Φοράει ένα λευκό T-shirt και από πάνω μια μαύρη ζακέτα με μάο γιακά. Στον τοίχο πίσω του, διακρίνω κάδρα με φωτογραφίες που έχει τραβήξει, τυπωμένες ασπρόμαυρες. Ένα από αυτά ξεχωρίζει, καθώς είναι ακουμπισμένο σε έναν πάγκο· απεικονίζει τον ίδιο με τη σύζυγό του, τη Βρετανίδα εικαστικό, συγγραφέα, συνθέτρια, ηθοποιό και μουσικό Μάγκι Μπάρετ. Παραδόξως, ή και όχι, πριν από δύο χρόνια οι καθημερινές μικρομάχες του γάμου τους προβλήθηκαν στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, καθώς έχουν καταγραφεί στο ντοκιμαντέρ Δύο άγνωστοι προσπαθούν να μην αλληλοφαγωθούν. Αρκετά, όμως, με τις περιγραφές. Έχουμε ξυπνήσει και οι δύο από νωρίς το πρωί, για να μιλήσουμε για τη νέα, συμπληρωμένη έκδοση του λευκώματός του Morandi’s Objects: The Complete Archive of Casa Morandi. Κυκλοφόρησε νωρίτερα μέσα στον Απρίλιο και περιλαμβάνει φωτογραφίες των αντικειμένων που ζωγράφιζε στους πίνακές του, ξανά και ξανά, ο Τζόρτζιο Μοράντι (1890-1964).
Ο Μοράντι, έχοντας αφήσει πίσω του τη μεταφυσική ζωγραφική στις αρχές της δεκαετίας του 1920, αφιερώθηκε μέχρι το τέλος της ζωής του στις «σιωπηλές» νεκρές φύσεις. Το 1948 κέρδισε το Α΄ Βραβείο στην Μπιενάλε της Βενετίας, ενώ το 1960 ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και ο Αλέν Κινί, σε μια σκηνή της Γλυκιάς ζωής του Φελίνι, απεικονίζονται να θαυμάζουν ένα τελάρο του – είχε ήδη γίνει «κάποιος». Πλέον, πίνακές του υπάρχουν από το Λούβρο και τα μουσεία του Βατικανού έως τη Συλλογή του Λευκού Οίκου. Τα περισσότερα έργα του, όμως, βρίσκονται στο Μουσείο Μοράντι, στην Μπολόνια, σε κοντινή απόσταση από την Κάζα Μοράντι, όπως είναι γνωστό το ατελιέ του, το οποίο επισκέφθηκε ο Μεγέροβιτς για να φωτογραφίσει τα αντικείμενά του. Στην Ελλάδα, το εικαστικό σύμπαν του Μοράντι είχε αποτελέσει κομμάτι της έκθεσης Νεκρή φύση: Αριστουργήματα από το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης, που φιλοξενήθηκε το 2013 στο Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη. Ο λόγος, τώρα, στον Μεγέροβιτς…
Η πρώτη επαφή
Έργα του Μοράντι είδα για πρώτη φορά το 1956. Ήμουν φρέσκος στο πανεπιστήμιο [σ.σ.: Ο Μεγέροβιτς σπούδασε καλές τέχνες, ιστορία της τέχνης και ιατρική εικονογράφηση] και εκείνη τη χρονιά παρουσιαζόταν για πρώτη φορά η δουλειά του στην Αμερική. Μια καθηγήτριά μου είχε πάει στην έκθεσή του στη Νέα Υόρκη και είχε επιστρέψει με ένα ντοσιέ. Δεν είχα δει ποτέ ξανά τη νεκρή φύση να αναπαρίσταται με τον δικό του τρόπο. Οι νεκρές φύσεις που γνωρίζαμε ήταν των Φλαμανδών και των Ολλανδών του 1700, οι οποίες μοιάζουν όλες μεταξύ τους· απεικονίζουν φρούτα πάνω σε έναν πάγκο, ενδεχομένως με την ουρά ενός τραπεζομάντιλου να αχνοφαίνεται στην άκρη του κάδρου. Ο Μοράντι τότε ήταν ένας πολύ σύγχρονος ζωγράφος, τα έργα του τα ζωγράφιζε την εποχή που παρουσιάζονταν. Από εκείνη τη στιγμή, η εικόνα τους χαράχτηκε στο μυαλό μου και αργότερα πήγα σε εκθέσεις του, όταν έγιναν, π.χ., στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης ή στο ΜοΜΑ.
Στην Αθήνα του Οχάιο
Τον Μοράντι δεν τον συνάντησα ποτέ στη ζωή μου. Όταν γινόταν η πρώτη του έκθεση στην Αμερική, εγώ ήμουν απλώς ένα παιδί από τη Νέα Υόρκη που σπούδαζε στις Μεσοδυτικές Πολιτείες, στην πόλη Αθήνα, όπου βρίσκεται το Πανεπιστήμιο του Οχάιο. Εκεί, μάλιστα, είχα γνωρίσει μια οικογένεια Ελλήνων εστιατόρων, τους οποίους επισκέπτονταν σωρηδόν νεοεκπατρισθέντες Έλληνες για να μάθουν κοντά τους τη δουλειά, να «εξαμερικανιστούν» κατά κάποιον τρόπο και μετά να ανοίξουν τα δικά τους εστιατόρια σε κάθε γωνιά της Αμερικής. Την κόρη τους την έλεγαν Δήμητρα. Στην πραγματικότητα, είμαι περισσότερο αυτό που αποκαλούν «φωτογράφος δρόμου». [σ.σ.: Το 1962, ο Μεγέροβιτς θα εγκατέλειπε τη δουλειά του ως art director σε διαφημιστική εταιρεία για να βγει στον δρόμο με τη φωτογραφική του μηχανή.]
Από τον δρόμο στους πίνακες
Μου αρέσει να βρίσκομαι έξω και να αφήνω τη ζωή να μου δείξει το χιούμορ, την ομορφιά, την τραγωδία. Όταν περνάς πολύ καιρό στον δρόμο, αρχίζεις και αντιλαμβάνεσαι τους τρόπους με τους οποίους υπάρχουν οι άνθρωποι στον χώρο. Βλέπεις μια παρέα από δύο ή τρία άτομα, πιο πέρα ένα ζευγάρι να αγκαλιάζεται ή να φιλιέται, κατόπιν κάποιον να προσπερνά φουριόζος ένα πλήθος. Μετά από λίγο, όλα αυτά –το πώς οι άνθρωποι διασταυρώνονται μεταξύ τους, το πώς συνομιλούν, το πόσο κοντά ή μακριά στέκονται ο ένας από τον άλλον– μοιάζουν με χορευτικό μοτίβο. Αυτός ο τρόπος παρατήρησης αποτέλεσε κλειδί για να δω τα αντικείμενα στους πίνακες του Μοράντι ως ανθρώπους, ως ηθοποιούς που σχετίζονται μεταξύ τους. Όσο έφτιαχνα αυτό το βιβλίο, οφείλω να πω, ήθελα όσοι αγαπούν τον Μοράντι να μπορέσουν να δουν τα πραγματικά αντικείμενα που απεικονίζονται στους πίνακές του και με τα οποία «έπαιζε» έως τον θάνατό του.
Πορτρέτα αντικειμένων
Κάθε αντικείμενο το φωτογράφισα μόνο του. Δεν αντέγραψα τις συνθέσεις του Μοράντι, που περιλαμβάνουν τέσσερα ή πέντε αντικείμενα μαζί. Έπρεπε, λοιπόν, να το παρατηρήσω και να προσπαθήσω να συνδεθώ μαζί του με έναν τέτοιο τρόπο που να μου αποκαλύψει, κατά μία έννοια, μια αίσθηση της ταυτότητάς του, μια αγαπημένη του πλευρά. Όταν φωτογραφίζεις, για παράδειγμα, ένα μπουκάλι, δεν είναι ίδιο απ’ όπου κι αν το δεις· μπορεί σε κάποιο σημείο το γυαλί του να έχει μια μικρή φυσαλίδα ή κάτι άλλο, που να του δίνει προσωπικότητα. Πριν επισκεφθώ το ατελιέ του Μοράντι, είχα επισκεφθεί εκείνο του Σεζάν, στην Αιξ-αν-Προβάνς. Σε αυτό, μου είχαν κάνει εντύπωση οι βαμμένοι σε σκούρο γκρι χρώμα τοίχοι και είχα ζητήσει να τραβήξω μερικές φωτογραφίες με τα αντικείμενα του Σεζάν πάνω στο τραπέζι του [σ.σ.: Το αποτέλεσμα ήταν το λεύκωμα Cézanne’s objects, που κυκλοφόρησε το 2017 από τις εκδ. Damiani]. Μου είχε φανεί πραγματικά ενδιαφέρουσα η διαδικασία, καθώς δεν είχα κάνει ανάλογες λήψεις ποτέ πριν στο παρελθόν.
Στην Κάζα Μοράντι
Όταν επιστρέψαμε με τη σύζυγό μου από την Αιξ-αν-Προβάνς στην Τοσκάνη, όπου μέναμε επί δέκα χρόνια, σκέφτηκα να πάω στην Μπολόνια για να επισκεφτώ και το ατελιέ του Μοράντι, στον οποίο ο Σεζάν είχε ασκήσει επιρροή. Εκεί, βρήκα σκόρπια περισσότερα από τριακόσια αντικείμενά του. Ήταν καλυμμένα με σκόνη που τα τύλιγε σαν χνούδι. Ξεχώρισα μερικά και, όπως είχα κάνει όταν είχα βρεθεί στο ατελιέ του Σεζάν, ρώτησα την επιμελήτρια αν θα μπορούσα να τα φωτογραφίσω. Όταν μου απάντησε θετικά, άρχισα να πηγαίνω επί καθημερινής βάσεως εκεί, να τοποθετώ με προσοχή τα αντικείμενα του Μοράντι πάνω στο τραπέζι του και έπειτα να τα στριφογυρίζω για να βρω τη σωστή γωνία λήψης. Όλα ξεκίνησαν χωρίς συγκεκριμένο πλάνο. Έτσι βγαίνουν οι φωτογραφίες· ενώ είσαι στον δρόμο, αναρωτιέσαι αν θα στρίψεις δεξιά ή αριστερά και, ανάλογα με την κατεύθυνση που θα πάρεις, μπορεί να αλλάξει ολόκληρη η ζωή σου.
Μοναστηριακή σιωπή
Μπορεί να ακουστεί κάπως τραβηγμένο αυτό που θα πω, αλλά όταν μπαίνεις σε έναν χώρο στον οποίο κάποιος έζησε όλη του τη ζωή αφιερωμένος σε κάτι, είναι σαν να μπαίνεις σε ένα μοναστήρι, σε έναν ναό. Όταν μπήκα, λοιπόν, για πρώτη φορά στο ατελιέ του Μοράντι, από τα χρώματα στους τοίχους και τον τρόπο που ήταν τοποθετημένα τα πράγματά του, αισθάνθηκα τη γαλήνη, την ησυχία του, το περιβάλλον διαλογισμού που εκείνος είχε δημιουργήσει. Υπήρχε μόνο ένα τραπέζι, ένα καβαλέτο, ένα παράθυρο και τα αντικείμενά του. Αυτό με έκανε να κατεβάσω ρυθμούς και να συγκεντρωθώ στον εαυτό μου, όπως φαντάστηκα τον Μοράντι να συγκεντρώνεται όταν τοποθετούσε τα αντικείμενά του στο τραπέζι του για να τα ζωγραφίσει: τα κοίταζε και τους άλλαζε κι εκείνος λίγο θέση.
«Έτσι βγαίνουν οι φωτογραφίες· ενώ είσαι στον δρόμο, αναρωτιέσαι αν θα στρίψεις δεξιά ή αριστερά και, ανάλογα με την κατεύθυνση που θα πάρεις, μπορεί να αλλάξει η ζωή σου».
Φως, σημάδια και πινελιές
Αισθάνθηκα, επίσης, αμέσως την ξεχωριστή ποιότητα του κάπως διάχυτου, απαλού φωτός. Το παράθυρο που υπήρχε στα αριστερά μου έβλεπε στον βορρά, δεν επέτρεπε σε πολύ ήλιο να μπει μέσα. Πριν ξεκινήσω να φωτογραφίζω, με το που είδα ένα αντικείμενο ακουμπισμένο στο τραπέζι του, έσυρα ένα σκαμπό προς αυτό και κάθισα να το κοιτάζω. Ο τοίχος μπροστά μου ήταν ντυμένος με λεπτό χαρτί σαν αυτό στο οποίο τυπώνονται οι εφημερίδες, το οποίο πρέπει να έστεκε εκεί για περισσότερα από ογδόντα χρόνια και είχε πάρει ένα χρώμα ανάμεσα στο καφέ και το χρυσαφί. Σε αυτό, αλλά και στους τοίχους, υπήρχαν ίχνη από τις τρίχες των πινέλων του Μοράντι καθώς τα στράγγιζε πάνω τους. Το τραπέζι του ήταν γεμάτο σημάδια, καθώς, όταν ακουμπούσε π.χ. ένα μπουκάλι πάνω του για να το ζωγραφίσει, σχεδίαζε από αυτό έναν κύκλο, για να θυμάται πού το είχε βάλει όταν θα ξαναδούλευε τον πίνακα.
Αναποδογυρισμένο χωνάκι
Εντόπισα ένα αντικείμενο στο ατελιέ που, με το χέρι στην καρδιά, αν μπορούσα να το αγοράσω, θα το έκανα. Η φωτογραφία του βρίσκεται στη σελίδα 24 του βιβλίου. Είναι φτιαγμένο από ένα κομμάτι χαρτί το οποίο ο Μοράντι το ρολάρισε σε κωνικό σχήμα. Μοιάζει με αναποδογυρισμένο χωνάκι για παγωτό και στην άκρη του υπάρχει ένα κομμάτι σελοτέιπ, το οποίο, αφού ξεκόλλησε μόνο του, ο Μοράντι το στερέωσε στη θέση του με μια καρφίτσα. Πιστεύω ότι το έφτιαξε για να «δέσει» μια σύνθεση αντικειμένων. Επειδή το άγγιξε με τα χέρια του, δεν μοιάζει με κανένα άλλο από τα αντικείμενά του. Για μένα, κλείνει μέσα του ένα μυστήριο και μια απίστευτη ομορφιά.
Πριν από το τέλος
Στα 88 μου, συνεχίζω να παίρνω μαζί μου τη φωτογραφική μου μηχανή, όπου κι αν πάω. Μου αρέσει η ζωή στο Λονδίνο, όπου μετακομίσαμε με τη σύζυγό μου κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Αυτή την περίοδο δουλεύω πάνω σε δύο πρότζεκτ. Για το ένα από αυτά μπορώ μόνο να πω ότι δεν μοιάζει καθόλου με ό,τι έχω κάνει μέχρι τώρα, αλλά, στην ηλικία μου, μου επιτρέπεται να κάνω ό,τι μου καπνίσει. Το άλλο σχετίζεται με το αρχείο μου, στο οποίο υπάρχουν περίπου 250 χιλιάδες φωτογραφίες από τη Νέα Υόρκη, τις οποίες δεν εμφάνισα ποτέ. Τώρα, που βρίσκομαι στο τέλος της ζωής μου, έχω την ευκαιρία να ξαναδώ τη δουλειά των νεανικών μου χρόνων. Σε πολλές περιπτώσεις διαπιστώνω ότι ο τρόπος που έβλεπα τον κόσμο ως νέος φωτογράφος ήταν πολύ συγκεκριμένος και πως, παρότι σήμερα είμαι ένας διαφορετικός άνθρωπος από τότε, έχοντας ζήσει τόσα χρόνια, αυτό μου προσφέρει τη γλυκιά επιβεβαίωση του ότι το «παιχνιδιάρικο πνεύμα» μου ή κάτι τέτοιο, τέλος πάντων, υπήρχε από την αρχή και παρέμεινε παρόν σε όλη μου την πορεία.
Το λεύκωμα Morandi’s Objects: The Complete Archive of Casa Morandi κοστίζει 55 ευρώ στο Damianibooks.com. Φωτογραφίες από άλλα εμβληματικά πρότζεκτ του Μεγέροβιτς μπορεί κανείς να δει στο σάιτ του Joelmeyerowitz.com.
Ο Τζόελ Μεγέροβιτς στην Ελλάδα
«Το καλοκαίρι του 1967 πέρασα έναν μήνα στην Κέρκυρα. Για την ακρίβεια, έμεινα σε μια παραλία. Αν κολυμπούσες εξήντα μέτρα προς τα ανοιχτά της, έπεφτες πάνω σε ένα ρεύμα απ’ όπου ανάβλυζε γλυκό νερό και μπορούσες να το πιεις», μου λέει ο Τζόελ Μεγέροβιτς όταν η συζήτηση πάει στην Ελλάδα. Η Κέρκυρα ήταν ένας από τους σταθμούς που έκανε ταξιδεύοντας με το αυτοκίνητό του στην Ευρώπη, αφού διάβασε τη Σπηλιά του Πρόσπερου (εκδ. Μεταίχμιο) του Λόρενς Ντάρελ. Πριν από δύο χρόνια, φωτογραφίες από αυτό το ταξίδι έδωσαν το υλικό για τη μεγάλη του έκθεση Europa 1966-1967, που φιλοξενήθηκε στο Μουσείο Πικάσο της Μάλαγα. Παρότι στη χώρα μας δεν έχει δείξει αυτό το έργο του, τον Σεπτέμβριο του 2002 η έκθεσή του Μετά την 11η Σεπτεμβρίου: Εικόνες από το Σημείο Μηδέν «κατέλαβε» τον εκθεσιακό χώρο του μετρό στο Σύνταγμα και στη συνέχεια την Κάζα Μπιάνκα, όπου σήμερα στεγάζεται η Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης. Το 2008, πάλι, στο MOMus – Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης παρουσιάστηκε μια έκθεση αναδρομικού χαρακτήρα με 150 έργα του, η οποία είχε τίτλο Πέρα από το συνηθισμένο, 1970-1980, και την επόμενη χρονιά φιλοξενήθηκε στο Κέντρο Τεχνών ACS, στο Χαλάνδρι.
