Σε μια εποχή όπου η αυθεντικότητα και η χειροποίητη δημιουργία αποκτούν ξανά αξία, μια παραδοσιακή τεχνική επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο. Το κοπανέλι της Σαλαμίνας, η λεπτεπίλεπτη και περίπλοκη αυτή τέχνη της δαντέλας, εντάχθηκε πρόσφατα (Μάρτιος 2026) στο Εθνικό Eυρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας – μια εξέλιξη που δίνει νέα προοπτική στη δαντέλα made in Greece.
Από τις περίφημες φλαμανδικές και γαλλικές δαντέλες, που κοσμούσαν τις βασιλικές ενδυμασίες της Ευρώπης, έως τις σύγχρονες δημιουργίες μεγάλων οίκων μόδας, η χειροποίητη δαντέλα διατηρεί περίοπτη θέση στην υψηλή ραπτική, προσδίδοντας καλλιτεχνική και πολιτισμική αξία στο ύφασμα.
Η ελληνική δαντελοπλεκτική έχει να επιδείξει σπουδαία παράδοση, αλλά και τεκμηριωμένη παρουσία σε διεθνείς συλλογές, καθώς δείγματα χειροτεχνημάτων από Νάξο, Κύθνο και νησιά του Ιονίου φυλάσσονται στη συλλογή του Victoria & Albert Museum στο Λονδίνο. Στη συλλογή κυριαρχούν, ωστόσο, οι κρητικές δαντέλες, οι περισσότερες φτιαγμένες με κοπανέλια, δηλαδή ξύλινα εργαλεία πάνω στα οποία τυλίγονται οι κλωστές. Για δεκαετίες, άλλωστε, η τεχνική αυτή υπήρξε αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας στην Κρήτη και ιδιαίτερα στα Χανιά (στο Γαβαλοχώρι), όπου παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα.
Συναντάται όμως και σε άλλες περιοχές, όπως στα Δωδεκάνησα και σε νησιά του Αργοσαρωνικού, με τη Σαλαμίνα να κατακτά πρόσφατα μια σημαντική διάκριση. Χάρη στην πρωτοβουλία του Συλλόγου Παραδοσιακών Τεχνών «Σαλαμινίων Καλλιτεχνίες», η τεχνική της δαντέλας με κοπανέλια (bobbin lace) καταγράφεται για πρώτη φορά, στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. «Η σημαντική αυτή θεσμική αναγνώριση δεν τιμά μόνο μια τεχνική· τιμά τη μνήμη, τη γυναικεία δημιουργικότητα και τη συλλογική προσπάθεια», σημειώνει η πρόεδρος του συλλόγου, Καλομοίρα Κούκη. «Στον σύλλογο πραγματοποιούνται μαθήματα για όλες τις ηλικίες, υπό την καθοδήγηση της έμπειρης τεχνίτριας Δέσποινας Πάλλα. Όσοι ενδιαφέρονται να μάθουν τα μυστικά της κοπανελάτης δαντέλας μπορούν να συμμετάσχουν στα εργαστήρια. Στόχος μας είναι η εκπαίδευση της νέας γενιάς και η σύνδεση της χειροτεχνίας με τη βιώσιμη τοπική δημιουργία».
Κροατία, Σλοβενία, Σαλαμίνα
«Πρόκειται για μια μακρά γυναικεία παράδοση του νησιού μας», αναφέρει η Νένα Παπαγγελή, πολιτιστική διαχειρίστρια και επιστημονική σύμβουλος του συλλόγου, που ανέλαβε τη σύνταξη του δελτίου για το Εθνικό Ευρετήριο. «Οι πλέκτριες της Σαλαμίνας –45 καταγεγραμμένες σήμερα– πρωτοπορούν, αποδεικνύοντας ότι η γνώση που γεννιέται από τα χέρια των ανθρώπων μπορεί να αποκτήσει νέα δυναμική. Η ένταξη αποτελεί δικαίωση για όλους όσοι εργάστηκαν αθόρυβα να τεκμηριώσουν και να εξελίξουν το κοπανέλι, ώστε να συνεχίσει να διδάσκεται και να εμπνέει. Επιπλέον, η –έστω περιορισμένη– παρουσία ανδρών αποτελεί ένδειξη ότι η τεχνική δεν περιορίζεται σε ένα παραδοσιακά γυναικείο πεδίο».
Ο σύλλογος ετοιμάζει ένα οργανωμένο πλάνο προώθησης των σύγχρονων προϊόντων του (κοσμήματα, χρηστικά και διακοσμητικά αντικείμενα) καθώς και συνεργασίες με πωλητήρια μουσείων. Επόμενος στόχος είναι η διεθνής αναγνώριση και η εγγραφή στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO. Μέχρι σήμερα, μόνο δύο παραδόσεις δαντέλας με κοπανέλια έχουν ενταχθεί στον κατάλογο: η δαντέλα της Σλοβενίας (Idrija Lace) το 2018 και η δαντέλα της Κροατίας (Lepoglava Lace) το 2009.
«Έτσι ακριβώς μας το έδειχναν οι γιαγιάδες μας»
Πώς βιώνεται, όμως, αυτή η απαιτητική τεχνική στην πράξη; Η εκπαιδεύτρια Δέσποινα Πάλλα εξηγεί. «Η τεχνική της Σαλαμίνας διαφοροποιείται από εκείνες άλλων περιοχών ως προς τον τρόπο πλοκής, λόγω του μεγάλου αριθμού κοπανελιών, που φτάνουν έως και 60 ζεύγη, αλλά και λόγω της χρήσης χρυσοκλωστής, η οποία προσδίδει μια ξεχωριστή ταυτότητα. Χρειάζεται προσήλωση και ακρίβεια. Κάθε λάθος μπορεί να χαλάσει ώρες δουλειάς», λέει και κάθεται, τοποθετώντας στα πόδια της ένα μεγάλο κυλινδρικό μαξιλάρι. Πάνω του είναι καρφιτσωμένο το σχέδιο, ενώ δεκάδες κλωστές κρέμονται από τα ξυλάκια. Τα χέρια της εναλλάσσουν τα κοπανέλια με τόσο γρήγορο ρυθμό, που δυσκολεύομαι να αντιληφθώ πώς, μέσα από αυτό το πολύπλοκο πλέγμα νημάτων, προκύπτει ένα τόσο αριστοτεχνικό αποτέλεσμα. «Η αλήθεια είναι ότι δεν προλαβαίνεις να αντιληφθείς την κίνηση – και όμως, έτσι ακριβώς μας το έδειχναν οι γιαγιάδες μας και ό,τι πιάναμε», συμπληρώνει. Αυτό, ωστόσο, που για τις γυναίκες περασμένων γενεών αποτελούσε καθημερινή πρακτική αποδεικνύεται τελικά μια εντυπωσιακά σύνθετη τεχνική γνώση, που αποτέλεσε αντικείμενο έρευνας στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Η τέχνη της δαντελοπλεκτικής με κοπανέλι μελετήθηκε και μεταφράστηκε σε ένα σύστημα υπολογιστικών κανόνων με δυνατότητα ψηφιακής προσομοίωσης, στο πλαίσιο της ερευνητικής εργασίας «Making Grammars for Computational Lacemaking» (Γραμματικές Κατασκευής για την Υπολογιστική Δαντελοπλεκτική), της Κατερίνας Λάμπρου, υπό την επίβλεψη του αναπληρωτή καθηγητή Σωτήριου Κωτσόπουλου.
«Η τέχνη της δαντέλας με κοπανέλι μπορεί να κατανοηθεί και να αποδοθεί μέσα από μια δομημένη υπολογιστική διαδικασία κανόνων ώστε να είναι δυνατή η μετάδοσή της σε ένα ευρύτερο κοινό», επισημαίνει ο καθηγητής.
Παράδοση και μόδα
Πέρα από το επιστημονικό ενδιαφέρον, το πραγματικό ζητούμενο είναι πώς η παραδοσιακή αυτή τεχνική μπορεί να ενταχθεί στη σύγχρονη μόδα. Σε μια εποχή όπου η χειροποίητη δημιουργία επαναπροσδιορίζεται, πόσο εύκολο είναι τελικά να ανοίξει ένας διάλογος ανάμεσα στην παράδοση και τον σύγχρονο σχεδιασμό, ανάμεσα στους χειροτέχνες και τους σχεδιαστές μόδας; Η πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Σχεδιαστών Μόδας και Creative Director του Οίκου Parthenis, Ορσαλία Παρθένη, εξηγεί: «Πιστεύω ότι έχει έρθει η στιγμή η ελληνική χειροτεχνία να βρει τη θέση που της αξίζει στη σύγχρονη μόδα. Διεθνείς οίκοι, όπως ο Dior, έχουν ήδη ανοίξει δυναμικά αυτόν τον διάλογο, εντάσσοντας τη δεξιοτεχνία στον πυρήνα της δημιουργίας τους. Στην Ελλάδα διαθέτουμε πλούσια παράδοση και τεχνική γνώση που αξίζει να γίνει μέρος του σύγχρονου σχεδιαστικού μας DNA. Είναι σημαντικό να αναδειχθούν οι ίδιοι οι χειροτέχνες και η τέχνη τους, ώστε αυτή η πολύτιμη γνώση να παραμείνει ζωντανή. Μέσα από τη χειροτεχνία και την προσοχή στη λεπτομέρεια μπορούμε να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο που παράγεται η μόδα, απομακρυνόμενοι από τη μαζική βιομηχανοποιημένη λογική της. Για εμάς, στον οίκο Parthenis, που εδώ και 50 χρόνια επενδύει στην ποιότητα και στη λεπτομέρεια, αυτή η σύνδεση αποτελεί φυσική συνέχεια της φιλοσοφίας μας».
«Διεθνείς οίκοι, όπως ο Dior, έχουν ήδη ανοίξει δυναμικά τον διάλογο με την παράδοση, εντάσσοντας τη δεξιοτεχνία στον πυρήνα της δημιουργίας τους». ―Ορσαλία Παρθένη, πρόεδρος Ελληνικής Ένωσης Σχεδιαστών Μόδας
Αν για τους ανθρώπους της μόδας η χειροτεχνία αποτελεί πηγή δημιουργίας, για τη λαογράφο Αικατερίνη Καμηλάκη, τ. διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών και μέλος του Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ, αποτελεί σημαντικό πυλώνα τοπικής ανάπτυξης. «Η χειροτεχνία δεν είναι απλώς παραγωγή αντικειμένων, είναι φορέας μνήμης και πολιτιστικής συνέχειας. Τα χειροποίητα προϊόντα δημιουργούν θέσεις εργασίας και ενισχύουν κάθε τόπο. Η περίπτωση της Σαλαμίνας αναδεικνύει στην πράξη πώς η χειροτεχνία μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός ενδυνάμωσης των κοινοτήτων».
Με μια στοχευμένη στρατηγική ανάδειξης, η Σαλαμίνα θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν πολιτιστικό προορισμό, στα πρότυπα άλλων ευρωπαϊκών περιοχών όπως το Burano της Ιταλίας και η Alençon της Γαλλίας, όπου η παράδοση της δαντέλας αποτελεί βασικό στοιχείο ταυτότητας και προβολής – μέσα από σχολές, φεστιβάλ, εκθέσεις, μουσεία και εργαστήρια που προσελκύουν επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Ως τότε, οι γυναίκες της Σαλαμίνας μάς προσκαλούν στο όμορφο νησί τους, για να ανακαλύψουμε πώς μια μικρή κοινότητα, ενωμένη, μπορεί να μετατρέψει μια παραδοσιακή τέχνη σε δύναμη δημιουργίας και να διεκδικήσει τη θέση της στον παγκόσμιο χάρτη της χειροτεχνίας.
*Η Κατερίνα Φρέντζου είναι δημοσιογράφος & ιδρύτρια του πολιτιστικού φορέα Branding Heritage.
