Καμιά φορά διαλέγουμε βιβλία από το εξώφυλλο, καμιά φορά και από τον τίτλο. Επιπόλαιο, αλλά το κάνουμε. Αυτό με τράβηξε κατ’ αρχάς στο Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια της Ζίτα Ρούτζκα (γεν. 1964), την οποία δεν γνώριζα. Διαβάζω ότι θεωρείται σημαντικό όνομα στα πολωνικά γράμματα. Έπαιξε ρόλο ασφαλώς και το γεγονός ότι το μυθιστόρημα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Loggia, που μας έχουν συνηθίσει σε προσεκτικές επιλογές. Καμιά φορά, επίσης, μας παρασύρει η πρώτη πρόταση: «Δύσκολο να βρεις καλά παπούτσια για μακαρίτη». Έτσι το ξεκίνησα και δεν το άφησα.
Είναι η ιστορία της Βέρα, μιας ηλικιωμένης γυναίκας, πρώην κομμώτριας, η οποία χάνει τον άνδρα της, τον λεγόμενο Τζόκεϊ, πρώην αναβάτη σε ιπποδρομίες. Ένα βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν έχει κατάλληλα παπούτσια να του φορέσει – αυτό είναι μέρος του μεγαλύτερου προβλήματος, δηλαδή της έλλειψης χρημάτων. Αλλά είναι αποφασισμένη να τον κηδέψει σωστά, σαν άλλη Αντιγόνη. Η Βέρα καπνίζει ασταμάτητα, κυκλοφορεί στην πόλη πουλώντας ό,τι έχει και δεν έχει (κουταλάκια του γλυκού, τρόπαια που είχε κατακτήσει ο άνδρας της κ.ά.), συναντά παλιούς γνωστούς (παλιούς εραστές και παλιές ερωμένες) και αγνώστους, αποφεύγοντας όσο μπορεί τις πολλές κουβέντες. Δεν της αρέσουν. Αυτό που δεν μπορεί να αποφύγει με τίποτα είναι οι αναμνήσεις της, οι οποίες την ακολουθούν και εναλλάσσονται με το αφηγηματικό παρόν. «[…] η μνήμη είναι μεγαλύτερη από τον άνθρωπο», λέει σε ένα σημείο. «Τη μνήμη δεν την ορίζεις. Δεν είναι η καρδιά ή το γερό μυαλό, αλλά η μνήμη που κυβερνάει τον άνθρωπο».
Παραδόξως, το μυθιστόρημα είναι αρκετά αστείο. Δεν του φαίνεται, αλλά είναι. Η ηρωίδα δεν είναι μια καταβεβλημένη χήρα, αλλά μια γενναία γυναίκα, ένας ροκ χαρακτήρας που αντιμετωπίζει τη ζωή με κυνισμό και εμμονικό αυτοσαρκασμό, δίνοντας στην ατυχή της μοίρα τα στοιχεία μιας πικρής, γκροτέσκας κωμωδίας. Η Ρούτζκα έγραψε ένα μυθιστόρημα για τη διαχείριση του πένθους ή τη μοναξιά στην τρίτη ηλικία, είναι μια προφανής ανάγνωση αυτή, αλλά και ένα μυθιστόρημα για το τι πάει να πει να είσαι ασυμβίβαστος, ελεύθερος, αυθεντικός. «Είχα μαζί του τα πάντα, πίστη, ελπίδα, αγάπη», λέει κάπου η Βέρα αναπολώντας τον σύζυγό της. «Κι από αυτά τα τρία, το χειρότερο ήταν η αγάπη». Ποτέ δεν έχω διαβάσει πιο θεαματική διαστρέβλωση του Αποστόλου Παύλου.
Το μυθιστόρημα Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Loggia, σε μετάφραση Αναστασίας Χατζηγιαννίδη.
