Παναγιώτης Κούστας
Διονύσης Μαρίνος
Φόρτωση Text-to-Speech...
Ιστορικές καταγραφές
Ο Χένρι Μέιχιου ήταν Άγγλος δημοσιογράφος, κοινωνικός ερευνητής, θεατρικός συγγραφέας και ένας από τους συνιδρυτές του διάσημου σατιρικού περιοδικού Punch. Είναι κυρίως γνωστός για το πρωτοποριακό έργο του στην καταγραφή της ζωής των φτωχών εργατικών τάξεων στο βικτωριανό Λονδίνο. Απόρροια της μελέτης του είναι το βιβλίο Το Λονδίνο των φτωχών (εκδ. Αλεξάνδρεια). Με δημοσιογραφική σαφήνεια και ανθρωποκεντρική προσέγγιση, ο συγγραφέας αποτυπώνει τη ζωή των φτωχών στρωμάτων του Λονδίνου τη δεκαετία του 1840. Ο Μέιχιου συνδύασε δημοσιογραφική παρατήρηση, συνεντεύξεις και στατιστικά στοιχεία για να δημιουργήσει μια πολυδιάστατη εικόνα της καθημερινότητας των απόρων, των επαιτών, των μικροπωλητών και των εργατών της πρωτεύουσας. Ουσιαστικά, δίνει φωνή σε ανθρώπους που συχνά αγνοούνται από τις επίσημες πηγές και την κοινωνική πολιτική της εποχής. Η καταγραφή των συνθηκών διαβίωσης, της εργασίας και των στρατηγικών επιβίωσης αναδεικνύει τη δομική ανισότητα και την κοινωνική αδικία του καπιταλιστικού Λονδίνου του 19ου αιώνα.
Ο δημοσιογράφος Ίαν Νταντ και ο πολιτικός αναλυτής Ντόριαν Λάνσκι συνιστούν ένα εξαιρετικό συγγραφικό δίδυμο που ειδικεύεται σε θέματα της πολιτικής πραγματικότητας που βιώνουμε, με σκοπό να καταστήσουν τις έννοιες που ακούμε καθημερινά περισσότερο κατανοητές. Στη σειρά Η ιστορία μιας ιδέας, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, μόλις προστέθηκαν δύο ακόμα τίτλοι: το Πολιτικό κέντρο, στο οποίο Νταντ και Λάνσκι επιχειρούν να εξερευνήσουν αν πρόκειται απλώς για τον χώρο ανάμεσα στα άκρα της πολιτικής ή για μια αυτόνομη ιδεολογία με δική του λογική και ρόλο στη δημόσια ζωή, και το Θεωρίες συνωμοσίας, στο οποίο καταπιάνονται με ένα θέμα που «καίει», καθώς, λόγω της εξάπλωσης των κοινωνικών δικτύων και των αφιλτράριστων πληροφοριών που περνούν μέσα από αυτά, οι θεωρίες συνωμοσίας όχι μόνο πολλαπλασιάζονται, αλλά και γιγαντώνονται με την ταχύτητα του φωτός. – Δ.Μ.
Η περίπτωση Μπέρτζερ
«Δεν ζούμε μόνο τις δικές μας ζωές, αλλά και τις επιθυμίες του αιώνα μας», γράφει κάπου ο Τζον Μπέρτζερ (1926-2017) – πολύ ωραίο. Και δεν έχει καμία σημασία σε ποιον αιώνα αναφέρεται. Στο οπισθόφυλλο το βιβλίο χαρακτηρίζεται ως «αταξινόμητο», και αυτό ακριβώς είναι. Η εμπειρία του χρόνου και του χώρου, στοχασμοί για τη φιλοσοφία και την ποίηση, προσωπικές ιστορίες και διακειμενικές ακροβασίες. Εντέλει, το Και τα πρόσωπά μας, καρδιά μου, φευγαλέα σαν φωτογραφίες (εκδ. Αλεξάνδρεια) είναι άλλη μία σφραγίδα του Αμερικανού διανοουμένου, ο οποίος τελευταία απασχολεί όλο και περισσότερο το ελληνικό κοινό. Πρόσφατα κυκλοφόρησε και το Γιατί κοιτάζουμε τα ζώα; (εκδ. Οκτάνα), ενώ πέρυσι διαβάστηκε πολύ και Η κόκκινη τέντα της Μπολόνια (εκδ. Αντίποδες). – Α.Δ.
Η περίπτωση Πελικό
Η Ζιζέλ Πελικό έγινε παγκοσμίως γνωστή από την πολύκροτη υπόθεση του κατά συρροήν βιασμού της από άνδρες που «ψάρευε» ο σύζυγός της, αφού προηγουμένως την είχε ναρκώσει. Η υπόθεση οδηγήθηκε στις δικαστικές αίθουσες με την καταδίκη του πρώην συζύγου της και κάμποσων άλλων που την κακοποίησαν. Μέσα από αυτή τη δίνη, η Πελικό βρήκε τη δύναμη να γράψει το βιβλίο Ύμνος στη ζωή (εκδ. Ψυχογιός), στο οποίο αφηγείται την ιστορία της για πρώτη φορά ως μάρτυρας και όχι ως θύμα. Μέσα από όλα αυτά τα δραματικά γεγονότα που βίωσε, καταφέρνει να επουλώσει τα τραύματά της ευελπιστώντας πως η ζωή έχει να της προσφέρει στο μέλλον ωραίες στιγμές που θα σβήσουν τις κακές του παρελθόντος. Η Πελικό αναδείχθηκε το πιο σημαντικό πρόσωπο του 2024 σε δημοσκόπηση στη Γαλλία, ξεπερνώντας παγκόσμιους ηγέτες, και τιμήθηκε από το περιοδικό Time. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, ο Independent την ανέδειξε την πιο επιδραστική γυναίκα του 2025. Η υπόθεσή της συνέβαλε στη δημόσια συζήτηση για τη σεξουαλική βία στη Γαλλία, οδηγώντας σε αλλαγή του νομικού ορισμού του βιασμού. Έχει τιμηθεί με το Légion d’honneur, την ανώτατη πολιτική διάκριση της Γαλλίας. – Δ.Μ.
Η περίπτωση Ακριθάκη
Η έκθεση Αλέξης Ακριθάκης. Μια γραμμή κύμα στο Μουσείο Μπενάκη, σε επιμέλεια της Χλόης Ακριθάκη και του Αλέξιου Παπαζαχαρία, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εικαστικά γεγονότα των τελευταίων ετών. Είναι η πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση του σημαντικού Έλληνα δημιουργού στην Ελλάδα, τα τελευταία 30 χρόνια, και μεταξύ άλλων παρουσιάζει για πρώτη φορά στο κοινό σημαντικά έργα από ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές, αναδεικνύοντας το εύρος μιας από τις πιο αναγνωρίσιμες και ιδιοσυγκρασιακές μορφές της νεοελληνικής τέχνης. Οι εκδόσεις Άγρα ανέλαβαν να εκδώσουν τον τόμο με τον ίδιο τίτλο, Μια γραμμή κύμα, στον οποίο αποτυπώνεται το έργο και η διαδρομή του Αλέξη Ακριθάκη. Πρόκειται για ένα αυτόνομο εκδοτικό εγχείρημα, που επιτρέπει μια εις βάθος προσέγγιση της καλλιτεχνικής πράξης και σκέψης του Αλέξη Ακριθάκη και περιλαμβάνει πάνω από 380 έργα, καθώς και κείμενα και αρχειακό υλικό που καλύπτουν όλο το φάσμα της καλλιτεχνικής πορείας του, αναδεικνύοντας και τη διακριτή πολιτική διάσταση του έργου του. – Δ.Μ.
Η περίπτωση Φλάναγκαν
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να αυτοβιογραφηθεί κανείς· ας τους χωρίσουμε για ευκολία σε δύο: τον παραδοσιακό, με τη γραμμική αφήγηση ζωής, και τον εναλλακτικό, αυτόν που εν προκειμένω επιλέγει ο Αυστραλός, βραβευμένος με Μπούκερ συγγραφέας Ρίτσαρντ Φλάναγκαν στο Ερώτημα 7 (εκδ. Ψυχογιός). Με τον δικό του τρόπο, η ιστορία της ζωής του μπορεί να συνδέεται με τη φαντασία του Χ. Τζ. Ουέλς και τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα. Η Ιστορία δεν είναι κάτι που δεν επηρεάζει την προσωπική μας ζωή, προφανώς, ακόμα και μέσω του φαινομένου της πεταλούδας. Το αποτέλεσμα είναι ένα καταπληκτικό αφήγημα (το καλύτερο βιβλίο του, έγραψε ο Guardian), ενώ ο αινιγματικός τίτλος, για να μην έχετε απορία, παραπέμπει σε ένα διήγημα του Τσέχοφ. – Α.Δ.
Vangelis, Μπόουι, Όζι
Πόσοι ακούν σήμερα τη συναρπαστική μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου όταν σιδερώνουν τα ρούχα τους ή όταν θέλουν να καθίσουν και να απολαύσουν τα αστρικά ηχοτοπία του; Ο Μαρκ Γκρίφιν στο βιβλίο του Vangelis: Ο άγνωστος άνθρωπος (εκδ. Μπαρμπουνάκης) –συμπληρωμένη έκδοση, έκτασης 600 σελίδων, ενός έργου που κυκλοφόρησε πρώτη φορά στα αγγλικά πριν από 32 χρόνια– καταγράφει την καλλιτεχνική πορεία του πρωτοπόρου «μάστορα των συνθεσάιζερ» από την εποχή των Forminx και των Aphrodite’s Child έως τα εμβληματικά σάουντρακ των Δρόμων της φωτιάς (που τιμήθηκε με Όσκαρ) και του Blade Runner, για να φτάσει έως τις τελευταίες μέρες του. Ίσως μετά από αυτό οι νέοι ακροατές του να γίνουν περισσότεροι.
Την πρώτη του συνέντευξη την έδωσε στα δεκαέξι του στο BBC, ως εκπρόσωπος του Συλλόγου Αποτροπής της Σκληρότητας Έναντι των Μακρυμάλληδων, δηλαδή ως κανονικό τρολ. Την τελευταία, που ήταν «κάτι σαν συνέντευξη», την έδωσε στον ίδιο ραδιοτηλεοπτικό οργανισμό τον Σεπτέμβριο του 2006, εννέα χρόνια πριν από τον θάνατό του. Στην ανθολογία Ντέιβιντ Μπόουι: Η τελευταία συνέντευξη και άλλες συζητήσεις (εκδ. Key Books) περιλαμβάνονται και κάπως παλαβές κουβέντες που αντάλλαξε με τον Γουίλιαμ Μπάροουζ για το Rolling Stone ή τον Αλεξάντερ Μακουίν για το Dazed & Confused. Όλες τους πνευματώδεις και αυθόρμητα «κουλές», αποκαλύπτουν έναν ετοιμόλογο συνομιλητή του οποίου το μυαλό εξέπεμπε σε υψηλές, αν όχι εξωγήινες, συχνότητες.
Θα είμαι ειλικρινής. Βαδίζοντας ολοταχώς προς τα σαράντα τέσσερα χρόνια μου, δεν έχω αφιερώσει στη μέχρι τώρα ζωή μου αρκετό χρόνο για να γνωρίσω εις βάθος το σύμπαν της χέβι μέταλ μουσικής ούτε με πήρε ποτέ η ίδια από το χέρι για να με οδηγήσει σε ηχητικές απολαύσεις. Παρ’ όλα αυτά, ο Όζι Όζμπορν με τη χαρισματική του προσωπικότητα πάντοτε με μαγνήτιζε. Το βιβλίο Ozzy & Black Sabbath – The Whole Story (εκδ. Οξύ), του οποίου το στήσιμο –πλούσιο σε φωτογραφικό υλικό, συνεντεύξεις και άλλα κείμενα– μοιάζει με εκείνο μουσικού περιοδικού, θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει την πύλη μου προς την κιθαριστική Κόλασή τους. Για τους φίλους του είδους, το συγκεκριμένο λεύκωμα το λες και συλλεκτικό. – Π.Κ.
Πάμε σινεμά
Εδώ και κάποια χρόνια, ο Θανάσης Αγάθος, καθηγητής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο ΕΚΠΑ, ασχολείται συστηματικά με τη σχέση μεγάλων λογοτεχνών μας με τον κινηματογράφο. Είχε προηγηθεί ο Καζαντζάκης, ο Ξενόπουλος, ο Τερζάκης και τώρα ήρθε η σειρά του Καραγάτση – η μελέτη είχε ξεκινήσει προφανώς πολύ πριν ο συγγραφέας έρθει στη μόδα λόγω της τηλεοπτικής Μεγάλης Χίμαιρας. Ο Καραγάτσης, λοιπόν, έχει γράψει κείμενα για τον κινηματογράφο, έχει γράψει σενάρια, έχει σκηνοθετήσει (Καταδρομή), ενώ μπορούν να εντοπιστούν κινηματογραφικές τεχνικές στην πεζογραφία του. Είναι το Ο Καραγάτσης στον κινηματογράφο (εκδ. Αιγόκερως) ένα ακαδημαϊκό κείμενο; Ναι και όχι. Η έρευνα έχει επιστημονική σφραγίδα, αλλά η ανάγνωση είναι βιβλιοφιλική και σινεφιλική, μια πολύ καλή δουλειά, όπως πάντα.
Μια άλλη ενδιαφέρουσα έκδοση για τον κινηματογράφο είναι το Γεωπολιτική του σινεμά (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) της Γαλλίδας καθηγήτριας κινηματογραφικών σπουδών στο Μονπελιέ, Κλοΐ Ντελαπόρτ. Το βιβλίο, όπως εξηγεί η ίδια στην εισαγωγή της, «εξετάζει όσα έκαναν οι δημόσιοι και ιδιωτικοί δρώντες του σινεμά και των οπτικοακουστικών μέσων προκειμένου να καταλάβουν κυρίαρχες θέσεις και να προστατέψουν τα πολιτισμικά, οικονομικά ή πολιτικά τους συμφέροντα». Σε αμιγώς σινεφιλικό κλίμα κινείται αναμενόμενα και ο κριτικός Παναγιώτης Τιμογιαννάκης στο βιβλίο του Όσκαρ (εκδ. Πεδίο) – εκτός από την ιστορία και τη μυθολογία των βραβείων και της τελετής, βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει γι’ αυτό που αγαπάει πιο πολύ: τις ταινίες. – Α.Δ.
Σύγχρονη σκέψη
Η Χαόσμωση (εκδ. Πλέθρον) του Φελίξ Γκουαταρί αποτελεί μια φιλόδοξη, αλλά απαιτητική απόπειρα επαναθεμελίωσης της έννοιας της υποκειμενικότητας σε έναν μεταβιομηχανικό κόσμο. Ο Γκουαταρί απορρίπτει τις σταθερές δομές του υποκειμένου και προτείνει μια ρευστή, παραγωγική διαδικασία «χαόσμωσης», όπου το χάος και η τάξη συνυπάρχουν δημιουργικά. Το ισχυρό σημείο του βιβλίου είναι η διεπιστημονική του τόλμη: συνδέει ψυχανάλυση, οικολογία, τέχνη και πολιτική, προτείνοντας ένα «ηθικο-αισθητικό παράδειγμα» ως αντίδοτο στην καπιταλιστική ομογενοποίηση. Παρά τις αναγνωστικές δυσκολίες που προκύπτουν, παραμένει ένα σημαντικό έργο, καθώς ανοίγει νέους τρόπους σκέψης για τη σχέση μεταξύ υποκειμένου, κοινωνίας και δημιουργίας, επιμένοντας ότι η αλλαγή δεν είναι μόνο δυνατή, αλλά και εγγενής στην ίδια την πραγματικότητα.
Η κριτική σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη παραμένει στις μέρες μας ενεργή. Στο βιβλίο του Οι μετασχηματισμοί του καπιταλισμού (εκδ. Μάγμα) συγκεντρώνει βασικές παρεμβάσεις του πάνω στη δυναμική και στις αντιφάσεις του σύγχρονου καπιταλισμού. Ο Καστοριάδης απορρίπτει τόσο τις ορθόδοξες μαρξιστικές προβλέψεις περί αναπόφευκτης κατάρρευσης όσο και τις φιλελεύθερες βεβαιότητες περί αυτορρύθμισης της αγοράς. Αντίθετα, αναλύει τον καπιταλισμό ως ένα ιστορικό και φαντασιακό δημιούργημα που μετασχηματίζεται διαρκώς, ενσωματώνοντας κρίσεις και αντιστάσεις. Κεντρική θέση στο έργο του κατέχει η έννοια του «κοινωνικού φαντασιακού», μέσω της οποίας εξηγεί πώς οι κοινωνίες συγκροτούν νόημα και θεσμούς. Ο καπιταλισμός, κατά τον Καστοριάδη, δεν είναι μόνο οικονομικό σύστημα, αλλά και σύνολο σημασιών που προωθούν την απεριόριστη ανάπτυξη, την κατανάλωση και τον έλεγχο. Παράλληλα, επισημαίνει την αυξανόμενη γραφειοκρατικοποίηση και την αποπολιτικοποίηση των πολιτών.
Τέσσερις σημαντικές μορφές του 20ού αιώνα αναλύονται με πρωτότυπο τρόπο από τον Βόλφραμ Εϊλενμπέργκερ στο βιβλίο του Η φλόγα της ελευθερίας (εκδ. Διόπτρα). Πρόκειται για μια ζωντανή και αφηγηματικά εύστοχη εισαγωγή στη σκέψη τεσσάρων σημαντικών φιλοσόφων: της Χάνα Άρεντ, της Σιμόν ντε Μποβουάρ, της Σιμόν Βέιλ και του Αλμπέρ Καμί. Το έργο επικεντρώνεται στην περίοδο 1933-1943, μια δεκαετία βαθιάς πολιτικής και ηθικής κρίσης, κατά την οποία η έννοια της ελευθερίας τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ο Εϊλενμπέργκερ δεν γράφει μια τυπική φιλοσοφική πραγματεία, αλλά συνδυάζει βιογραφία, Ιστορία και ιδέες, δείχνοντας πώς η σκέψη γεννιέται μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες ζωής. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ανάδειξη των εσωτερικών εντάσεων και διαφορών μεταξύ των στοχαστών, χωρίς να εξιδανικεύονται.
Το Αισθητικό ασυνείδητο (εκδ. Στερέωμα) του Ζακ Ρανσιέρ αποτελεί μια πυκνή και στοχαστική παρέμβαση στη σχέση μεταξύ αισθητικής και ψυχανάλυσης. Ο Ρανσιέρ επιχειρεί να αναδείξει ότι η έννοια του «ασυνειδήτου», όπως διαμορφώθηκε από τη φροϋδική παράδοση, δεν είναι αποκλειστικά ψυχαναλυτική, αλλά έχει ήδη προετοιμαστεί στο πεδίο της τέχνης και της λογοτεχνίας. Κεντρική θέση στο έργο κατέχει η ιδέα ότι το «αισθητικό καθεστώς» της τέχνης παράγει μορφές σκέψης που προηγούνται ή υπερβαίνουν την επιστημονική θεωρητικοποίηση. Η τέχνη, για τον Ρανσιέρ, αποκαλύπτει ένα είδος ασυνειδήτου που δεν περιορίζεται στην καταστολή επιθυμιών, αλλά αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται το αισθητό και το νοητό. Το βιβλίο διακρίνεται για την πρωτοτυπία και τη διακειμενική του εμβέλεια, αντλώντας από λογοτεχνία, φιλοσοφία και ψυχανάλυση.
Σε εποχές που τα ζητήματα του φεμινισμού συζητιούνται έντονα, το βιβλίο της Κλάρα Σέρα Το νόημα της συναίνεσης (εκδ. Πόλις) βοηθά ώστε η δημόσια διαβούλευση να αποκτήσει ουσία. Η Σέρα ασχολείται με το θέμα της συναίνεσης, αμφισβητώντας την απλουστευτική αντίληψη της συναίνεσης ως καθαρής, ατομικής και πλήρως ελεύθερης επιλογής, και επισημαίνοντας ότι οι επιθυμίες και οι αποφάσεις διαμορφώνονται μέσα σε κοινωνικές σχέσεις εξουσίας. Κάπως έτσι, η συναίνεση δεν μπορεί να κατανοηθεί έξω από τα συμφραζόμενα της ανισότητας, των έμφυλων ρόλων και των πολιτισμικών προσδοκιών. Η γραφή της είναι καθαρή και επιχειρηματολογικά συνεκτική, καθιστώντας το βιβλίο προσιτό χωρίς να χάνει σε θεωρητικό βάθος. – Δ.Μ.
Άγνωστος Πλάτωνας
Με τον λιτό τίτλο, που φέρει μόνο το όνομα του φιλοσόφου, το Πλάτωνας (εκδ. Πατάκη) του Βρετανού κλασικιστή Ρόμπιν Γουότερφιλντ απαντά στην πρόκληση της βιογράφησης ενός προσώπου των αρχαίων ετών – οι πηγές είναι ελάχιστες και αναξιόπιστες. Παρ’ όλα αυτά, το κείμενο είναι εξαιρετικά πλούσιο, η βιογραφία εμπλουτίζεται με ένα προφίλ της εποχής και της Αθήνας, ενώ λειτουργεί τρόπον τινά και ως οδηγός ανάγνωσης του έργου του Πλάτωνα. Ο μέσος αναγνώστης θα εκπλαγεί από όσα θα καταλάβει ότι δεν γνωρίζει. Αυτό είναι λίγο «σωκρατικό», αλλά καταλάβατε. – Α.Δ.
Σεφέρης, Καβάφης, Καζαντζάκης
Ο Ρόντρικ Μπίτον είναι ένας από τους τέσσερις νεοελληνιστές που τιμήθηκαν φέτος με το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων στα Κρατικά Βραβεία, μια αναγνώριση που κατά κάποιον τρόπο απολάμβανε ήδη στη συνείδηση των αναγνωστών. Μια βασική του συνεισφορά υπήρξε η εξαιρετική βιογραφία του Γιώργου Σεφέρη, Περιμένοντας τον Άγγελο (εκδ. Πατάκη), που κυκλοφόρησε το 2003 και πάλι τώρα σε νέα, αναθεωρημένη έκδοση. Για περισσότερο Σεφέρη υπάρχει και το βιβλίο του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, Σχόλια στον Σεφέρη (εκδ. Σμίλη), ένα άθροισμα κειμένων του εξαιρετικού μελετητή (και δημιουργού) της λογοτεχνίας μας.
«Με το ανά χείρας έργο επιχειρείται κάτι που δεν έχει καταγραφεί έως τώρα στη βιβλιοραφία. Πρόκειται για μια πρώτη αντιπαραβολή ανάμεσα στο καβαφικό έργο και στα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα με τη νομική τους διάσταση, έτσι όπως αυτά εμφανίζονται από την εποχή του ποιητή […] μέχρι τις σημερινές τους κατοχυρώσεις», γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου του Ο Καβάφης και τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα (εκδ. Πόλις) ο νομικός (και βραβευμένος από την Ακαδημία Αθηνών) Βασίλης Σωτηρόπουλος. Πολύ ενδιαφέρον.
Η πορεία της πολιτικής και φιλοσοφικής σκέψης του Νίκου Καζαντζάκη υπήρξε, αν όχι παράδοξη, σίγουρα ενδιαφέρουσα, καθώς ο ανήσυχος συγγραφέας πέρασε από πολλά στάδια, επηρεάστηκε από ανθρώπους και γεγονότα, παρακολούθησε την Ευρώπη και τον κόσμο να αλλάζει πρόσωπο και μαζί της άλλαξε κι αυτός. Ο Λάμπρος Κουλουμπαρίτσης, ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών, προσεγγίζει αναλυτικά το θέμα στον πλούσιο τόμο Η πολιτική φιλοσοφία του Νίκου Καζαντζάκη (εκδ. Καστανιώτη). – Α.Δ.
