«Γιατί να ερχόμαστε σχολείο, αφού όλα μπορούμε να τα μάθουμε από τον υπολογιστή μας;!». Αυτό είναι το «δόγμα» πολλών μαθητών σήμερα, που τείνουν να εμπιστεύονται περισσότερο τις πληροφορίες που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο απ’ όσα βλέπουν τυπωμένα στο σχολικό εγχειρίδιο. «Είναι ένα ερώτημα που μου έχουν και εμένα θέσει πολλές φορές» ομολογεί η Δώρα Κατσαμώρη, συνεργαζόμενη ερευνήτρια στο Ινστιτούτου Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η οποία με τη διττή της ιδιότητα θα μιλήσει στην πρώτη εκδήλωση της σειράς «ΑΙ και Γονεϊκότητα» που οργανώνει η Science For You- SciFY.
«Αναμφισβήτητα, στο διαδίκτυο οι ανήλικοι μπορούν να βρουν πλήθος πληροφοριών, ωστόσο, για να τις αξιοποιήσουν χρειάζονται κριτική σκέψη, την οποία οφείλουμε εμείς, οι ενήλικες, να τους την καλλιεργήσουμε». Πρόκειται για μία από τις σύγχρονες υποχρεώσεις των γονιών. «Ενόψει της ενηλικίωσης ενός παιδιού και της αναπόφευκτης παρουσίας του στο διαδίκτυο, οφείλουν οι ενήλικες να φροντίσουν για την ψηφιακή του πολιτειότητα». Με τον παραπάνω όρο, που δεν είναι ευρέως γνωστός, εννοούμε όλα τα απαραίτητα εφόδια ώστε ένας χρήστης να μπορεί να χρησιμοποιεί την τεχνολογία και τα ψηφιακά μέσα με τρόπο ασφαλή, αποτελεσματικό και υπεύθυνο.
Το μπαλάκι στους… γονείς
Υπενθυμίζεται ότι από την 1η Ιανουαρίου 2027 τίθεται σε ισχύ η απαγόρευση χρήσης των social media σε ανήλικους κάτω των 15 ετών και στη χώρα μας. «Είναι μια απόφαση προς τη σωστή κατεύθυνση, δεδομένου ότι στοχεύει να προστατεύσει τα παιδιά από την οικονομική εκμετάλλευση, καθώς όντας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βομβαρδίζονται συνεχώς από διαφημίσεις που δεν μπορούν να φιλτράρουν, ενώ προασπίζεται και την ιδιωτικότητά τους». Ωστόσο, εκφράζονται σοβαρές ανησυχίες για το αν αυτό θα αποτελέσει ένα αποτελεσματικό μέτρο προστασίας, δεδομένου ότι ήδη πάρα πολλά παιδιά εγγράφονται σε πλατφόρμες με τα στοιχεία των γονιών τους ή δηλώνουν μια ψεύτικη ημερομηνία γεννήσεως.
«Επί της ουσίας, πρόκειται για μια σύσταση προς τις οικογένειες, την τελική ευθύνη για την εφαρμογή της επαφίεται στους γονείς του», σχολιάζει η κ. Κατσαμώρη, η οποία στην καθημερινή της επαφή με τους μαθητές διαπιστώνει τις επιπτώσεις τόσο από τη στρεβλή χρήση της τεχνολογίας όσο και από την εξάρτηση από αυτήν. «Τα παιδιά που φοιτούν σήμερα στο γυμνάσιο είναι η γενιά που λόγω της καραντίνας εξωθήθηκε να εξοικειωθεί από νωρίς με την τεχνολογία, κάτι που σε πολλές περιπτώσεις εξελίχθηκε σε εξάρτηση μετά το τέλος της καραντίνας», σχολιάζει.
«Σήμερα, παρατηρούμε μια συνολική πτώση του γνωστικού επιπέδου, τάσεις απομόνωσης ή επιθετικότητας από πολλά παιδιά, αλλά κυρίως την ανάγκη τους για συνεχή εναλλαγή ερεθισμάτων, κάτι που αποτελεί κατάλοιπο του συνεχούς “σκρολλαρίσματος” ή της πολύωρης ενασχόλησης με videogames». Τα παιδιά βαριούνται γρήγορα και απαιτούν να περάσουν στην επόμενη… πίστα.
Ένα ακόμα ακανθώδες ζήτημα είναι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς πληθαίνουν τα περιστατικά άκριτης χρήσης τεχνητής νοημοσύνης σε σχολικές εργασίες και εκθέσεις. «Οφείλουμε να εκπαιδεύσουμε στα παιδιά με τη σωκρατική μέθοδο να διερωτώνται για την ορθότητα όσων διαβάζουν, για το αν μια πληροφορία συνάδει π.χ. με την κοινή λογική», αναφέρει ενδεικτικά. «Ας διερωτηθούν, ποια θέματα μπορώ να συζητώ με ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης; μπορώ να ζητώ συμβουλές για θέματα ψυχικής υγείας;» προσθέτει. «Μπορούμε να καθοδηγήσουμε τα παιδιά ώστε να θέτουν σωστές ερωτήσεις στα Chatbots και να τους υποδείξουμε ορισμένα όρια στη θεματολογία». Για να καλυφθεί η ανάγκη για κριτική προσέγγιση της ΑΙ δημιουργήθηκε το ψηφιακό εργαλείο TITAN (titanthinking.eu). «Πρόκειται για ένα ευρωπαϊκό χρηματοδοτούμενο έργο, στο οποίο το ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος συμμετείχε ως εταίρος και σχεδίασε το εν λόγω εργαλείο» διευκρινίζει η ίδια. Ο ΤΙΤΑΝ απευθύνεται σε νέους και φιλοδοξεί να τους μάθει, πώς να εργάζονται επιστρατεύοντας την κριτική τους ικανότητα και αξιοποιώντας ταυτόχρονα τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης.
Μετεξεταστέοι ενήλικες
Η πρώτη επαφή των ανηλίκων με τον ψηφιακό κόσμο θα πρέπει να γίνει στο πλάι του γονιού ή κηδεμόνα. «Στην αρχή θα πρέπει να πλοηγηθούν μαζί, γονιός και παιδί. Να ενεργοποιήσουν τις ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, ώστε το παιδί να αποκτήσει έναν λογαριασμό, στον οποίο μόνο οι φίλοι του θα έχουν πρόσβαση», προτείνει η κ. Κατσαμώρη. «Όσο πρόκειται για ανήλικο παιδί, ο γονιός οφείλει να ξέρει τους κωδικούς πρόσβασης εν γνώση του παιδιού. Ας προηγηθεί μια ανοιχτή συζήτηση για να γίνει σαφές στο παιδί ότι όπως ο γονιός μπαίνει στο δωμάτιο του από καιρού εις καιρόν έτσι θα εισέρχεται και στον ψηφιακό του χώρο, στο πλαίσιο της γονικής μέριμνας».
Η παραπάνω προετοιμασία των εφήβων για την ψηφιακή πολιτειότητα καθίσταται συχνά αδύνατη λόγω του πλημμελούς ψηφιακού εγγραμματισμού των γονιών και των δασκάλων τους. Πρόκειται για μια γενιά που ενηλικιώθηκε πολύ πριν την αλματώδη ανάπτυξη του ίντερνετ, τους κανόνες του οποίου τελικά ποτέ δεν έμαθε επαρκώς. «Χρειάζονται οι ίδιοι επιμόρφωση προτού ξεκινήσουν να δείχνουν στο παιδί πώς να πλοηγείται με ασφάλεια» τονίζει η ίδια. Αρκεί να παρατηρήσουμε πώς οι ίδιοι χρησιμοποιούν, για παράδειγμα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Παρατηρούμε συχνά ότι δεν έχουν ενεργοποιήσει ρυθμίσεις ασφαλείας στους λογαριασμούς τους, κοινοποιούν φωτογραφίες από προσωπικές στιγμές της οικογένειας και ιδίως των παιδιών τους, παρασυρμένοι από το συναίσθημα», αναφέρει ενδεικτικά η ίδια. «Αγνοούν, ηθελημένα ή μη, ότι εκθέτουν τα παιδιά τους καθώς καθιστούν αναγνωρίσιμα τα βιολογικά τους χαρακτηριστικά. Ταυτόχρονα, διαμοιράζουν εν αγνοία τους μια φωτογραφία, η οποία είναι πολύ εύκολο να παραποιηθεί από κάποιο κακόβουλο λογισμικό». Κρατώντας μια τέτοια στάση, είναι δύσκολο να κάνουν υποδείξεις στους νεότερους. «Είναι ζήτημα παραδείγματος» σχολιάζει. Αν τα παιδιά δεν ακολουθήσουν το ίδιο μοτίβο συμπεριφοράς, θα διαφοροποιηθούν έντονα. «Ορισμένα παιδιά αρχίζουν να νιώθουν δυσφορία με την τόση αναγνωρισιμότητα, όπως κάποτε συνέβαινε με τα παιδιά των διασήμων που βίωναν άγχος λόγω της αναπαραγωγής της εικόνας τους», επισημαίνει. «Έχω ακούσει εφήβους που αρνούνται να φωτογραφηθούν από τους δικούς τους προτάσσοντας το επιχείρημα “δεν θέλω να με βγάλεις φωτογρραφία, γιατί θα με ανεβάσεις”. Γνωρίζουν, βλέπετε, τη συνήθεια του γονιού να ποστάρει και δη με γεωγραφικό προσδιορισμό κάθε τους κοινή δραστηριότητα…». Η ανάγκη του ορθού παραδείγματος ισχύει βέβαια και ως προς τη σχέση που θα αναπτύξουν οι έφηβοι με το κινητό τους… Είναι πολλοί οι ενήλικες που έχουν αποκτήσει εξάρτηση από το ίντερνετ, στην περίπτωση αυτή είναι λίγο αντιφατικό να κάνουν «κήρυγμα» στα παιδιά τους ότι δεν «ανοίγουν κανένα βιβλίο».
Η SciFy καλεί, λοιπόν, τους ενδιαφερόμενους σε μια ειλικρινή συζήτηση και ενδοσκόπηση. «Δεν είναι ρεαλιστικό να αποτρέπουμε ή να απαγορεύουμε στα παιδιά την είσοδο στον ψηφιακό κόσμο, διότι αποτελεί και έναν χώρο συνάντησης με τους συνομηλίκους τους, είναι όμως ρεαλιστικό να μεγαλώσουμε χρήστες που γνωρίζουν τα δικαιώματα τους, τηρούν τους κανόνες ορθής συμπεριφοράς και ξέρουν πώς να αξιοποιούν τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να εμφορούνται από φόβο έναντι της τεχνολογίας!» καταλήγει η κ. Κατσαμώρη.
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 7 Μαΐου 2025, στις 19:30, στο Impact Hub Athens (Καραϊσκάκη 28, Αθήνα). Εκπρόσωποι της έρευνας στον χώρο του AI και της ψυχικής υγείας θα μας μιλήσουν με απλά λόγια για το θέμα και θα απαντήσουν σε ερωτήσεις κοινού. Η συζήτηση είναι ανοιχτή στο κοινό, απαιτείται εγγραφή λόγω περιορισμένου χώρου.
