Σε ένα επεισόδιο του Daily Show πριν από τρία χρόνια, ήταν καλεσμένη η συγγραφέας Κατ Μποχάνον για να μιλήσει για το βιβλίο της Εύα: Πώς το γυναικείο σώμα πρωταγωνίστησε σε 200 εκατομμύρια χρόνια ανθρώπινης εξέλιξης – το βιβλίο είχε μόλις κυκλοφορήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες και ήδη συζητιόταν πολύ. Εκείνο το βράδυ ήταν οικοδέσπονα της εκπομπής η Σάλι Σίλβερμαν, η οποία σχολίασε για το βιβλίο της καλεσμένης της ότι «μιλάει για επιστήμη, αλλά ακούγεται σαν beat ποίηση». «Ήταν η πρώτη φορά που εμφανίστηκα στην τηλεόραση», θυμάται σήμερα η Μποχάνον μιλώντας μας μέσω Zoom, με αφορμή τη μετάφραση του βιβλίου της από τις εκδόσεις Πατάκη. «Δεν ήξερα πώς να το κάνω αυτό, κανείς δεν με εκπαίδευσε. Δεν είμαι σπουδαία! Νιώθω πολύ ταπεινή και μεγάλη τιμή, είναι το πρώτο μου βιβλίο και τώρα πρόκειται να κυκλοφορήσει σε 26 γλώσσες. Έχει γίνει μπεστ σέλερ σε πολλές χώρες. Δεν ξέρω πώς να το διαχειριστώ αυτό. Η ψυχοθεραπεύτριά μου με βοηθάει! Ακόμη προσπαθώ να καταλάβω πώς να υπάρχω μέσα στον κόσμο». Η Εύα είναι μια πολύ ζωντανή, πληθωρική αφήγηση που ξεπερνά τις 600 σελίδες, μια φιλόδοξη αναθεώρηση της ανθρώπινης ιστορίας και εξέλιξης, μέσα από την οποία καταδεικνύονται όσα για αιώνες αγνοούσαμε για το γυναικείο σώμα, όσα παραβλέψαμε ή παρανοήσαμε. Όσα συνηγορούν στο ότι τελικά η Εύα ίσως ήταν σημαντικότερη από τον Αδάμ.
Πώς θα περιγράφατε το βιβλίο σας; Είναι μια έρευνα για την εξέλιξη, την ιατρική, την ανθρωπολογία, την ιστορία της επιστήμης ή κάτι άλλο;
Αυτό το βιβλίο μού πήρε δέκα χρόνια για να το ολοκληρώσω, ενώ ταυτόχρονα έκανα και το διδακτορικό μου [σ.σ. η διατριβή της αφορούσε την εξέλιξη της αφήγησης και της νόησης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια]. Όταν κάνεις οτιδήποτε επί δέκα χρόνια, κατά κάποιον τρόπο γίνεται πολλά διαφορετικά πράγματα, έτσι δεν είναι; Για να απαντήσω στην ερώτησή σας, είναι ένα βιβλίο για την εξέλιξη, αλλά, επειδή μιλάμε για την εξέλιξη του ανθρώπινου σώματος, ξέρετε, αναπόφευκτα πρέπει να εξετάσουμε πολλές διαφορετικές επιστημονικές περιοχές, επειδή τις επηρεάζει.
Αν η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης είχε γραφτεί από την οπτική του γυναικείου σώματος, θα είχαμε μια διαφορετική ιστορία;
Αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα κατάσταση στην ιστορία της εξελικτικής βιολογίας. Ακόμη και όταν ο Δαρβίνος παρατηρούσε ένα σωρό πουλιά σε κάποια νησιά, μπορούσε να δει, για παράδειγμα, ότι τα αρσενικά ήταν πολύ επιδεικτικά και τα θηλυκά είχαν τη δύναμη στην επιλογή συντρόφου. Και όμως, αυτή ήταν μια τόσο ριζοσπαστική ιδέα για την ευρωπαϊκή κοινωνία της εποχής, γι’ αυτό ήταν πολύ αμφιλεγόμενη. Υπήρχαν μυστικές λέσχες ανάγνωσης των γραπτών του Δαρβίνου μεταξύ γυναικών που εξασφάλιζαν την αμοντάριστη εκδοχή, η οποία θεωρούνταν ότι θα ερέθιζε ή θα αναστάτωνε υπερβολικά τα θηλυκά τους συναισθήματα.
Άρα, κάτι χάθηκε στην πορεία;
Αντιμετωπίζαμε το θηλυκό ως έναν παθητικό χαρακτήρα στην ιστορία των σωμάτων μας για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Και αυτό στην πραγματικότητα οδήγησε σε κάποιες πολύ κακές ιατρικές ιδέες. Υπάρχει, ας πούμε, η ιδέα ότι η μήτρα θέλει οπωσδήποτε να μείνει έγκυος. Ότι τα γυναικεία σεξουαλικά όργανα είναι πάντοτε προσανατολισμένα στην αναπαραγωγή.
Στο βιβλίο σας σημειώνετε κάτι εντελώς αντίθετο.
Στην πραγματικότητα, το ανθρώπινο αναπαραγωγικό σύστημα, τις περισσότερες φορές, αποφεύγει ενεργά την εγκυμοσύνη. Η υπογονιμότητα φαίνεται να προκύπτει από το γεγονός ότι η μήτρα σκοτώνει όσο το δυνατόν περισσότερα σπερματοζωάρια, κι αυτό είναι μια αλήθεια. Ο ανθρώπινος όρχις παράγει πολλά σπερματοζωάρια, αλλά τα περισσότερα από αυτά δεν θα φτάσουν ποτέ στη μήτρα. Κάπως έτσι αναπαράγεται η παρανόηση ότι το γυναικείο σώμα είναι κατά βάση παθητικό και το μόνο που επιθυμεί είναι να συλλάβει. Επιτέλους, στις μέρες μας αναθεωρούμε αυτή την ιστορία και αρχίζουμε να σκεφτόμαστε την υπογονιμότητα ως κάτι που αφορά το γυναικείο ανοσοποιητικό σύστημα, το οποίο προστατεύει τον εαυτό του από μια εισβολή.
Μετά από 10 χρόνια που αφιερώσατε στην έρευνα και τη συγγραφή, ποιο πιστεύετε ότι είναι το σημαντικότερο πράγμα που ακόμη δεν κατανοούμε για το γυναικείο σώμα;
Υπάρχει, όντως, κάτι που ονομάζεται «παράδοξο θνησιμότητας-νοσηρότητας». Αυτό βασικά σημαίνει δύο πράγματα: Πρώτον, οι άνθρωποι με όρχεις πεθαίνουν νωρίτερα από τους ανθρώπους με ωοθήκες. Αυτό είναι ένα αληθινό γεγονός σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες. Οι γυναίκες, αν επιβιώσουμε από την αναπαραγωγή, τη βία ή την παραμέληση, ζούμε περισσότερο από εσάς τους άνδρες. Παλαιότερα πιστεύαμε ότι αυτό είχε να κάνει με τη συμπεριφορά. Και όμως, δεν είναι μόνο οι ορμόνες ή το χρωμόσωμα Χ, αλλά ένα σύνολο διαφορετικών πραγμάτων που λειτουργούν μαζί. Κάπως έτσι, όμως, δεν κατανοούμε την έννοια της γήρανσης.
Παρά το γεγονός ότι το ανθρώπινο σώμα έχει μελετηθεί αρκετά;
Θα έλεγα ότι μόνο το ανδρικό σώμα έχει μελετηθεί αρκετά. Παρ’ όλα αυτά, δεν γνωρίζουμε πώς να κάνουμε τα γηρατειά σας λιγότερο δυσάρεστα. Ακόμη, κατά κάποιον τρόπο, είμαστε στο στάδιο όπου πετάμε τα μακαρόνια στον τοίχο για να δούμε αν είναι έτοιμα (γελάει). Δεν ξέρουμε γιατί οι όρχεις σας σας κάνουν να γερνάτε πιο γρήγορα. Και όμως, είναι κάτι που θα έπρεπε να το ξέρουμε. Και ο λόγος που δεν το ξέρουμε είναι ότι μόλις τώρα –επιτέλους– μελετάμε τις διαφορές ανάμεσα σε αρσενικά και θηλυκά.
Είναι σαν να ολοκληρώνεται η εικόνα;
Θα κατανοήσουμε καλύτερα τον καρκίνο και το ανοσοποιητικό σύστημα και το πώς αντιμετωπίζεται ή όχι στα γηρατειά. Το παράδοξο, ωστόσο, είναι ότι παρόλο που ζούμε περισσότερο, περνάμε μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας με κακή υγεία. Είναι πιο πιθανό εμείς οι γυναίκες να είμαστε πιο εύθραυστες, με περισσότερο χρόνιο πόνο, περισσότερες άλλες μορφές διαταραχών, ειδικά αφού περάσουμε την εμμηνόπαυση. Οπότε, ναι, είμαστε ζωντανές, αλλά με έναν δυσάρεστο τρόπο. Εδώ και κάποια χρόνια στις ΗΠΑ μιλάμε πολύ για την ιδέα ενός «moonshot».
Τι είναι αυτή η ιδέα;
Όταν είχαμε την κούρσα του διαστήματος, ξέρετε, αποκτήσαμε πολλούς υπολογιστές και καύσιμα πυραύλων και κάθε είδους επιστημονικές καινοτομίες μόνο και μόνο για να φτάσουμε σε αυτό το χαζό φεγγάρι, που είναι ένας βράχος. Και δεν χρειαζόταν να πάμε εκεί. Και έτσι χρησιμοποιούμε αυτή την ιδέα του «moonshot» για να πούμε το εξής: ποιος είναι αυτός ο ένας στόχος για τον οποίο θα μπορούσαμε όλοι να ενώσουμε διεθνώς τις επιστημονικές δυνάμεις μας; Λοιπόν, το παράξενο είναι ότι το μεγαλύτερο «moonshot» που έχουμε αυτή τη στιγμή είναι η καλύτερη κατανόηση της βιολογίας των διαφορών των φύλων. Επειδή θα μας κάνει να κατανοήσουμε καλύτερα τα σώματα γενικότερα. Κάτι που θα ξεκλειδώσει τον καρκίνο, τη γήρανση και τα αυτοάνοσα νοσήματα, το 80% των οποίων εμφανίζεται σε γυναίκες. Είναι σαν να λύνουμε ένα ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Σαν να λέμε «ας φερθούμε επιτέλους καλά στις γυναίκες», αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται να κάνει την ιατρική καλύτερη για όλους.
Γιατί πιστεύετε ότι η εγκυμοσύνη, ο τοκετός και ο θηλασμός είναι τόσο κεντρικά σημεία στην ιστορία του είδους μας;
Κατ’ αρχάς, δεν έχουμε είδος αν δεν κάνουμε μωρά. Πέρα από αυτό, επειδή κάναμε διαρκώς το ίδιο λάθος σκεπτόμενοι πως το να κάνουμε παιδιά είναι κάτι εύκολο. Σκεφτόμαστε πως είμαστε 8 δισεκατομμύρια άνθρωποι, εμάς τους ίδιους μάς γέννησε μια μητέρα, άρα υπάρχουμε. Στην πραγματικότητα, οι εγκυμοσύνες μας, οι γεννήσεις μας και οι περίοδοι ανάρρωσης μετά τον τοκετό είναι δυσκολότερες και πιο επιρρεπείς σε επιπλοκές από ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο πρωτεύον θηλαστικό. Όσο κι αν δεν μας αρέσει να το ακούμε, δεν είμαστε πραγματικά καλοί στο να κάνουμε μωρά ως είδος. Έχουμε ένα μικρό μειονέκτημα. Είμαστε λίγο περιορισμένοι. Και έτσι το συμπέρασμα δεν είναι να σκεφτούμε «Α, το γυναικείο σώμα είναι χαλασμένο και χρειάζεται πάντα βοήθεια», αλλά να είμαστε πραγματικά εντυπωσιασμένοι που οποιοδήποτε μέρος αυτού του σώματος καταφέρνει και λειτουργεί.
Τι μπορεί να μας διδάξει η εμμηνόπαυση για την ανθρώπινη εξέλιξη;
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να γνωρίζουμε για την εμμηνόπαυση είναι ότι δεν είσαι ακόμη νεκρή. Συγχαρητήρια! Νομίζω ότι πολλοί άνθρωποι ξεχνούν ότι η εμμηνόπαυση είναι μια μετάβαση. Είναι κάτι σαν ένα τριετές «παράθυρο» στη ζωή μιας γυναίκας. Για πολλές από εμάς, ένα πλήρες μισό της ζωής μας περνά μέσα στη μετάβαση της εμμηνόπαυσης και μετά την εμμηνόπαυση. Ας πούμε ότι ξεκινάς γύρω στα 40, όταν το σώμα σου αρχίζει να αλλάζει. Και έπειτα έχεις την εμμηνόπαυση και ύστερα όλα όσα ακολουθούν, μέχρι να ζήσεις κάπου στα 80 σου. Αυτό είναι η μισή σου ζωή. Δεν είναι το τέλος της ζωής σου. Οπότε νομίζω ότι ένα από τα πράγματα που μπορούμε να μάθουμε για την εμμηνόπαυση, σχετικά με την εξέλιξή μας, είναι ότι πρέπει να σταματήσουμε να τη σκεφτόμαστε ως το τελικό σημείο μιας ζωής. Είναι ένας κάπως ανώμαλος δρόμος για να μπεις σε αυτό, αλλά στη συνέχεια ζεις όλο και περισσότερο. Εν τέλει, εξελιχθήκαμε για να ζήσουμε περισσότερο. Και όχι μόνο οι γυναίκες, αλλά και οι άνδρες.
«Όσο κι αν δεν μας αρέσει να το ακούμε, δεν είμαστε πραγματικά καλοί στο να κάνουμε μωρά ως είδος. Έχουμε ένα μικρό μειονέκτημα».
Αρκεί να σκεφτούμε πως στις απαρχές της ανθρωπότητας το να ζεις πολλά χρόνια ήταν εξαίρεση κι όχι κανόνας.
Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του είδους μας είναι αρκετά πιθανό ότι δεν είχαμε ηλικιωμένους. Δεν έχουμε καμία ένδειξη πριν από περίπου 30.000 χρόνια –δηλαδή στο ένα δέκατο της ιστορίας του είδους μας– ότι ζούσαμε πολύ πέρα από τα 35 περίπου χρόνια. Έχουμε επίσης ορισμένες ενδείξεις ότι η παιδική μας ηλικία έγινε μεγαλύτερη. Κάτι που μπορείς να το δεις εξετάζοντας τα δόντια και διάφορα άλλα. Το συμπέρασμα είναι το εξής: αρχίζουμε να ζούμε περισσότερο. Αυτή είναι μια τεράστια αλλαγή για μια κοινωνία. Να ξέρει, δηλαδή, πως δεν θα πεθάνει στα πρώτα πέντε χρόνια ζωής. Πλέον, μπορείς να ζήσεις έως τα 80 σου κατά μέσο όρο. Αυτό δεν ισχύει για τα άλλα πρωτεύοντα.
Ίσως έτσι κατανοήσουμε και τα θετικά του γήρατος.
Οι ηλικιωμένοι μπορούν να θυμούνται πώς να επιβιώνουν από σπάνια και δύσκολα γεγονότα. Κι επειδή υπάρχουν, κουβαλούν τη μνήμη του παρελθόντος· κάτι πολύ χρήσιμο για τις κοινωνίες μας. Αυτή είναι η κύρια αξία των ηλικιωμένων ανθρώπων: η σοφία τους. Οι ανθρώπινες κοινωνίες βασίζονται σε αυτούς. Εξελιχθήκαμε ώστε να έχουμε αυτά τα ηλικιωμένα μέλη δίπλα μας.
Πώς έχει επηρεάσει την υγεία των γυναικών η ιστορική υποεκπροσώπησή τους στην ιατρική έρευνα;
Με πολύ άσχημο τρόπο. Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, οτιδήποτε δεν καταλαβαίναμε για το γυναικείο σώμα ήταν απόδειξη ότι το γυναικείο σώμα ήταν κατά κάποιον τρόπο μη φυσιολογικό. Το ανδρικό σώμα ήταν ο κανόνας και το γυναικείο σώμα ήταν η παρέκκλιση.
Τώρα, τι πιστεύουμε;
Τώρα, όλο και περισσότερο κατανοούμε –τουλάχιστον τόσο στην εξέλιξη όσο και στην παιδική και εμβρυϊκή ανάπτυξη– ότι το γυναικείο σώμα είναι κάτι σαν το προεπιλεγμένο μοντέλο για το πώς κατασκευάζεται ένα σώμα και ότι τα ανδρικά σώματα είναι μια παραλλαγή αυτού. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ανδρικό σώμα είναι «λάθος», αλλά ότι είναι πιο επιρρεπές σε σφάλματα. Σκεφτείτε το σαν να κάνετε ενημέρωση στο κινητό σας. Πάντα κάτι μικρό πάει στραβά, σωστά; Διορθώνεις κάτι και μετά ακολουθούν μια σειρά διορθώσεις των διορθώσεων! Υπάρχουν πολλά χαρακτηριστικά στην ανάπτυξη του ανδρικού φύλου, που είναι πιο πιθανό να παρουσιάσουν προβλήματα.
Για παράδειγμα;
Η ανάπτυξη του ανδρικού ουρογεννητικού συστήματος. Τα νεφρά, η ουροδόχος κύστη, η ουρήθρα και η ανάπτυξη του πέους –όλα αυτά– είναι στην πραγματικότητα μια περίπλοκη αναβάθμιση πάνω σε ένα πιο βασικό γυναικείο αναπτυξιακό πρότυπο, όπως φαίνεται. Ή, τουλάχιστον, αυτή είναι σήμερα η επικρατούσα θεωρία. Επομένως, είναι εξαιρετικά πιθανό να εμφανιστούν μικρά αναπτυξιακά σφάλματα. Και οι χειρουργικές διορθώσεις αυτών των σφαλμάτων νωρίς στη ζωή ενός βρέφους είναι εξαιρετικά συχνές.
Αν μπορούσατε να διαγράψετε ένα στερεότυπο για τις γυναίκες από το συλλογικό φαντασιακό, ποιο θα ήταν και γιατί;
Είναι δύσκολο να διαλέξω. Επιλέγω το πιο αμφιλεγόμενο. Νομίζω ότι, παρόλο που μπορεί να φαίνεται τόσο ενδυναμωτικό να λέμε ότι οι γυναίκες από τη φύση μας φροντίζουμε τα ευάλωτα μέλη της κοινωνίας, τα παιδιά μας, τους γονείς μας, τους αγαπημένους μας κάθε είδους, αυτό δεν είναι αλήθεια. Αυτή η ιδέα προκαλεί τεράστια ζημιά, διότι λέει στους άνδρες και στα αγόρια ότι κατά κάποιον τρόπο οι δικές τους παρορμήσεις να φροντίζουν πιο ευάλωτα μέλη της κοινωνίας είναι αντίθετες προς τη φύση τους. Κάτι που δεν είναι αλήθεια. Το να είσαι φροντιστής είναι κοινό χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπινων όντων. Είμαστε εξαιρετικά προσανατολισμένοι στη φροντίδα των ευάλωτων μελών της κοινωνίας μας, είτε πρόκειται για παιδιά είτε για ασθενείς ή για βετεράνους στρατιώτες. Αυτό φαίνεται να είναι το βασικό μας ένστικτο, το οποίο η κοινωνία στη συνέχεια τροποποιεί. Αυτή η ιδέα προκαλεί μεγάλη ζημιά στα ανδρικά μέλη της κοινωνίας μας και φυσικά, λόγω του σεξισμού, βλάπτει και τις γυναίκες.
Τι σας εξέπληξε περισσότερο κατά τη διάρκεια της έρευνας γι’ αυτό το βιβλίο;
Α, τόσο πολλά! Ξέρετε, ζεις μέσα σε ένα σώμα και νομίζεις ότι το γνωρίζεις. Και έρχεται η στιγμή που καταλαβαίνεις πως δεν ξέρεις τις λειτουργίες του. Επειδή δεν έκανα ιατρικές σπουδές, έπρεπε να ανέβω το… βουνό της Φυσιολογίας για να γράψω το βιβλίο και να κατανοήσω καλύτερα το θέμα μου. Ένα από τα πράγματα που με συγκλόνισαν είναι η ιδέα ότι το γάλα δεν είναι κάτι που παράγει το σώμα της μητέρας και το δίνει στο μωρό, αλλά ότι το μωρό και η μητέρα, όταν θηλάζουν, παράγουν μαζί το γάλα. Είναι ένα βιολογικό προϊόν που συν-παράγεται.
Νομίζω ότι αυτό δεν είναι εύκολα κατανοητό. Προσωπικά δεν το καταλαβαίνω.
Κοιτάξτε, αυτό δεν συμβαίνει απλώς επειδή ο θηλασμός ενεργοποιεί αυτό που ονομάζεται «αντανακλαστικό έκθλιψης του γάλακτος» (letdown reflex). Δηλαδή, μια μητέρα που θηλάζει δεν κουβαλά απλώς ένα κύπελλο γεμάτο γάλα, όπως ο μαστός μιας αγελάδας, που απλώς αιωρείται περιμένοντας να αδειάσει. Στην πραγματικότητα, έχει το πολύ μία ή δύο κουταλιές της σούπας και μετά όλο το υπόλοιπο –που μπορεί να φτάσει μέχρι και μισό λίτρο την ημέρα– παράγεται λόγω του θηλασμού που το ενεργοποιεί. Πάντως, αυτό που πραγματικά με άφησε άφωνη ήταν ότι το γάλα προσαρμόζεται ειδικά για το μωρό μέσα στον ίδιο τον μαστό λόγω της φυσικής της αναρρόφησης.
«Ένα από τα πράγματα που με συγκλόνισαν είναι η ιδέα ότι το γάλα δεν είναι κάτι που παράγει το σώμα της μητέρας και το δίνει στο μωρό, αλλά ότι το μωρό και η μητέρα, όταν θηλάζουν, παράγουν μαζί το γάλα».
Αυτό ισχύει μόνο για τους ανθρώπους;
Όχι, είναι η ίδια διαδικασία τόσο στους αρουραίους όσο και στους μακάκους. Μέσα σε μία μόνο συνεδρία θηλασμού το γάλα αλλάζει ως απόκριση στο σάλιο του παιδιού. Όχι μόνο ως προς το ανοσολογικό του περιεχόμενο, αλλά και ως προς το ορμονικό· ακόμη και ως προς την αναλογία λιπιδίων προς σάκχαρα και άλλων συστατικών. Προκειμένου, όπως υποθέτουμε, να βοηθήσει το παιδί να γίνει καλά. Και αυτό είναι απίστευτο. Είναι απίστευτο ότι κατά κάποιον τρόπο πρόκειται για μια πλατφόρμα αμφίδρομης επικοινωνίας. Είναι ένα σύνολο μηχανισμών που εξελίχθηκαν επί πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα και υπάρχουν για να μας βοηθούν να επιβιώνουμε.
Το βιβλίο Εύα της Κατ Μποχάνον κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά.
