Αν κάποιος έλεγε το 2014 στην οικογένεια Κουμαρτζή ότι δώδεκα χρόνια αργότερα τα δημιουργήματά τους θα ταξίδευαν σε περισσότερες από 40 χώρες ανά τον κόσμο, το πιθανότερο είναι πως δεν θα τον πίστευαν. Άλλωστε, ποιος θα φανταζόταν ότι η κατασκευή ενός αρχαιοελληνικού μουσικού οργάνου στον Ευρωπό του Κιλκίς θα οδηγούσε μέχρι το παγκοσμίου φήμης βιντεοπαιχνίδι God of War αλλά και σε παραγγελίες από πανεπιστημιακούς που διδάσκουν Όμηρο στο εξωτερικό; Σε κάθε περίπτωση, ο στόχος τους ήταν ξεκάθαρος εξαρχής: να δημιουργήσουν μια κανονική κοινότητα. Kάτι, δηλαδή, που κατάφεραν ιδρύοντας την εταιρεία Luthieros και επίσης το «Σείκιλο», το πρώτο μουσείο αρχαίας μουσικής, ένα ομώνυμο διαδικτυακό κανάλι με 230.000 συνδρομητές αλλά και την πρώτη διαδικτυακή πλατφόρμα εκμάθησης αρχαίας λύρας. Ακόμη, κυκλοφορούν αγγλόφωνα εκπαιδευτικά βιβλία και συνεργάζονται με μουσεία, όπως το Μπενάκη στην Αθήνα και το Μουσείο Μουσικών Οργάνων στις Βρυξέλλες. Η ιστορία τους είναι μια ιστορία επιτυχίας της ελληνικής επαρχίας.
Το πιο θαυμαστό από όλα; Όλα τα παραπάνω γίνονται στο πλαίσιο ενός στενού κύκλου: Μέλη της οικογένειας, συγχωριανοί και φίλοι δουλεύουν με μεράκι για να δημιουργήσουν κάθε εβδομάδα 10 ή 15 όργανα που θα φύγουν από τον Ευρωπό για να φτάσουν σε όσους τα αναζητούν (το 80% από αυτά στο εξωτερικό). Ποιος, όμως, θα αγόραζε ένα αρχαιοελληνικό μουσικό όργανο; «Ο κόσμος πιστεύει ότι τα όργανα αυτά απευθύνονται μόνο σε κάποιους ειδικούς, και η αλήθεια είναι ότι αυτή την πεποίθηση την ενίσχυσαν παλαιότερα κάποιοι άνθρωποι που έπαιζαν αρχαιοελληνική μουσική», εξηγεί ο Θεόδωρος Κουμαρτζής, ένας από τους τρεις γιους της οικογένειας και υπεύθυνος επικοινωνίας της επιχείρησης. Στο πρόσφατο παρελθόν, το υψηλό κόστος δεν συνέβαλλε με τη σειρά του στη διάδοση αυτού του είδους της οργανοποιίας· επί της ουσίας, όμως, πρόκειται για αρκετά προσβάσιμη ενασχόληση. «Είναι πιο εύκολο κάποιος να παίξει αρχαία λύρα παρά κλασική κιθάρα, γιατί αυτή κουρδίζεται σε μία κλίμακα, οπότε είναι πιο προσβάσιμη για κάποιον που δεν ξέρει καθόλου μουσική», λέει.
Από τις απεικονίσεις στην κατασκευή
Ο Αναστάσιος Κουμαρτζής, κτηνίατρος στο επάγγελμα, ξεκίνησε πριν από 20 χρόνια να κατασκευάζει παραδοσιακά μουσικά όργανα. Ένας από τους τρεις γιους, ο Νικόλας Κουμαρτζής, που είχε κάνει το μεταπτυχιακό του στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος στον σχεδιασμό εμπορικών προϊόντων, είχε την ιδέα της αναβίωσης ενός αρχαίου ελληνικού μουσικού οργάνου. Μαζί με τον πατέρα του έφτιαξαν τα πρώτα πρωτότυπα και σε λίγο όλη η οικογένεια άρχισε να ασχολείται με αυτό. Δύο χρόνια μετά, το 2016, δημιούργησαν το μουσείο «Σείκιλο» στη Θεσσαλονίκη, το οποίο σήμερα επισκέπτονται πολλά σχολεία. «Η κατασκευή αρχαίων μουσικών οργάνων είναι το πάθος όλης της οικογένειας», λέει.
Η παλαιότερη αναπαράσταση έγχορδου μουσικού οργάνου στον αρχαιοελληνικό χώρο ανάγεται, όπως εξηγεί, στο 2700 π.Χ. «Δυστυχώς, όταν πηγαίνουμε τόσο πίσω στον χρόνο, κανένα μουσικό όργανο δεν θα μπορούσε να διατηρηθεί. Έχει βρεθεί ένας αυλός φτιαγμένος από κόκαλο, ο αυλός του Λούβρου, με προέλευση από την Αίγυπτο». Η οικογένεια βασίζεται κυρίως σε απεικονίσεις, όπου φαίνεται ο τρόπος με τον οποίο έπαιζε κάποιος, και σε μικρότερο βαθμό σε κείμενα ή μύθους, όπως αυτός του Ερμή που περιγράφει τα υλικά της πρώτης λύρας. «Συνεργαστήκαμε με το ΑΠΘ και το Διεθνές Πανεπιστήμιο και χρησιμοποιήσαμε όσες απεικονίσεις έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα», συμπληρώνει, εξηγώντας ότι μουσικοί (μεταξύ αυτών και ο Ρος Ντέιλι) βοήθησαν με τη γνώμη τους, μαζί φυσικά με τις ειδικές γνώσεις του Ιορδάνη, του μεγαλύτερου από τα αδέρφια Κουμαρτζή, ο οποίος είναι επαγγελματίας μουσικός και οργανοποιός.
«Η αρχαία λύρα αποτελεί μια οικογένεια μουσικών οργάνων», λέει ο Θοδωρής και περιγράφει: «Για παράδειγμα, η χέλυς, η λύρα του Ερμή, με καύκαλο, δέρμα και ξύλινους βραχίονες, μπορεί να χρειαστεί δύο-τρεις εβδομάδες για να κατασκευαστεί. Άλλα όργανα, όπως η αρχαία ελληνική κιθάρα, είναι πολύ πιο σύνθετα και μπορεί να χρειαστούν έως και ενάμιση μήνα. Παίζουν ρόλο και οι περιβαλλοντικές συνθήκες: υγρασία, βροχή. Ένα κομμάτι ξύλο, όπως η μουριά, μπορεί να χρειαστεί μήνες για να στεγνώσει. Δοκιμάζουμε και κουρδίζουμε όλα τα όργανα, για να είμαστε σίγουροι ότι είναι έτοιμα να ταξιδέψουν».
Από τον Ευρωπό στα κορυφαία βιντεοπαιχνίδια
«Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον από κινηματογραφικές παραγωγές και βιντεοπαιχνίδια του εξωτερικού, γιατί η αρχαία Ελλάδα εμπνέει», λέει. Πριν από δύο χρόνια έλαβαν ένα μέιλ από ομάδα γνωστού μουσικοσυνθέτη διεθνών παραγωγών, που τους ζήτησε να ηχογραφήσουν αρχαιοελληνική κιθάρα για ένα πρότζεκτ. Πήγαν σε στούντιο στη Θεσσαλονίκη, στο οποίο ηχογράφησε τη μουσική η συνεργάτιδά τους, Λίνα Παλερά, μαζί με τον Θοδωρή. Όταν ανακοινώθηκε το παιχνίδι, είδαν τα ονόματά τους στους συντελεστές· το συναίσθημα ήταν μοναδικό. «Μπορείς να χρησιμοποιήσεις τεχνικές από άλλα όργανα, αλλά στην αρχαία λύρα και κιθάρα –όπου δεν υπάρχει ταστιέρα– και τα δύο χέρια χρησιμοποιούνται με διαφορετικό τρόπο, όπως μας δείχνουν και οι απεικονίσεις», εξηγεί. «Είναι ένα όργανο που μπορείς να παίξεις άμεσα, χωρίς γνώσεις, αλλά και να το μελετήσεις σε βάθος».
Η πιο οικονομική λύρα ξεκινά από 400-500 ευρώ, ενώ μια αρχαιοελληνική κιθάρα μπορεί να φτάσει τις 2.000-3.000 ευρώ. Αυτή την περίοδο η οικογένεια εργάζεται και για την κατασκευή μιας ύδραυλης, προγόνου των εκκλησιαστικών οργάνων. «“Τρέχουμε” ένα τριετές ευρωπαϊκό πρόγραμμα με συνεργάτες οργανοποιούς από Γερμανία και Βέλγιο και με ένα πανεπιστήμιο, με στόχο τη δημιουργία εκπαιδευτικού υλικού και την ανάδειξη του οργάνου».
Τι είναι όμως εκείνο που μπορεί, τελικά, να κερδίσει κάποιος που δεν είναι επαγγελματίας μουσικός ή ειδικός επί των οργάνων της αρχαιότητας; «Ο ήχος της αρχαίας λύρας είναι μοναδικός. Αντί να έχει 25 ή 30 χορδές όπως μια άρπα, η λίρα έχει επτά, εννιά ή έντεκα. Με λιγότερες χορδές μπορείς να κάνεις περισσότερα: να εστιάσεις, δηλαδή, στα απλά και στο τέλος, όταν τα ενώσεις, να δημιουργήσεις κάτι όμορφο». Ένα πραγματικό όφελος, επομένως, στην εποχή της υπερπληροφόρησης.
Μπορείτε να βρείτε περισσότερα για το έργο και τη μουσική κοινότητα της οικογένειας Κουμαρτζή στο luthieros.com
