής μιας τοπικής ή εθνικής κληρονομιάς», σχολιάζει η Μαριάνθη Καπλάνογλου, καθηγήτρια Λαογραφίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και διευθύντρια του Λαογραφικού Μουσείου & Αρχείου του Πανεπιστημίου, για τη γενικότερη αναβίωση των παραδόσεων.
Από τη Λευκάδα μέχρι τα Ανώγεια και την Αστυπάλαια, οι παραδόσεις πρωταγωνιστούν στα πολιτιστικά δρώμενα του θέρους, άλλοτε φανερά και άλλοτε όχι. «Η παράδοση είναι αποδεκτή ή γίνεται ακόμα και αντικείμενο θαυμασμού, μόνο εάν διαχωριστεί από τον “κακό” εαυτό της (το φολκλόρ ή λαϊκό), εάν “αναβαθμιστεί”, εάν ξαναβαφτιστεί και επαναπροσδιοριστεί ως εμπορικό και τουριστικό προϊόν», προσθέτει η κυρία Καπλάνογλου. «H ανάγκη για διαφύλαξη και έκθεση του παρελθόντος τροφοδοτεί, άλλωστε, τη δράση πολλών σύγχρονων κοινοτήτων. Ο λαϊκός πολιτισμός, όμως, θα συνεχίσει να ζει όπως και να ’χει», καταλήγει και μια ματιά στα προγράμματα των καλοκαιρινών φεστιβάλ της χώρας το επιβεβαιώνει. Η ελληνική περιφέρεια και οι παραδόσεις της συστήνονται ξανά, πέρα από το δημοτικό τραγούδι και τα πανηγύρια, αλλά και μαζί με αυτά.
Το φολκλόρ αλλιώς
Το ημερολόγιο δείχνει τέλη Αυγούστου του 1962 και οι δρόμοι της Λευκάδας γεμίζουν χορούς και μουσικές από όλο τον κόσμο. Ίσως ένα από τα πρώτα και σημαντικότερα φεστιβάλ του είδους του, το Διεθνές Φεστιβάλ Φολκλόρ αποτελεί εδώ και 64 χρόνια μια μεγάλη γιορτή των λαών αλλά και ένα ορόσημο για το νησί του Ιονίου. Εμπνευστής και δημιουργός του υπήρξε ο Αντώνης Τζεβελέκης, τότε πρόεδρος του Συλλόγου Λευκαδίων Αθηνών, ο οποίος θέλησε να μετατρέψει τον τόπο του σε κέντρο λόγου, τέχνης και πολιτισμού. Η πορεία του φεστιβάλ μέσα στα χρόνια επιβεβαιώνει το αρχικό αυτό όραμα, με τις φετινές συμμετοχές να ξεπερνούν τα δέκα ξένα και τα έξι τοπικά συγκροτήματα. «Με επίκεντρο την ειρήνη και τη συνύπαρξη, ομάδες από κάθε γωνιά του κόσμου παρουσιάζουν τους χορούς, τα τραγούδια και τις παραδόσεις τους, προβάλλοντας την αυθεντική τους ταυτότητα», σημειώνει ο Ξενοφώντας Βεργίνης, δήμαρχος Λευκάδας, καθώς το νησί ετοιμάζεται να υποδεχτεί περισσότερους από 300 χορευτές, μουσικούς και συνοδούς την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου – για την οποία οι Λευκαδίτες θα σας πουν ότι είναι και η καλύτερη του χρόνου.
Ο άγιος του έρωτα
«Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα πως υπήρχε μια μεγάλη ανορθοδοξία στην Ορθοδοξία. Υπήρχε η Αγία Βαρβάρα του Πυροβολικού, αλλά ούτε ένας άγιος του έρωτα. Ρωτώντας στην εκκλησία, έμαθα πως είναι ο Υάκινθος, και αυτή είναι εν συντομία η ιστορία πίσω από τα Υακίνθεια», αφηγείται ο Λουδοβίκος των Ανωγείων, ο πολυσχιδής καλλιτέχνης που υπογράφει το φεστιβάλ Υακίνθεια στα Ανώγεια. Με την υποστήριξη της Μητρόπολης Ρεθύμνου και του αρχιτέκτονα Σταύρου Βιδάλη, κατάφερε να χτίσει μια εκκλησία στο επάνω μέρος των Ανωγείων αφιερωμένη στον θεό Υάκινθο. Ο ναός σχεδιάστηκε σύμφωνα με τα σπίτια των βοσκών, τα λεγόμενα μιτάτα, και αποτέλεσε το επίκεντρο των εορτασμών.
«Την πρώτη χρονιά, το 1998, δημιουργήθηκε μια ουρά δυόμισι χιλιομέτρων έξω από τον ναό, οπότε καταλάβαμε ότι είχαμε πετύχει τον στόχο μας». Φέτος, τα 28α Υακίνθεια έχουν τον τίτλο «Ανυφαντού» και θα επιχειρήσουν να αναδείξουν την υφαντική παράδοση του χωριού, με την 92χρονη κυρία Ερμιόνη, μία από τις τελευταίες υφάντρες του, να ανοίγει τους εορτασμούς. «Δεν έχει σημασία αν κάποιος αγαπά την παράδοση. Η παράδοση είναι όσα κατέκτησε ο χρόνος και το δικό μας χρέος είναι να πάμε παρακάτω. Γι’ αυτό και φέτος, με την επανεκκίνηση της Σχολής Υφαντικής και το άνοιγμα του Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής, σκεφτήκαμε πως δεν υπάρχει πιο ταιριαστό θέμα», καταλήγει.
Μάρπησσα του χθες και του σήμερα
Μια βόλτα στην ιστορία της Πάρου υπήρξε το 2010 η αρχική έμπνευση μιας ομάδας εθελοντών, που οδήγησε στο φεστιβάλ Διαδρομές στη Μάρπησσα. Βασικό κίνητρο ήταν η αγάπη για τον τόπο και η δημιουργία ενός πολιτιστικού τριημέρου, έτσι ώστε να γεμίσει το χωριό με ζωή, τέχνη, δράση και παιχνίδι. «Η έρευνα και η μελέτη των παραδόσεων και της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελούν κλειδί στον σχεδιασμό των δράσεων. Οι συνεντεύξεις προφορικής ιστορίας με τους μεγαλύτερους σε ηλικία κατοίκους της κοινότητας μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τους κώδικές της, να συνδεθούμε καλύτερα με τον τόπο και τους ανθρώπους του. Γιατί, όταν η γνώση μεταδίδεται, μπορούμε με μεγαλύτερη επίγνωση να διατηρήσουμε και τις αξίες που θέλουμε να κρατήσουμε από το παρελθόν και την παράδοση», σημειώνουν οι διοργανωτές του φεστιβάλ.
«Δεν έχει σημασία αν κάποιος αγαπά την παράδοση. Η παράδοση είναι όσα κατέκτησε ο χρόνος και το δικό μας χρέος είναι να πάμε παρακάτω», σημειώνει ο Λουδοβίκος των Ανωγείων.
Δεκαέξι χρόνια μετά, οι Διαδρομές στη Μάρπησσα έχουν διακριθεί πολλάκις για τη συμβολή τους στην ανάπτυξη του βιώσιμου τουρισμού. Θέτοντας τον πολιτισμό ως μοχλό κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, το φεστιβάλ της Πάρου κατάφερε να γίνει μια σημαντική στάση στο ελληνικό καλοκαίρι. Το φετινό πρόγραμμα περιλαμβάνει εκπαιδευτικά εργαστήρια για παιδιά σε συνεργασία με το Μουσείο Ηρακλειδών και το Ίδρυμα Θεοχαράκη, workshops, μουσικά αφιερώματα και ένα μεγάλο παραδοσιακό νησιώτικο γλέντι.
Φύση και μουσική στον Βερτίσκο
Το πρώτο Verdant Festival πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2025. Η ιδέα όμως είχε γεννηθεί έναν χρόνο νωρίτερα, σε μια βόλτα στον οικισμό του Βερτίσκου και στις εγκαταστάσεις των μουσικών κατασκηνώσεων. Κάποια στιγμή, η Ηρώ Βασάλου και ο Νικόλας Νικητάκης οραματίστηκαν έναν αυτοσχεδιασμό χορού, πάνω στην ταράτσα με θέα το χωριό. Και κάπως έτσι ξεκίνησε το φεστιβάλ, με κύριο άξονα το φυσικό τοπίο της περιοχής και τη μακρόχρονη σχέση του Βερτίσκου με τη μουσική. «Η μουσική είναι σίγουρα βασικό στοιχείο, που προκύπτει τόσο από την αγάπη μας γι’ αυτήν όσο και από τον κόσμο που μας πλαισιώνει, αυτόν της μουσικής σκηνής της Θεσσαλονίκης», υπογραμμίζουν.
Περισσότερο από το fusion διαφορετικών ειδών μουσικής, τους παρακινεί το fusion των διαφορετικών ειδών τέχνης, με την παράδοση να ξαναγράφεται εδώ πολυφωνικά. Όπως τονίζει ο Νικόλας, «μέσα από την επίθεση που δέχτηκε η ελληνική κοινωνία στα ’60s και μετά, με τον ευρωπαϊκό φετιχισμό, η παράδοση ξέπεσε σε έναν ντεμοντέ ρόλο και εκφράστηκε είτε με το λαϊκό τραγούδι είτε ως φολκλόρ επίκληση των συντηρητικών. Κάποια στιγμή, ο κόσμος αναζήτησε πιο οικείες αναφορές και συνδέσεις». Έτσι κι εκείνοι σήμερα στρέφονται στην παράδοση μέσα από τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή. Φέτος το Verdant Festival, θα λάβει χώρα στο «Transendance – Αγωγός Τέχνης» στη Θεσσαλονίκη, που διαχειρίζεται ο Νικόλας Νικητάκης.
Παραδόσεις που προκαλούν
Το Tsoula Festival προέκυψε μάλλον τυχαία. «Είχαμε πάει διακοπές στην Αστυπάλαια και στο ξενοδοχείο όπου μέναμε μας έδωσαν για δώρο μια ρέπλικα της τσούλας, του παραδοσιακού αποτροπαϊκού φυλαχτού του νησιού. Όταν συζητούσαμε μήνες αργότερα για το όνομα και την εικόνα του φεστιβάλ, ξέραμε πως αυτό έπρεπε να γίνει το σήμα κατατεθέν μας», λέει η Βάλια Ζαμπάρα, μία εκ των τριών διοργανωτών. «Αυτό που μας άρεσε είναι ότι πρόκειται για ένα φυλαχτό που έχει να κάνει τόσο με τη λαογραφία όσο και με μια σύγχρονη ανάγκη για σύνδεση», συμπληρώνει ο Τάσος Μπιμπισίδης.
Οι δυο τους θα επιστρέψουν φέτος στο νησί μαζί με το τρίτο μέλος της παρέας, τη Νάνσυ Φαφούτη, ένα ακόμα μεγαλύτερο πρόγραμμα εκδηλώσεων και πολλές απαντήσεις στα σχόλια που δέχτηκαν για την επιλογή του τίτλου. Πίσω από τα μεγάλα ονόματα, τις συναυλίες και τα πάρτι, υπάρχει και ένα νήμα παράδοσης που πολλές φορές χάνεται ανάμεσα στα πολλά stories. «Το φεστιβάλ θα ξεκινήσει με ένα πανηγύρι στο λιμάνι, όπως πέρυσι, και ένα προπαρασκευαστικό workshop παραδοσιακών χορών, ενώ θα κλείσει με τη μέρα των ντόπιων, ένα βαριετέ δράσεων που έχουν ετοιμάσει οι κάτοικοι του νησιού», σημειώνουν. «Πέρυσι, πολλοί από τους επισκέπτες ρωτούσαν πού μπορούσαν να αγοράσουν τσούλες, και αυτό κινητοποίησε τους Αστυπαλίτες να παραγάγουν ξανά τα παραδοσιακά φυλαχτά και να έρθουν σε επαφή με την ιστορία του τόπου», προσθέτει η Βάλια. Μαζί με τη Μαρίνα Σάττι και τον Κωστή Μαραβέγια, θα υπάρχει δηλαδή και «μια τσούλα να μας φυλάει», όπως γράφει η αφίσα του φεστιβάλ.
-Διεθνές Φεστιβάλ Φολκλόρ Λευκάδας, 23-28 Αυγούστου, Ανοιχτό Θέατρο Λευκάδας
-Υακίνθεια, 19, 24 και 25 Ιουλίου, Ανώγεια Ρεθύμνου
-Διαδρομές στη Μάρπησσα, 28-30 Αυγούστου, Μάρπησσα Πάρου
-Verdant Festival, 3-5 Ιουλίου, Transendance – Αγωγός Τέχνης, Πολυξένης Αντωνίου 4, Θεσσαλονίκη
-Tsoula Festival, 4-12 Ιουλίου, Αστυπάλαια
