Το 2003, ο Ντάνιελ Μπάρμπερ, καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο TU Eindhoven στην Ολλανδία, ξεκινούσε την έρευνά του στην περιβαλλοντική ιστορία της αρχιτεκτονικής – το πεδίο τότε έμοιαζε ανεξερεύνητο. Είκοσι τρία χρόνια μετά, η συζήτηση για την κλιματική κρίση βρίσκεται στο επίκεντρο, φέρνοντας στο φως τις βαθιές ανισότητες. Όπως έδειξε η εγκατάστασή του Terms and Conditions στην Μπιενάλε Βενετίας (2025), ο κλιματισμός δημιουργεί έναν καταστροφικό κύκλο: δροσίζει τον εσωτερικό μας χώρο, αλλά υπερθερμαίνει τον πλανήτη. Από τη Δήλο, όπου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλεί πλέον άμεσα τα αρχαία μνημεία, μέχρι τις αστικές μητροπόλεις, η κρίση δοκιμάζει και την Ελλάδα. Με αφορμή την πρόσφατη συμμετοχή του στο Alpha Mission Delos (World Human Forum), συζητάμε με τον καθηγητή για το πώς η «απόλυτη άνεση» τροφοδοτεί την κλιματική ανισότητα και γιατί η σωτηρία των πόλεων, όπως η Αθήνα, δεν κρύβεται στην «πράσινη τεχνολογία», αλλά σε έναν ριζικό πολιτισμικό μετασχηματισμό.
Πώς ήταν η επίσκεψή σας στη Δήλο;
Η Δήλος μοιάζει ταυτόχρονα αρχαία και εκτός χρόνου· να περπατάς ανάμεσα στα ερείπια και να σκέφτεσαι τις ζωές και τις φιλοδοξίες που μεταμόρφωσαν τον κόσμο έκτοτε, αλλά και πώς πρέπει να τον μεταμορφώσουμε ξανά εμείς σήμερα. Μάλιστα, σε συνεργασία με το World Human Forum, ξεκινάμε τις συζητήσεις για την τρίτη Διακήρυξη της Δήλου, έναν αναστοχασμό για το πού βρισκόμαστε σήμερα σε σχέση με την πρώτη διακήρυξη του 1963.
Γιατί η επιστήμη και η «πράσινη τεχνολογία» αποτυγχάνουν να φέρουν την πραγματική αλλαγή;
Η κλιματική κρίση αφορά τον πολιτισμό και τις συνήθειές μας, όχι μόνο την τεχνολογία. Μέχρι σήμερα, η δράση για το κλίμα βασίστηκε στην καθησυχαστική ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογία θα λύσει το πρόβλημα, χωρίς να χρειαστεί να αλλάξει τίποτα στην καθημερινότητά μας. Αυτό δεν ισχύει. Δεν χρειαζόμαστε απλώς πιο αποδοτικά μηχανήματα, αλλά νέους τρόπους ζωής και αξίες ευθυγραμμισμένες με την ευθραυστότητα των οικοσυστημάτων. Η αρχιτεκτονική μπορεί να βοηθήσει, όχι προσφέροντας έναν «πράσινο» διακόπτη, αλλά αλλάζοντας τις καθημερινές μας πρακτικές: τη σχέση μας με τον ήλιο, τον άνεμο, την άνεση και τη δυσφορία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60, η θεωρία της «Γης ως διαστημόπλοιου» μας θύμισε ότι ζούμε σε ένα κλειστό σύστημα όπου κάθε πράξη μας επηρεάζει το σύνολο. Αυτό δεν αφορά μόνο την επιταγή για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση, αλλά το να αναγνωρίσουμε ότι η κλιματική κρίση συμβαίνει τώρα. Οτιδήποτε κάνω έχει σημασία: το να οδηγώ ή να κάνω ποδήλατο, το να πετάω με αεροπλάνο ή να παίρνω το τρένο.
Μπορούμε να βγούμε από την κλιματική κρίση απλώς χτίζοντας «πράσινα κτίρια» ή πρέπει να σταματήσουμε να εξισώνουμε την πρόοδο με τη συνεχή κατασκευή;
Η πρόοδος και η σχεδιαστική ευφυΐα σήμερα δεν αφορούν πλέον τις εμβληματικές μορφές, αλλά την επαναχρησιμοποίηση του ήδη υπάρχοντος δομημένου ιστού. Όταν κατεδαφίζουμε ένα παλιό κτίριο για να χτίσουμε ένα νέο «πράσινο», πετάμε στα σκουπίδια όλο τον «εμπεριεχόμενο άνθρακα», δηλαδή την ενέργεια που δαπανήθηκε κάποτε για να παραχθούν τα υλικά του. Μέσω της προσεκτικής ανακαίνισης, αυτός ο άνθρακας παραμένει εγκλωβισμένος εκεί. Αυτό επιτυγχάνεται με παθητικό αερισμό, ηλιακή σκίαση και αυξημένη μόνωση, αντί για βαριά μηχανικά συστήματα ψύξης και θέρμανσης. Η εστίαση μετατοπίζεται από τον αρχιτέκτονα ως «αριστοτεχνικό δημιουργό μορφής» στην κοινωνική αξία και την κλιματική ισότητα.
«Δεν χρειαζόμαστε απλώς πιο αποδοτικά μηχανήματα, αλλά νέους τρόπους ζωής και αξίες ευθυγραμμισμένες με την ευθραυστότητα των οικοσυστημάτων».
Πώς μπορεί ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός να καλλιεργήσει μια νέα οικολογική συνείδηση;
Σκεφτείτε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, περιτριγυρισμένο από γυαλί, χωρίς παράθυρα που ανοίγουν, πλήρως εξαρτημένο από το σύστημα HVAC που διοχετεύει θερμαινόμενο ή ψυχόμενο αέρα. Μέσα στο δωμάτιο όλα είναι ρυθμισμένα, δροσερά και άνετα για μένα, απομονωμένα από τον έξω κόσμο. Όμως, η αποβαλλόμενη θερμότητα από το κλιματιστικό μου υπερθερμαίνει την πόλη. Νιώθω άνετα χάρη στα δεινά των άλλων, που βιώνουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας ή μια πλημμύρα. Όπως το έθεσε ο αρχιτέκτονας Ρίτσαρντ Νόιτρα το 1947: «Υπήρχε πάντα μια απερίσκεπτη άνεση στον κόσμο, βασισμένη στους κόπους κάποιου άλλου». Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι κάθε φορά που πατάμε το ON, πυροδοτούμε μια αλυσίδα εκπομπών και ταλαιπωρίας για κάποιον άλλον.
Τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα η παραδοσιακή αρχιτεκτονική, όπως τα πέτρινα σπίτια των Κυκλάδων;
Ένα σημαντικό μάθημα από τα πέτρινα σπίτια είναι η θερμική αδράνεια, οι παχείς τοίχοι που απορροφούν τη ζέστη την ημέρα και την απελευθερώνουν τη νύχτα. Γενικότερα, η ζωή πριν από τον κλιματισμό, στην αρχαία Ελλάδα ή στο Σικάγο του 19ου αιώνα, διαμορφωνόταν γύρω από πολιτισμικές πρακτικές και κοινωνικές συνήθειες που ανταποκρίνονταν στις κλιματικές διακυμάνσεις. Η πρόσοψη του κτιρίου ήταν μια γέφυρα για να επικοινωνείς με τη ζωή έξω, όχι ένα σφραγισμένο σύνορο. Επιπλέον, η ζωή σε ένα διαρκώς κλιματιζόμενο περιβάλλον δεν είναι μια υγιής κατάσταση. Φυσιολογικά, το σώμα μας ευδοκιμεί όταν βιώνει τις φυσικές διακυμάνσεις της θερμοκρασίας μέσα στη μέρα και τις εποχές. Οτιδήποτε κάνουμε ως άτομα έχει αντίκτυπο στην κοινωνία και στον πλανήτη.
Πιστεύετε ότι η λύση βρίσκεται σε ατομικές αλλαγές στον τρόπο ζωής μέσα στο σπίτι ή είναι ζήτημα αποσυναρμολόγησης μεγαλύτερων κρατικών και εταιρικών ενεργειακών υποδομών;
Και στα δύο. Οι αλλαγές στον τρόπο ζωής μας, αυτό που ονομάζω «Θερμικές πρακτικές», μπορούν να συσσωρευτούν για να εκφράσουν νέες διεκδικήσεις σε βιομηχανικό και κυβερνητικό επίπεδο. Πιστεύω ότι το ζήτημα είναι πώς να ζήσουμε «μετα-βιώσιμα». Το μοντέλο της βιωσιμότητας έχει ξεπεραστεί. Δεν θέλουμε να συντηρήσουμε, θέλουμε να μεταμορφώσουμε. Η βιωσιμότητα ρωτούσε πώς μπορεί η τεχνολογία να επιτρέψει στις κοινωνίες να συνεχίσουν ανεξέλεγκτα εν μέσω περιβαλλοντικής παρακμής. Τώρα ρωτάμε πώς μπορεί η τεχνολογία να υποστηρίξει έναν ευρύ πολιτισμικό μετασχηματισμό. Αυτό απαιτεί ακτιβιστική νοοτροπία στην καθημερινότητά μας.
Αν κοιτάξουμε την καθημερινότητά μας, ποιες μικροσυνήθειες ή αρχιτεκτονικές προσαρμογές πρέπει να υιοθετήσουμε στα σπίτια μας;
Μια ζεστή μέρα, κρατήστε τα στόρια και τις κουρτίνες κλειστά, ώστε να εισέρχεται λιγότερη ακτινοβολία στο δωμάτιο και έτσι να υπάρχει λιγότερη θερμότητα που πρέπει να απομακρυνθεί. Ο αερισμός των χώρων να γίνεται τη νύχτα που έχει δροσιά. Συνεργαστείτε με έναν αρχιτέκτονα για να προσθέσετε μερικά εξωτερικά σκίαστρα, ώστε να εμποδίζετε τον ήλιο πριν μπει στο δωμάτιο. Σκεφτείτε τη μόνωση. Από σχεδιαστική άποψη, μπορούμε να πειραματιστούμε με μεταβαλλόμενους χώρους ανάλογα με την εποχή, με κάτι απλό, όπως μια πλούσια θερμική κουρτίνα, που θα την κλείνεις και θα εμποδίζεις τον ήλιο, ή με τη δημιουργία κοινοτήτων συγκατοίκησης (co-housing), ώστε να μειωθεί η συνολική ζήτηση ενέργειας. Για δραστηριότητες όπως το πλύσιμο των ρούχων, ο καφές στη βεράντα ή τα δείπνα μπορούν να χρησιμοποιούνται συλλογικοί χώροι. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι να εστιάσουμε την ψύξη και τη θέρμανση στο άτομο και όχι στον χώρο. Αντί να κλιματίζεται ολόκληρο το σπίτι ή το γραφείο, συστήματα χαμηλής ενέργειας με αισθητήρες μπορούν να μας «ακολουθούν» επιλεκτικά. Ο κλιματισμός με αντλίες θερμότητας και άλλα συστήματα χαμηλής ενέργειας και υψηλής απόδοσης είναι απαραίτητος σε ακραίες περιόδους, αλλά σε γενικές γραμμές θέλουμε να είμαστε άνετοι, όχι κλιματιζόμενοι.
Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας IEA, τα κλιματιστικά θα τριπλασιαστούν έως το 2050, φτάνοντας τα 5,6 δισεκατομμύρια. Πώς θα το αλλάξουμε αυτό;
Η κυκλική σχέση κατά την οποία ο κλιματισμός χρησιμοποιείται για να μειώσει τη ζέστη αλλά ταυτόχρονα αυξάνει τις εκπομπές άνθρακα, ενισχύοντας την υπερθέρμανση, είναι ιλιγγιώδης και αποχαυνωτική. Το πώς θα παρέχουμε αξιοπρεπή και άνετη στέγαση χωρίς να βασιζόμαστε στην αυξημένη χρήση ορυκτών καυσίμων είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας. Ο IEA προσεγγίζει αυτή την πρόκληση με έμφαση στην αποδοτικότητα. Δίνει μικρή βαρύτητα στις συμπεριφορικές αλλαγές, χαρτογραφώντας ένα σενάριο όπου δεν αλλάζουν οι άνθρωποι, αλλά η τεχνολογία. Αντλώντας από τη σχεδιαστική και υλική ευφυΐα των αρχιτεκτόνων, σε συνεργασία με τους χρήστες και τους υπευθύνους χάραξης πολιτικής, μπορούμε να ελαττώσουμε την απόλυτη ποσότητα μηχανικού κλιματισμού που χρειαζόμαστε. Φυσικά, απαιτείται κάποια μηχανική ψύξη κατά τη διάρκεια ακραίων φαινομένων. Τα αξιόπιστα συστήματα είναι κρίσιμα για τη δημόσια υγεία και ο σχεδιασμός των χώρων μας είναι το απαραίτητο μέσο γι’ αυτή την ευεξία.
Πώς προέκυψε το μοντέλο της «απόλυτης άνεσης» που θεωρούμε δεδομένο σήμερα;
Μια συγκεκριμένη έννοια της άνεσης, η οποία αρχικά αναπτύχθηκε για ένα πολύ περιορισμένο τμήμα του πληθυσμού, έχει γενικευτεί και διαδοθεί σε όλο τον κόσμο. Αυτή η ρυθμισμένη άνεση απαιτεί συγκεκριμένα υλικά, συγκεκριμένες αλυσίδες εφοδιασμού και τεχνολογικές διαδρομές· τείνει να είναι «πάντα αναμμένη» και ως εκ τούτου αποτελεί καθοριστική πτυχή του κτιρίου, προσδιορίζοντας τα υλικά, την εφοδιαστική αλυσίδα, τον σχεδιασμό και υπαγορεύοντας ένα συγκεκριμένο είδος ζωής σε εσωτερικούς χώρους.
Απέναντι σε αυτό εισάγετε την ιδέα τού «να ζούμε στα όρια της δυσφορίας». Τι σημαίνει αυτό πρακτικά;
Έχω προτείνει το «να ζούμε στα όρια της δυσφορίας», αφού εξερεύνησα πώς εσείς και η κοινότητά σας μπορείτε να είστε υγιείς και να ευδοκιμείτε, απαιτώντας παράλληλα λιγότερο ενεργοβόρο κλιματισμό. Δυσφορία δεν σημαίνει κακή υγεία ή εξαθλίωση· σημαίνει εξερεύνηση προσαρμοστικών ευκαιριών, υιοθέτηση μιας κάποιας επαγρύπνησης για την προσαρμογή των προσδοκιών και του τρόπου ζωής, έτσι ώστε να εκτονωθεί η πίεση που ασκείται στο κλιματικό σύστημα. Σημαίνει να μειώσετε την ανάγκη για ψύξη σήμερα, αναγνωρίζοντας ότι οι άνθρωποι σε απειλούμενες περιοχές θα έχουν περισσότερες δυνατότητες. Η σχεδιαστική προσέγγιση της δυσφορίας σημαίνει εστίαση στην απανθρακοποίηση και την αποτοξίνωση του υπάρχοντος δομημένου περιβάλλοντος.
Η Αθήνα, μια πυκνοδομημένη πόλη από τσιμέντο, βιώνει πλέον μεγαλύτερα και πιο σκληρά καλοκαίρια. Μπορούμε να ξεφύγουμε από τον φαύλο κύκλο όπου η ψύξη των εσωτερικών χώρων υπερθερμαίνει τους δρόμους;
Πόλεις όπως η Αθήνα παρουσιάζουν μια πολύ δύσκολη πρόκληση. Ο κλιματισμός είναι απαραίτητος, αλλά έχει μεγάλο κόστος. Μια εξέλιξη που βρίσκω ελπιδοφόρα είναι η ονοματοδοσία των καυσώνων. Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει στην Αθήνα, θα μπορούσατε να σκεφτείτε τις εξής λύσεις: Κλιματιζόμενους χώρους για τη συγκέντρωση της ψύξης για όσους έχουν ανάγκη, μέτρα δημόσιας υγείας που παρέχουν ανακούφιση σε όσους δεν έχουν τους πόρους. Χαλάρωση των εργασιακών απαιτήσεων και περιορισμός περιττών μετακινήσεων. Αναγνώριση ότι η μειωμένη εργασία ή παραγωγικότητα είναι διαχειρίσιμη, όταν η άλλη επιλογή είναι η ταλαιπωρία, ακόμη και ο θάνατος. Η ονοματοδοσία ενός καύσωνα του δίνει μια πολιτισμική παρουσία, οπότε γίνεται πιο εύκολα μέρος των κοινωνικών συζητήσεων, των νομοθετικών προτάσεων, των καλεσμάτων για αλλαγή.
Μπορείτε να μου πείτε ένα ρεαλιστικό σενάριο για έναν Αθηναίο σήμερα, που να του επιτρέπει να επιβιώσει χωρίς να προκαλέσει μπλακ άουτ;
Όσοι έχουν απολαύσει τη γεμάτη πολυτέλεια κλιματιζόμενη σταθερότητα των ορυκτών καυσίμων για δεκαετίες, πρέπει να συνειδητοποιήσουν το κόστος των συνηθειών τους. Όσοι έχουν τη δυνατότητα μπορούν να τα βγάλουν πέρα με λιγότερα. Αυτό σημαίνει να ιδρώνουμε, να φοράμε λιγότερα ρούχα, να ρυθμίζουμε τη δραστηριότητά μας. Σημαίνει υιοθέτηση παθητικών στρατηγικών, όπως ο διαμπερής αερισμός, η επιλεκτική χρήση κουρτινών και σκιάστρων ή η προσθήκη μόνωσης. Σημαίνει αλλαγή προσδοκιών – αυτή ίσως δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για να ολοκληρώσουμε ένα τεράστιο έργο. Η τηλεργασία (ως πολιτική) μπορεί να μειώσει σημαντικά την εμπειρία του θερμικού στρες. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι, όταν εγώ νιώθω δροσιά, ίσως ένας άνθρωπος στον δρόμο να αισθάνεται την αποβαλλόμενη θερμότητα από το κλιματιστικό μου. Η δική μου άνεση είναι η δυσκολία κάποιου άλλου.
Αν έπρεπε να επιλέξετε μία και μοναδική επείγουσα αλλαγή που πρέπει να επιβάλουν τώρα οι Αρχές στις πόλεις μας, ποια θα ήταν αυτή;
Να επικεντρωθούν στην επαναχρησιμοποίηση του υπάρχοντος δομημένου ιστού, με σχεδιαστικές παρεμβάσεις για τη μείωση της συνολικής ζήτησης ενέργειας, και να αντισταθούν στα μνημεία πολυτέλειας των διάσημων αρχιτεκτόνων, εστιάζοντας στις ανάγκες των πιο ευάλωτων. Επίσης, να υιοθετήσουν την εκπαίδευση στις θερμικές πρακτικές και στην επίγνωση των κινδύνων της υπερθέρμανσης. Να ενθαρρύνονται οι κυβερνήσεις να αναδιαμορφώσουν τις δομές κινήτρων ώστε να δίνουν έμφαση στη μείωση των εκπομπών έναντι των οικονομικών περιθωρίων κέρδους. Πρόκειται για άμεσες προσαρμογές που μπορούν να φέρουν ανακούφιση στο παρόν, να μετριάσουν το άγχος και να ανοίξουν δρόμους για νέους τρόπους κοινής συμβίωσης.
«Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι, όταν εγώ νιώθω δροσιά, ίσως ένας άνθρωπος στον δρόμο να αισθάνεται την αποβαλλόμενη θερμότητα από το κλιματιστικό μου».
Κοιτάζοντας προς τα μέσα του 21ου αιώνα, τι σας προκαλεί το μεγαλύτερο άγχος και πού εντοπίζετε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο κλιματικό απαρτχάιντ και στη συλλογική επιβίωση;
Αυτό είναι ένα δύσκολο θέμα. Στην αρχιτεκτονική, επεξεργαζόμαστε «βιώσιμες μεθόδους» και παράγουμε «πράσινα κτίρια» εδώ και τουλάχιστον 40 χρόνια, αλλά οι εκπομπές από την οικοδομική βιομηχανία εξακολουθούν να αυξάνονται. Φαίνεται ότι ένα μέλλον αυξανόμενης ανισότητας είναι πιο πιθανό κάθε λεπτό που περνάει, ένα μέλλον όπου όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα θα είναι σφραγισμένοι σε κλιματιζόμενα σπίτια, αυτοκίνητα και γραφεία, ενώ η πλειονότητα θα υποφέρει από την αποβαλλόμενη θερμότητα. Επίσης, φοβάμαι την τεχνητή νοημοσύνη. Η παράλογη ενεργειακή ζήτηση των chatbots και των παραγωγικών συστημάτων έχει αλλάξει εντελώς την εξίσωση άνθρακα/κλίματος. Οποιαδήποτε προβλεπόμενη εξοικονόμηση εκπομπών εκμηδενίζεται από την παραγωγή των κέντρων δεδομένων σε όλο τον κόσμο. Η ΤΝ αποκαλύπτει ξανά πόσο δύσκολο είναι να αντισταθεί κανείς στη βραχυπρόθεσμη ευκολία για χάρη του μακροπρόθεσμου οφέλους. Παίρνω ελπίδα από τους φοιτητές μου. Η αισιοδοξία είναι ένας ευσεβής πόθος. Η ελπίδα, αντίθετα, είναι μια πρακτική: συνειδητή, καλλιεργημένη, συλλογική και στοχοθετημένη.
Πώς επαναπροσδιορίζεται, λοιπόν, η «πολυτέλεια» στην εποχή της κλιματικής κρίσης;
Για αιώνες χτίζαμε όμορφα κτίρια χωρίς κλιματισμό. Σήμερα, συνδέουμε την ομορφιά με την πολυτέλεια και την πολυτέλεια με τον κοινωνικό αποκλεισμό. Η κλιματιζόμενη ζωή σε έναν ακριβό πύργο κατοικιών απλώς απομονώνει όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα μακριά από εκείνους που υποφέρουν στον δρόμο. Μπορούμε, αντίθετα, να ορίσουμε την πολυτέλεια ως την ικανότητα για ευχάριστη κοινωνικότητα; Η επιταγή για ψύξη αφορά τη δημόσια υγεία και μια νέα «δημόσια πολυτέλεια»: έναν ασφαλή πλανήτη. Η ομορφιά βρίσκεται πλέον σε μια κομψή λύση ηλιακής προστασίας που κρατάει ένα κτίριο δροσερό χωρίς να απειλεί το μέλλον. Ωστόσο, η ροή της απανθρακοποίησης στην αρχιτεκτονική παραμένει ακόμα πολύ αργή για να ανατρέψει το κύριο ρεύμα.
