Γαντζωμένα στην άκρη ενός γκρεμού, κρυμμένα πίσω από αγριολούλουδα, στερεωμένα με πατέντες σε χωράφια, τοποθετημένα σε βουνά ή σε παραλίες, στις παλιές εθνικές οδούς και σε εισόδους παραδοσιακών οικισμών, ακόμα και έξω από στάσεις μετρό στην Αθήνα, τα εικονοστάσια λειτουργούν ως υπενθύμιση μιας ζωής που πέρασε. Μοναδικές κατασκευές –άλλοτε στο όριο του κιτς, άλλοτε δωρικές– τράβηξαν το βλέμμα δύο εικαστικών, η δουλειά των οποίων παρουσιάζεται αυτές τις μέρες στα δύο επίπεδα της γκαλερί Ιλεάνα Τούντα. Η Ευγενία Γρηγοράκη με τo πρότζεκτ Εικονοστάσια και τάματα και η Μαρίλια Φωτοπούλου με το Iconostases επικεντρώνονται στον συμβολισμό, στην αισθητική και στο νόημα πίσω από αυτές τις μικρές παρεμβάσεις στον χώρο. Τα απαθανατίζουν ως ίχνη μνήμης και πράξεις φροντίδας που επιμένουν στο τοπίο.
«Με ενδιαφέρει το πώς καταγράφεται το προσωπικό βίωμα στον δημόσιο χώρο», εξηγεί η Μαρίλια Φωτοπούλου, εικαστική φωτογράφος που το θέμα της μνήμης την έχει απασχολήσει ξανά στο έργο της. Ξεκίνησε την έρευνα το 2021 και θεωρητικά ολοκλήρωσε το πρότζεκτ τo 2024, αλλά, όπως επισημαίνει, σε αυτή τη δουλειά δεν μπορείς να βάλεις τελεία, γιατί πάντα θα δεις κάτι που θα σε κάνει να σηκώσεις την κάμερα. Στην αρχή αναζητούσε εικονοστάσια σε διάφορες διαδρομές, αργότερα όμως περαστικοί την έστελναν και σε άλλα σημεία που παρουσίαζαν εικαστικό ενδιαφέρον. «Πολλές φορές μπορεί να προσπεράσεις μια τέτοια κατασκευή, να μη δώσεις σημασία. Άλλες φορές, όμως, σημαδεύει τόσο έντονα τον τόπο, που σε κάνει να σταματήσεις».
Ξεκινά συνήθως με εξωτερικές λήψεις και στη συνέχεια η περιέργεια την οδηγεί να ανοίξει την πόρτα και να δει τι υπάρχει μέσα. «Σιγά σιγά φέρνω την κάμερα πιο κοντά, στο εσωτερικό, και εκεί ανακαλύπτω στοιχεία που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Τα εικονοστάσια αποκαλύπτουν πολλά για την προσωπικότητα εκείνου που τα παραγγέλλει και βέβαια είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με κάθε εποχή. Παλιά, ήταν χειροποίητα, μπορούσες να διακρίνεις το ύφος του τεχνίτη ανάλογα με τον σταυρό ή και τα υλικά, ενώ πλέον είναι προκάτ, βγαίνουν πανομοιότυπα», τονίζει. Σε ένα έργο της, μάλιστα, έχει φωτογραφίσει τους διαφορετικούς τύπους που διατίθενται στο εμπόριο, κάνοντας έτσι και ένα σχόλιο για τη βιομηχανία του πένθους.
«Παλιά, ήταν χειροποίητα, μπορούσες να διακρίνεις το ύφος του τεχνίτη ανάλογα με τον σταυρό ή και τα υλικά, ενώ πλέον είναι προκάτ», λέει η Μαρίλια Φωτοπούλου.
Σε πολλές φωτογραφίες η νεαρή εικαστικός έχει επέμβει αφαιρώντας στοιχεία. Αναρωτιέμαι αν η εικόνα με το περιφραγμένο εικονοστάσι και την τραπεζαρία (το οποίο βλέπουμε στο προηγούμενο σαλόνι) είναι αποτέλεσμα επεξεργασίας. «Η πραγματικότητα είναι πιο ισχυρή από την ανθρώπινη φαντασία. Δεν έχω πειράξει τίποτα, είναι ακριβώς ό,τι είδα», εξηγεί.
Μέχρι τον Όλυμπο
Η Ευγενία Γρηγοράκη ξεκίνησε την καταγραφή το 1995 και έβαλε μια άνω τελεία στο θέμα το 2005. Με αφετηρία τη Μονεμβασιά, όπου διέμενε μόνιμα για πολλά χρόνια, γύρισε όλη την Ελλάδα με μια παλιά Νikon, αποτυπώνοντας φωτογραφικά εικονοστάσια κατασκευασμένα από πέτρες, γύψο, μπετόν, σίδερο. Κάποια από αυτά τα αρχιτεκτονήματα είναι «εντοιχισμένα» σε αστικά σπίτια της Αθήνας, άλλα είναι σκαλισμένα σε βράχους παραθαλάσσιων τοπίων και άλλα με το ένα «πόδι» έξω από το προστατευτικό κιγκλίδωμα επαρχιακών δρόμων. Κάποια φέρουν υπερβολική διακόσμηση, με πλαστικά λουλούδια, ζωγραφισμένες σημαίες και χρυσές πινακίδες και άλλα στέκουν λιτά, εκτεθειμένα στον άνεμο και στη φθορά του χρόνου. Στο καθένα από αυτά έχει σημειώσει το μέρος όπου τα βρήκε: από την Αίγινα έως τον Ομαλό Χανίων και από την ορεινή Ναυπακτία και τον Όλυμπο έως τη Χαλκιδική και τις Σέρρες. «Σε αρκετές περιπτώσεις έχω επιστρέψει στα ίδια σημεία και δεν τα έχω βρει», αναφέρει η κυρία Γρηγοράκη.
«Αυτά τα προσκυνητάρια υπάρχουν όσο υπάρχουν εκείνοι που τα φροντίζουν», εξηγεί και διευκρινίζει πως δεν είναι όλα αφιερωμένα σε ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους, αλλά κάποια λειτουργούν και ως τάματα. «Μπορεί, για παράδειγμα, κάποιος να είναι ευχαριστημένος για κάτι που του συνέβη, να κληρονόμησε ένα οικόπεδο ή να είχε μια καλή εξέλιξη στη ζωή του και να κάνει ένα τάμα τοποθετώντας ένα εικονοστάσι μέσα στο χωράφι του. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου το εικονοστάσι λειτουργεί ως ευχή ή προστασία. Για παράδειγμα, η οικογένεια κάνει ένα τάμα για να επιστρέψει γερός ο γιος που δουλεύει στα καράβια». Ο διαχωρισμός, εξηγεί, προκύπτει κυρίως από τα συμφραζόμενα: την τοποθεσία, τα αντικείμενα που υπάρχουν μέσα στο εικονοστάσι ή ακόμα και από μαρτυρίες των ανθρώπων της περιοχής. «Έτσι αρχίζεις να καταλαβαίνεις ποιος και γιατί το έχει φτιάξει, χωρίς αυτό να είναι πάντα απόλυτα βέβαιο».
Τα έργα της Μαρίλιας Φωτοπούλου και της Ευγενίας Γρηγοράκη φιλοξενούνται στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα, Αρματολών και Κλεφτών 48, art-tounta.gr. Έως 9 Μαΐου.
