«Το φεγγάρι που βλέπουμε αυτή τη στιγμή δεν είναι, σε καμία περίπτωση, το φεγγάρι που βλέπουμε από τη Γη», είπε στο μικρόφωνο η Κριστίνα Κοχ, μέλος του πληρώματος της πρόσφατης αποστολής «Artemis II», προσπαθώντας να εκφράσει τα πρωτόγνωρα συναισθήματα που βίωνε κοιτώντας έξω από το παράθυρο του διαστημόπλοιου της NASA. Οι εικόνες έκαναν τον γύρο του κόσμου, αφού για πρώτη φορά όλη (σχεδόν) η αποστολή προβλήθηκε σε live μετάδοση μέσω ίντερνετ. Κάπως έτσι, και με 54 χρόνια να μας χωρίζουν από την τελευταία προσσελήνωση ανθρώπων στο φεγγάρι, η «Artemis II» έφερε ξανά την εξερεύνηση του διαστήματος στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας.
Ναι, έχουμε ακόμα πολύ δρόμο μέχρι να ανακαλύψουμε όλα τα μυστικά του σύμπαντος, το δέος όμως που μας προκαλεί η εικόνα της Γης από ψηλά είναι αρκετό για να μετακινήσει –έστω και λίγο– την αντίληψή μας για τον κόσμο. Μάλιστα, υπάρχει και συγκεκριμένος όρος στην ψυχολογία γι’ αυτά τα συναισθήματα: overview effect ή moon joy. Πώς ακριβώς μεταφράζεται αυτό; Εικόνες τόσο δυνατές που μεταμορφώνουν την κοσμοαντίληψή μας, καθώς αντιλαμβανόμαστε το θαύμα της δημιουργίας, τη μοναδικότητα του πλανήτη μας αλλά και το γεγονός ότι είμαστε απλώς μια κουκκίδα σε έναν απέραντο ωκεανό από πιθανότητες.
Καθώς, λοιπόν, οι γεωπολιτικές εξελίξεις πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο, με το κλίμα να θυμίζει την απειλητική ατμόσφαιρα των πρώτων χρόνων του Ψυχρού Πολέμου, το διάστημα έρχεται να λειτουργήσει ως μια μορφή διαφυγής (escapism) προς κάτι καλύτερο. Ένα διάλειμμα αισιοδοξίας ανάμεσα σε καταιγιστικές αρνητικές εξελίξεις. Δεν είναι η πρώτη φορά. Επί της ουσίας, αυτά τα συναισθήματα κυριάρχησαν και διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τον μεταπολεμικό κόσμο και ιδιαίτερα την Αμερική. Σε εκείνη την περίοδο που, χάριν συντομίας, ονομάσαμε Space Age∙ τότε, δηλαδή, που Αμερικανοί και Σοβιετικοί είχαν βάλει στόχο να κατακτήσουν τα αστέρια.
Αρχιτεκτονική Googie, μια εισαγωγή
«Η εξερεύνηση του διαστήματος θα προχωρήσει, είτε συμμετέχουμε σε αυτήν είτε όχι, αποτελώντας μία από τις μεγαλύτερες περιπέτειες όλων των εποχών, και κανένα έθνος το οποίο αξιώνει να είναι ο ηγέτης των άλλων εθνών δεν έχει το περιθώριο να μείνει πίσω στην κούρσα για την κατάκτησή του», έλεγε ο Τζον Φ. Κένεντι στις 12 Σεπτεμβρίου του 1962, στον λόγο που εκφώνησε στο Rice University του Χιούστον.
Την ίδια χρονιά, ο σημαντικός Φινλανδός αρχιτέκτονας Έερο Σαάρινεν έβαζε την υπογραφή του σε ένα εμβληματικό κτίριο: Το Trans World Flight Center ή TWA Terminal στο διεθνές αεροδρόμιο της Νέας Υόρκης (το οποίο μετονομάστηκε σε –τι ειρωνεία;– «JFK» μετά τη δολοφονία του Αμερικανού προέδρου το 1963) ξεχωρίζει μέχρι σήμερα για τον αεροδυναμικό σχεδιασμό του. Οι ξεκάθαρες φουτουριστικές γραμμές του, βγαλμένες από κάποιο μυθιστόρημα του Φίλιπ Κ. Ντικ, παραπέμπουν σε ένα μέλλον μακριά από τη γήινη γεωμετρία. Το κτίριο μοιάζει σαν να βρίσκεται σε κίνηση, πάντα έτοιμο να απογειωθεί, δημιουργώντας στους επισκέπτες τον ενθουσιασμό του επικείμενου ταξιδιού.
Ένα ακόμα πιο ξεκάθαρο παράδειγμα που συνδέει τη διαστημική εποχή με την αρχιτεκτονική στις ΗΠΑ είναι το Space Needle, το κτίριο-σήμα κατατεθέν του Σιάτλ. Ο πύργος παρατήρησης, ύψους 184 μέτρων, ανεγέρθηκε το 1962 με αφορμή την Παγκόσμια Έκθεση (World’s Fair) της πόλης. Με την κορυφή του να θυμίζει UFO, είναι φανερό ότι παραπέμπει στην εξερεύνηση του αχανούς σύμπαντος, ενώ εκείνα τα χρόνια λειτουργούσε και ως μια υπενθύμιση ότι «οι ΗΠΑ δεν έχουν μείνει πίσω στην κούρσα του διαστήματος», όπως διαβάζουμε στα αρχεία της βάσης δεδομένων Wayback Machine.
Δεν άντλησαν, όμως, μόνο τα μεγάλα κρατικά κτίρια έμπνευση από τον έναστρο ουρανό. Δεκάδες ντάινερ, σούπερ μάρκετ, ακόμη και βενζινάδικα, έμοιαζαν έτοιμα για απογείωση: φώτα νέον, στέγες που θύμιζαν φτερά αεροπλάνων, φωτεινές επιγραφές που αναβόσβηναν, φέρνοντας στον νου τη βάση εκτόξευσης πυραύλων στο Κέιπ Κανάβεραλ και χρωματισμούς (λευκό, ασημένιο και θερμά χρώματα) οι οποίοι ταίριαζαν περισσότερο σε διαστημόπλοια παρά σε μαγαζιά εστίασης και ανεφοδιασμού.
Δεν άντλησαν μόνο τα μεγάλα κρατικά κτίρια έμπνευση από τον έναστρο ουρανό. Δεκάδες ντάινερ, σούπερ μάρκετ, ακόμη και βενζινάδικα, έμοιαζαν έτοιμα για απογείωση.
Όλα αυτά μαζί, τόσο τα διάσημα κτίρια που σήμερα λογίζονται ως μνημεία όσο και οι «ανώνυμοι» μιμητές τους, αποτέλεσαν αυτό που ονομάστηκε Googie architecture. Ένα «φανταχτερό» ρεύμα αρχιτεκτονικής εμπνευσμένο από τις νέες τεχνολογίες και την εξερεύνηση του διαστήματος, που δίχασε και διχάζει τους ειδικούς, όντας ικανό για αισθητικά άρτια αποτελέσματα αλλά και για κιτς εξτραβαγκάντσες, ταιριαστές μόνο για αμερικανικά b-movies. Σε κάθε περίπτωση, η αρχιτεκτονική Googie λειτουργεί ως η καλύτερη απόδειξη για τη φρενίτιδα που είχε καταλάβει την αμερικανική κοινωνία για ένα καλύτερο και πιο «διαστημικό» αύριο.
H αρχιτεκτονική Googie λειτουργεί ως η καλύτερη απόδειξη για τη φρενίτιδα που είχε καταλάβει την αμερικανική κοινωνία για ένα καλύτερο, πιο αισιόδοξο και «διαστημικό» αύριο.
«Ακόμα και το πιο εμβληματικό τοπόσημο του Λας Βέγκας, η επιγραφή “Welcome to Fabulous Las Vegas”, απηχεί την ενέργεια εκείνης της εποχής. Σχεδιασμένη από την Μπέτι Γούιλις, στην κορυφή της βλέπουμε την έκρηξη ενός αστεριού, ένα σύμβολο που έμελλε να αποτελέσει γραφιστικό μοτίβο στη συνέχεια. Ποιος θα φανταζόταν ότι το πιο διάσημο σύμβολο της πόλης παραπέμπει στη Space Age;», διαβάζουμε στο σάιτ του Neon Museum του Λας Βέγκας. Όσο για τα ξενοδοχεία της ίδιας χρονικής περιόδου; Από τις ονομασίες τους (Stardust Hotel) μέχρι την εικονοποιία τους (αστέρια, φουτουριστικές επιγραφές, sci-fi αναφορές) ήταν ξεκάθαρο ότι συμμετείχαν με τον τρόπο τους σε αυτό που ήθελε όλη η Αμερική: να φτάσει πρώτη στα αστέρια.
Καρέκλες, πολυθρόνες, φωτιστικά
Η κούρσα του διαστήματος ήταν ένα παιχνίδι για δύο (ΗΠΑ, Σοβιετική Ένωση), που επηρέαζε, όμως, το φαντασιακό ολόκληρου του πλανήτη. Πέρα από τη σοβιετική πρωτοπορία, η οποία γοητεύτηκε από τις μηχανές και τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών, αλλά και την κρυφή ελπίδα για μια καλύτερη κοινωνία, απαλλαγμένη από τις «γήινες» παθογένειες, το ευρωπαϊκό ντιζάιν ακολούθησε και αυτό τις φουτουριστικές τάσεις της εποχής. Έτσι, εκτός από το Futuro House (1968), ένα σχέδιο για σπίτια σε σχήμα ιπτάμενου δίσκου δηλαδή, διά χειρός του Φινλανδού αρχιτέκτονα Μάτι Σουούρονεν, καρέκλες, πολυθρόνες, φωτιστικά και γενικά έπιπλα κάθε είδους έμοιαζαν φτιαγμένα σε κάποια μελλοντική αποικία ανθρώπων στον Άρη.
«Είχαμε το δικό μας σπίτι, αλλά δεν είχαμε μια πραγματικά μεγάλη καρέκλα. Έτσι, αποφάσισα να κατασκευάσω μία, αλλά κατά κάποιον τρόπο μια εντελώς καινούργια καρέκλα», είχε πει ο Εέρο Αάρνιο για την Ball Chair (1963). Η δημιουργία του Φινλανδού ντιζάινερ αποτελεί ένα αριστούργημα της Space Age και μία από τις πλέον χαρακτηριστικές της δημιουργίες. Ολοστρόγγυλη, προσφέρει ακουστική απομόνωση και την αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε ένα κλειστό πιλοτήριο.
Μάλιστα, μια πολύ παρόμοια καρέκλα με αυτήν βλέπουμε και στο Κουρδιστό πορτοκάλι (1971) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Αντίστοιχα, δύο ιδέες του εμβληματικού Δανού ντιζάινερ Βέρνερ Πάντον ενσαρκώνουν το πνεύμα της εποχής, ενώ, παράλληλα, μοιάζουν να σχεδιάστηκαν μόλις… χθες. Το φωτιστικό Moon Lamp (1960) επέτρεπε τη ρύθμιση του φωτός μέσω κινητών δακτυλίων, έτσι ώστε να αναπαράγονται οι φάσεις της Σελήνης σε ένα αστικό σαλόνι, ενώ η Panton Chair (1965), που έμοιαζε να μην «πατάει» πουθενά, είναι η πρώτη καρέκλα από χυτό πλαστικό στον κόσμο και ένα σχέδιο που έχει «αντιγραφεί» δεκάδες φορές από τότε μέχρι σήμερα.
Άλλωστε, το πλαστικό δεν έφερνε ακόμα στο μυαλό μας τα μικροπλαστικά με τις άγνωστες επιπτώσεις για το σώμα μας ούτε είχε συνδεθεί με την εικόνα κάποιου θαλάσσιου ζώου που βρίσκει οδυνηρό θάνατο καθώς προσπαθεί να καταπιεί ένα μπουκάλι. Οι δυνατότητες που έδινε ήταν άπειρες· πολύ περισσότερες από το ξύλο και την πέτρα. Μπορούσε να παραχθεί με όποιον τρόπο –όποιο σχήμα, όποιο χρώμα– θέλαμε, και μάλιστα με μαζικό τρόπο. Μια φθηνή πρώτη ύλη, με άλλα λόγια, η οποία θα έκανε τη ζωή μας πιο εύκολη, πιο γρήγορη, πιο οικονομική και –γιατί όχι;– πιο ποπ.
Επιστροφή στο μέλλον
Όλες αυτές οι πρωτοποριακές ιδέες, οι οποίες γεννήθηκαν σε αρχιτεκτονικά γραφεία και ντιζάιν στούντιο, μεταφέρθηκαν στις πασαρέλες και στη μεγάλη οθόνη του σινεμά. Στη μόδα, στα τέλη της δεκαετίας του 1960, σχεδιαστές όπως οι Αντρέ Κουρέζ, Πιερ Καρντέν και Πάκο Ραμπάν δημιούργησαν ρούχα από μεταλλικά υφάσματα και PVC, με γεωμετρικά κοψίματα και κράνη που θύμιζαν αυτά των αστροναυτών, ενώ στη χρωματική παλέτα που επέλεγαν κυριαρχούσαν το λευκό, το ασημί, το χρώμιο και τα έντονα βασικά χρώματα. Αντίστοιχα, ταινίες όπως η Μπαρμπαρέλα (1968) με την Τζέιν Φόντα αποθέωσαν τη space age εικόνα στην πιο ποπ και τολμηρή της εκδοχή, ενώ και ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ «έπαιξε» με τη συγκεκριμένη αισθητική –θυμηθείτε τα φουτουριστικά έπιπλα από το 2001: Η οδύσσεια του διαστήματος (1968) και το Korova milk bar όπου σύχναζε η νεανική συμμορία από το Κουρδιστό πορτοκάλι– κρύβοντας, βέβαια, κάτω από το «αισιόδοξο» ντιζάιν τις δικές του δυστοπίες, οι οποίες έπαιρναν τη μορφή ανθρώπων και τεχνητής νοημοσύνης δίχως ηθικά όρια.
Πάνω από μισό αιώνα μετά, όλα δείχνουν ότι η διαστημική εποχή επιστρέφει δριμύτερη. «Ορισμένοι σημαντικοί Αμερικανοί διακοσμητές εσωτερικών χώρων έχουν κάνει την αισθητική του space age ιδιαίτερα δημοφιλή. Ο Τζιαμπιέρο Ταλιαφέρι, με έδρα το Λος Άντζελες και το Μιλάνο, συγκαταλέγεται μεταξύ των σχεδιαστών που υιοθετούν μια California Space Age αισθητική για τα σπίτια μεγιστάνων της τεχνολογίας, συλλεκτών τέχνης, σχεδιαστών μόδας και ποπ σταρ. Ένα τέτοιο σπίτι διαθέτει μια γυαλιστερή, λευκή, φουτουριστική σπειροειδή σκάλα, που δεν θα φαινόταν καθόλου παράταιρη στην Οδύσσεια του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, διαβάζουμε σε πρόσφατο ρεπορτάζ του BBC Culture. Διάσημοι οίκοι επίπλων και ντιζάιν «ξεσκονίζουν» τους καταλόγους τους για να βάλουν εμβληματικά «κομμάτια» του spage age ξανά στη διαδικασία παραγωγής. Άλλωστε, οι γεωπολιτικές συνθήκες σιγά σιγά θυμίζουν τα πρώτα ψυχροπολεμικά χρόνια, όπου η απειλή για παγκόσμια σύρραξη και πυρηνική καταστροφή δεν έμοιαζε και τόσο απίθανη. Τότε, ο πλανήτης άντλησε αισιοδοξία κοιτώντας προς τα αστέρια. Σήμερα, αναζητείται ελπίδα επειγόντως. Θα ζήσουμε άραγε, τουλάχιστον όσον αφορά το ντιζάιν, μια νέα διαστημική εποχή; Ή θα δούμε άλλο ένα ριμέικ στα όρια του αναμασήματος, σε μια προσπάθεια υπερεκμετάλλευσης του ένδοξου παρελθόντος;
