Γεωμετρικά σχέδια, φυτικοί διάκοσμοι, άλογα, πρίγκιπες και μινωικοί ήλιοι. Αν έπρεπε να χωρέσει κανείς τα Ανώγεια σε μία εικόνα, θα επέλεγε αυτήν των υφαντών που κρέμονται από τα μπαλκόνια του χωριού. Ολόκληρες σειρές από χρώματα και σχέδια, δίπλα στις οποίες στέκονται οι γυναίκες-δημιουργοί, περήφανες και πάντα πρόθυμες να εξηγήσουν τις ιστορίες που ύφαιναν με τόσο κόπο. Στα χέρια τους φαίνεται ο κόπος και η γνώση, αλλά δεν θέλουν να μιλήσουν γι’ αυτά. Μόνο η ποιότητα του έργου τους τις νοιάζει. Κι όταν η συζήτηση με τους περαστικούς τελειώσει, εκείνες επιστρέφουν στους αργαλειούς τους – σε όσους έχουν απομείνει δηλαδή.
Οι άνδρες κάθονται στο καφενείο. Γύρω τους περνάνε παιδιά με τα ποδήλατά τους, ενώ ένα φορτηγό ανακοινώνει την εκδήλωση της βραδιάς: «Σήμερα 8 Μαΐου, στις πέντε και μισή το απόγευμα, θα γίνουν τα εγκαίνια του “Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής” στο Περαχώρι. Πρόκειται για έναν χώρο αφιερωμένο στην πολιτιστική κληρονομιά του τόπου μας και στην ανάδειξη της τέχνης της υφαντικής, δωρεά της Κωστάντζας Σμπώκου», καταλήγει το μήνυμα και το όχημα συνεχίζει την πορεία του στην υπόλοιπη περιοχή. Οι κάτοικοι μοιάζουν ενθουσιασμένοι, το ίδιο και οι παρευρισκόμενοι τουρίστες. Οι κυρίες του χωριού τρέχουν προς το Κέντρο μεταφέροντας τα απαραίτητα για τα εγκαίνια. Όλες τους φορούν τα καλά τους, έστω κι αν η εκδήλωση ακόμη αργεί. Μερικά παιδιά ακολουθούν ξοπίσω και μαζί τους ακολουθώ κι εγώ.
Οικογενειακές παραδόσεις
Προχωράμε όλοι μαζί από την οικία του Νίκου Ξυλούρη προς την οδό Μιχάλη Σκουλά. Οι παραταγμένες καρέκλες στη μέση του δρόμου υποδεικνύουν πως έχουμε φτάσει. Όσο πλησιάζω, παρατηρώ μέσα από τις τζαμαρίες την ποικιλία των εκτιθέμενων υφαντών. Κόκκινα, κίτρινα και μπλε νήματα καλύπτουν τους κατάλευκους τοίχους και τα μαύρα μεταλλικά κουφώματα του κτιρίου. Στο κέντρο βρίσκεται και ένας παλιός αργαλειός. Η εικόνα μού προκαλεί εντύπωση. Ο χώρος θυμίζει περισσότερο καφέ, βιβλιοθήκη ή εργαστήρι παρά μουσείο. Αυτός ήταν άλλωστε και ο στόχος, θα μου αποκαλύψει αργότερα η ίδια η Κωστάντζα Σμπώκου-Κωνσταντακοπούλου, Πρέσβειρα Καλής Θελήσεως της UNESCO.
«Όταν συμφωνήσαμε με τον δήμαρχο, Σωκράτη Κεφαλογιάννη, να προχωρήσουμε σε ένα μεγάλο πρότζεκτ γύρω από την υφαντική των Ανωγείων, ως κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, με ενδιέφερε πολύ αυτό που τελικά θα παραδώσουμε να ενσωματωθεί στην ταυτότητα του χωριού, αλλά και να δίνει ένα στίγμα σύγχρονης αισθητικής. Έτσι, ο επισκέπτης μπορεί να δει τον πλούτο του υλικού που υπάρχει στην περιοχή και συγχρόνως να χρησιμοποιήσει το Κέντρο ως σημείο συνάντησης. “Έχει Wi-Fi; Θα πάω να δουλέψω, να γράψω, να διαβάσω”. Αυτή ήταν η σκέψη μας, και σε αυτό μεγάλο ρόλο έπαιξε η κόρη μου, η Κάρμεν», καταλήγει.
Όλα, όμως, ξεκίνησαν από τη γιαγιά της, Σμπωκαγάπη, Σμπώκαινα ή Σμπωκοβασίλαινα, το γένος Σκουλά. «Όπως όλες οι γυναίκες του χωριού, την υφαντική την έμαθε από μικρό παιδί. Εκείνη, όταν τα Ανώγεια κάηκαν από τους Γερμανούς το 1944, περπάτησε μέχρι το Ηράκλειο με δύο παιδιά στα χέρια και ένα ακόμη στην κοιλιά. Έτσι, εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο, όπου σχεδόν αμέσως άνοιξε το δικό της εργαστήριο υφαντικής. Τη θυμάμαι να λέει πως κάποια στιγμή είχε μέχρι και 40 υφάντρες που δούλευαν μαζί της. Ειδικά την περίοδο της δεκαετίας του ’80, με την ανάπτυξη του τουρισμού, η γιαγιά άρχισε να εξάγει υφαντά μέχρι την Αυστραλία. Το σπίτι της ήταν γεμάτο. Έμπαινες από έναν μεγάλο διάδρομο και περνούσες ανάμεσα από στοίβες ολόκληρες διπλωμένων υφαντών, ενώ στον χώρο δίπλα ήταν οι αργαλειοί. Δεν νομίζω ότι τους πρόλαβα να δουλεύουν, αλλά η εικόνα από τις αφηγήσεις είναι τόσο έντονη, που νιώθω σαν να το έζησα κι εγώ».
Στη συνέχεια μου εξιστορεί πως ακόμη και στα πρώτα ξενοδοχεία του πατέρα της, Γιάννη Σμπώκου, η γιαγιά Αγάπη ύφαινε όλα όσα χρειάζονταν για τον εξοπλισμό των δωματίων. «Για τις γυναίκες εκείνης της περιόδου, η υφαντική υπήρξε μια πολύ σημαντική πηγή εισοδήματος, ένα κρυφό κομπόδεμα, με το οποίο κατάφεραν να σπουδάσουν τα παιδιά τους και να στηρίξουν τις οικογένειές τους. Κάποια στιγμή, μάλιστα, η γιαγιά επέστρεψε στο χωριό και έφτιαξε έναν ακόμη χώρο παραγωγής, προκειμένου να δώσει δουλειά και στις γυναίκες του χωριού της». Αυτός ο χώρος είναι το «Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής» και η ιδέα που η ίδια αναβιώνει σήμερα.
Ιστορίες γυναικών
Τη ρωτάω ποιο είναι το αγαπημένο της από τα υφαντά που εκτίθενται στον χώρο και εκείνη μου δείχνει το νταμάκι πλάι στην είσοδο. «Είναι ένα από τα παλαιότερα υφαντά που έχω από τη γιαγιά μου. Είναι φτιαγμένο από μάλλινα νήματα με μια τεχνική που λέγεται “αλυσίδα”. Το πιο σημαντικό είναι ότι αποτελεί ένα υφαντό γάμου, το οποίο έβαζε ο αδερφός του γαμπρού πάνω στο άλογο πηγαίνοντας να πάρει τα προικιά της νύφης. Στήνοντας την πρώτη έκθεση, που αποτελείται κατεξοχήν από υφαντά γυναικών των Ανωγείων, έμαθα παραδόσεις του τόπου μου που αγνοούσα. Είναι συγκινητικό το πώς ένα τόσο μικρό υφαντό αφηγείται τόσες ιστορίες και παραδόσεις».
Την ίδια απάντηση μου δίνει αργότερα και η κόρη της, η 17χρονη Κάρμεν, όταν της κάνω την ερώτηση. Τη συναντώ εν μέσω των προετοιμασιών, καθώς εκείνη ελέγχει τη λίστα της βιβλιοθήκης, την οποία και επιμελήθηκε. «Δεν είχα επισκεφθεί ποτέ τα Ανώγεια, αλλά πάντα άκουγα γι’ αυτά. Οπότε, όταν έμαθα ότι η μαμά μου ετοίμαζε το Κέντρο, ήξερα αμέσως πως ήθελα να είμαι κομμάτι του. Το πιο συναρπαστικό για μένα νομίζω πως ήταν όλες αυτές οι ιστορίες που άκουσα από τους ντόπιους και όσα μοιράστηκαν μαζί μας καθώς τους επισκεπτόμασταν και άνοιγαν τις κασέλες τους για να μας δείξουν τα υφαντά τους. Πάντα έβλεπα τα υφαντά μαξιλάρια που έβγαζε η μαμά μου στη βεράντα τα καλοκαίρια, αλλά ποτέ δεν είχα καταλάβει την ιστορία τους. Κάπως έτσι, όλα άρχισαν να συνδέονται και να βγάζουν νόημα», καταλήγει και μου εξομολογείται πως στόχος της είναι φέτος το καλοκαίρι να μάθει και η ίδια να υφαίνει.
«Το πιο συναρπαστικό ήταν όλες αυτές οι ιστορίες που άκουσα από τους ντόπιους καθώς τους επισκεπτόμασταν και άνοιγαν τις κασέλες τους για να μας δείξουν τα υφαντά τους», λέει η 17χρονη Κάρμεν.
Μερικές φωνές στο βάθος μάς διακόπτουν. Είναι η Αθηνά Φρυσσάλη και η Ζωή Παπαδάκη, δύο από τις γυναίκες που συνέβαλαν στην υλοποίηση του εγχειρήματος από την αρχή μέχρι το τέλος. Η Αθηνά, γέννημα-θρέμμα των Ανωγείων, έζησε την υφαντική από κάθε της πτυχή. «Πάντα έβλεπα τη μητέρα μου να υφαίνει· μέρα, νύχτα, μεσημέρι. Όποτε είχε μισή ώρα κενό από τις υπόλοιπες δουλειές, έμπαινε στον αργαλειό. Να σημειωθεί πως ο αργαλειός ήταν μέσα στην κουζίνα, για να μη χρειάζεται να βγαίνει», αφηγείται. Η ίδια ξεκίνησε να υφαίνει μόλις τελείωσε το Δημοτικό. «Η υφαντική τότε, πέρα από μεράκι, ήταν και πρακτική ανάγκη, ζήτημα επιβίωσης που λέμε. Οπότε, μόλις τα πόδια μας άρχισαν να φτάνουν τις πατήστρες, αρχίζαμε κι εμείς να υφαίνουμε. Κάθε σπίτι είχε τουλάχιστον έναν αργαλειό, ανάλογα με το πόσες θυγατέρες υπήρχαν. Όλοι προσπαθούσαμε να μεγαλώσουμε, να σπουδάσουμε και να ζήσουμε». Το 1975 ιδρύθηκε στα Ανώγεια και ο Βιοτεχνικός Συνεταιρισμός Υφαντικής, όπου εκείνη δούλεψε μέχρι και το 1994, όταν και ο συνεταιρισμός διαλύθηκε και τα εργοστάσια επεξεργασίας μαλλιού έκλεισαν.
Την υφαντική την ξανασυνάντησε το 2021, μέσω του προγράμματος ελληνικής χειροτεχνίας, όπου γνώρισε και τη Ζωή. Εκπαιδεύτρια και μελετήτρια των υφαντών ανά την Ελλάδα, η Ζωή εξηγεί πως η πρωτοπορία των Ανωγείων έγκειται στο γεγονός ότι κατάφεραν να ασχοληθούν εμπορικά με την υφαντική, ανασταίνοντας την οικονομία του τόπου. «Από πολύ μικρή κατάλαβα ότι η ομορφιά πρέπει να υπάρχει γύρω σου και ότι αυτές οι γυναίκες είχαν έμφυτη αισθητική. Μετά τις σπουδές μου στη φιλολογία, ασχολήθηκα με τον λαϊκό πολιτισμό και έτσι γνώρισα όλες αυτές τις τεχνοτροπίες και τις τεχνικές. Αυτό με οδήγησε να ξεκινήσω το δικό μου εργαστήριο στο Ηράκλειο, με σύγχρονους αργαλειούς και τεχνικές, και το ίδιο ελπίζω να καταφέρουμε και εδώ», μου λέει στο τέλος, ενόσω απαριθμεί τα προγράμματα που ετοιμάζουν για τους επόμενους μήνες.
Οι άνθρωποι με τη γνώση
Η συζήτησή μας, όπως κι αυτές που θα ακολουθήσουν, μου αποδεικνύει πως η υφαντική αποτελούσε πάντα μια ιστορία γυναικών. Όπως τότε, έτσι και σήμερα, γυναίκες κάθε ηλικίας συναντιούνται γύρω από το Κέντρο προκειμένου να ενεργοποιήσουν ξανά τους αργαλειούς και τις ιστορίες τους. Η σκυτάλη περνάει στη Χριστίνα Τριποδιανάκη, υπεύθυνη για τη λειτουργία του Κέντρου Υφαντικής. «Μεγάλωσα σε μια οικογένεια που είχε πάντα σχέση με την παράδοση και τον πολιτισμό, οπότε, όταν μου έγινε η πρόταση να αναλάβω το “Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής”, ένιωσα πως ήταν μια απόλυτα οργανική συνέχεια. Το πιο όμορφο είναι το ότι εμείς καλούμαστε να αναβιώσουμε αυτές τις μνήμες και να δούμε ποιο μπορεί να είναι το μέλλον τους».
Αναρωτιέμαι πώς μπορεί κανείς να σκεφτεί την επόμενη μέρα μιας τέτοιας τέχνης, σε μια εποχή που η χειροτεχνία μοιάζει να χάνεται και οι άνθρωποι που την κατέχουν να εξαφανίζονται. «Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο το εγχείρημά μας έχει νόημα σήμερα», μου απαντά. «Θα ήθελα πολύ η υφαντική να αποτελέσει κτήμα των νέων ανθρώπων, γιατί παράλληλα είναι και μια ύφανση εμπειριών και συναισθημάτων. Ο στόχος είναι να προλάβουμε αυτούς τους ανθρώπους που διατηρούν τη γνώση και την τεχνική προτού χαθούν. Για να πετύχει αυτό, δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την υφαντική μουσειακά, αλλά να τη δούμε ως έναν ζωντανό οργανισμό. Γι’ αυτό και το Κέντρο, πέρα από τη μόνιμη συλλογή, θα έχει περιοδικές εκθέσεις, διαλέξεις, εργαστήρια και εκπαιδευτικά προγράμματα».
Όλα είναι γνώριμα
Στον χώρο έχει ήδη αρχίσει να καταφθάνει κόσμος. Κάποιος ρωτάει αν μπορεί να αγγίξει τα υφαντά, ενώ η Ζωή εξηγεί αναλυτικά τις τεχνοτροπίες και τις πλέξεις. «Μαζί με τις κασέλες άνοιξαν και οι αναμνήσεις μας», θα πει μια κάτοικος του χωριού βλέποντας υφαντά συγγενών της. Οι νεότεροι δείχνουν περιέργεια, ενώ αναφωνούν πως κατά κάποιον τρόπο όλα τούς είναι ήδη γνώριμα. Στο βάθος, στη μικρή αυλή με το πηγάδι, παρατηρώ και τη Μαγδαληνή Σγουρίδη, αρχιτέκτονα του έργου, η οποία μαζί με το Mare Studio –που υπογράφει την καλλιτεχνική και δημιουργική επιμέλεια– μου μίλησε για την αρχιτεκτονική που ανακάλυψε στα Ανώγεια.
«Το μεγαλύτερο μάθημα, μέσα από την όλη διαδικασία, ήταν αυτή η επιστροφή στα ελάχιστα και τα απαραίτητα. Το κτίριο που βλέπεις σήμερα ανεγέρθηκε μετά το Ολοκαύτωμα του 1944, κατά την περίοδο της ανοικοδόμησης, ως μια απλή μπετονένια κατασκευή. Φαίνεται να είχε χτιστεί ώστε να είναι εργαστήριο και σπίτι. Εδώ που βρισκόμαστε τώρα, στο κέντρο της αυλής υπήρχε ένας μεγάλος όγκος μπαζώματος που μας κίνησε την περιέργεια και όταν, λοιπόν, κατεβάσαμε τους τοίχους προς τη βορινή πλευρά, ανακαλύψαμε το πηγάδι, το οποίο είναι ακόμη γεμάτο. Το βασικό ήταν να φτιάξουμε έναν χώρο ευχάριστο, που να μπορεί να ενσωματωθεί στον χαρακτήρα του χωριού “σαν να ήταν πάντα εκεί”, αλλά και να είναι παράλληλα σύγχρονος. Το γεγονός πως τα σχέδια και η κατασκευή έγιναν μετά από πολλές επισκέψεις στο χωριό ήταν αυτό που μας βοήθησε να κατανοήσουμε τόσο το πνεύμα του τόπου όσο και τις ανάγκες των Ανωγείων. Η αρχιτεκτονική, άλλωστε, πρέπει να δίνει μορφή στη λειτουργία της ζωής και όχι το αντίθετο, όπως έλεγε και ο Άρης Κωνσταντινίδης», τονίζει, σημειώνοντας πως ο γνωστός αρχιτέκτονας και τα ξενοδοχεία Ξενία που σχεδίασε ανά την Ελλάδα αποτέλεσαν μεγάλη πηγή έμπνευσης για τον σχεδιασμό του κτιρίου.
Παρατηρώ την πλεγμένη σιδερένια κατασκευή στον επάνω όροφο, που λειτουργεί ως προστασία από τον μεσημεριανό ήλιο. Ένα γιασεμί σκαρφαλώνει στα σπίτια αριστερά και δεξιά του Κέντρου. Από τα μεγάλα ανοίγματα, το μάτι μου πέφτει στα παλιά κτίρια στο βάθος, τα οποία η Μαγδαληνή χαρακτηρίζει «pockets [σ.σ. ενότητες κτιρίων] που δίνουν τον παλιό χαρακτήρα των Ανωγείων». Οι λεπτές λάμες στο πάτωμα που κυβίζουν τον χώρο και η τσιμεντοκονία που φτάνει μέχρι τη μέση του τοίχου, μοιάζουν να γειώνουν και να εξισορροπούν τα πολύχρωμα και πλουμιστά υφαντά σε ένα ενιαίο αφήγημα. Άλλωστε καθετί στον χώρο αφηγείται μία ακόμη ιστορία. Από το ισόγειο φαίνονται τα γύρω βουνά. Από τη μία το καταπράσινο γεωπάρκο του Ψηλορείτη και από την άλλη οι χιονισμένες κορφές, καλυμμένες από την πρόσφατη επέλαση της αφρικανικής σκόνης. Ένας τόπος συναντήσεων και αντιθέσεων, σημειώνω στο χαρτί μαζί με τα χαρακτηριστικά των υφαντών.
Ολόκληροι κόσμοι
Απέναντι, η κυρία Ερμιόνη μαζεύει το σκοινί με τα απλωμένα υφαντά λίγο πριν πέσει ο ήλιος. Το επόμενο πρωί τη συναντώ στην ίδια θέση, σκυμμένη πάνω από τον αργαλειό, να υφαίνει «βούργιες» (τα μικρά τσαντάκια των βοσκών). «Ό,τι μου ζητήσει κάποιος να φτιάξω, θα το φτιάξω. Από την τρίτη Δημοτικού αυτό κάνω. Είμαι νέα ακόμα, οπότε έχω δρόμο μπροστά μου», λέει γελώντας, καθώς στρώνει το τσεμπέρι της. Μου δείχνει ένα λευκό χαλί με μαιάνδρους. «Εμείς εδώ λέμε πως ο μαίανδρος είναι του έρωτα η στράτα, γιατί ο έρωτας έχει εμπόδια πολλά. Παλιά ήταν πιο βατός. Σήμερα έχει πολύ περισσότερα εμπόδια για εσάς, παιδιά μου». Περνάει τη σαΐτα στα δάχτυλά της και συνεχίζει. Ύστερα θυμάται πως έχει ξεχάσει αναμμένο το μάτι της κουζίνας στο πίσω μέρος του σπιτιού.
«Κεντάω ό,τι μου έρχεται στο μυαλό. Έτσι μάθαμε εμείς στη γενιά του πολέμου. Βλέπω αυτές τις γυναίκες τώρα στην τηλεόραση με τα μαύρα και σκέφτομαι πως έτσι ήταν κι η μάνα μου, αλλά ας τα αφήσουμε αυτά. Τότε οι πιο δραστήριοι πήγαιναν στα άλλα χωριά και πουλούσαν τα υφαντά. Εμάς μας βοήθησε η Σμπωκαγάπη, μέχρι που άνοιξε ο δρόμος στο χωριό και αρχίσαμε να τα απλώνουμε, όπως βλέπεις και τώρα. Σήμερα έχουν πεθάνει σχεδόν όλες. Νιάτα, γηρατειά, έτσι τα έφερε η ζωή. Δεν ξέρω αν είναι κακό που οι νέοι δεν έχουν ενδιαφέρον γι’ αυτά, αλλά δεν νομίζω να το μάθω κιόλας», καταλήγει τρυφερά, ενώ δύο Αμερικανοί τουρίστες μπαίνουν στο μαγαζί της για να χαζέψουν τα έργα της. «Τουλάχιστον με δαύτους έμαθα και λίγα ξένα».
Ακριβώς δίπλα βρίσκεται και το εργαστήριο της κυρίας Αριστέας. Τη βρίσκω σε παρόμοια θέση να υφαίνει ένα κρι κρι και πλάι του ένα παιδάκι. «Παλιά κάναμε κουβέρτες, μαξιλάρια, κουρτίνες, τα πάντα. Μετά τα εγκαταλείψαμε, γιατί ήταν πια έτοιμα. Αλλά αυτά τα παλιά μάλλινα υφαντά τα διατηρούμε λίγες. Οι νέες σπουδάσανε και γίνανε δικηγορίνες, γιατρίνες και δασκάλες. Εμένα, παιδάκι μου, η αποστολή μου τελείωσε, είμαι 91 χρονών. Άμα κάνεις ένα πράγμα τόσα χρόνια, δεν μπορείς να το σταματήσεις. Τον αργαλειό τον μαθαίνεις όταν κάτσεις. Δεν είναι ένα σχέδιο που λες “αυτό είναι και το κάνω”. Είναι κόσμοι ολόκληροι. Βρε Ρωξάνη, είναι η πετσέτα επαέ;», ρωτάει τη νύφη της και μου μιλάει για όσους κόσμους μπορεί να θυμηθεί μέχρι να κουραστεί και να γυρίσει σπίτι της. «Αύριο που είναι Κυριακή, εγώ στενοχωριέμαι που δεν θα είμαι στον αργαλειό μου. Ευτυχώς που η Δευτέρα δεν αργεί», μου λέει και κοιτάει το κρι κρι που έχει μόλις ολοκληρώσει.
«Τον αργαλειό τον μαθαίνεις όταν κάτσεις. Δεν είναι ένα σχέδιο που λες “αυτό είναι και το κάνω”. Είναι κόσμοι ολόκληροι», λέει η κυρία Αριστέα καθώς ολοκληρώνει ένα από τα υφαντά της.
«Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής», Μιχάλη Σκουλά, Περαχώρι Ανωγείων.
Το Κέντρο θα ανοίξει τις πόρτες του στο κοινό τους επόμενους μήνες. anogeiaweavinghouse.com
