«Για μένα, οι ξερολιθιές είναι έργα τέχνης, λαϊκής τέχνης», λέει ο Γιώργος Καρρής, βιολόγος και αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Περιβάλλοντος του Ιονίου Πανεπιστημίου. Καθώς διατρέχω το φωτογραφικό υλικό από τις Ημέρες Ξερολιθιάς, μια πρωτοβουλία της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), η οποία έλαβε χώρα το τριήμερο 20-22 Μαρτίου σε Αμοργό, Άνδρο, Δονούσα, Κάσο, Κρήτη, Κύθνο, Μήλο, Νάξο, Σαντορίνη, Σέριφο, Σύρο, Τήλο, Τήνο και Φολέγανδρο, μέσα από εργαστήρια, προβολές, παρουσιάσεις κ.ά., προσπαθώ να καταλάβω πώς κάτι τόσο φαινομενικά απλό (πέτρες τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη, χωρίς να τις συγκρατεί κάποιους είδους κονίαμα) έχει τόσο μεγάλο αρχιτεκτονικό, περιβαλλοντικό, οικονομικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον.
«Παρά τη βροχή και το χιονόνερο, είχαμε πολύ καλή συμμετοχή, και μάλιστα με πολλά νέα παιδιά, ανάμεσά τους το Γυμνάσιο από το χωριό Σκαδό και το Γενικό Λύκειο Τραγαίας», αναφέρει η Νίκη Κεφαλά, πρόεδρος της τοπικής επιτροπής της ΕΛΛΕΤ στη Νάξο. «Μάλιστα, οι συμμετέχοντες ζήτησαν να γίνει επανάληψη, για να υπάρξει συνέχεια της δράσης». Για τους επισκέπτες οι ξερολιθιές είναι ένα ενδιαφέρον στοιχείο του κυκλαδίτικου τοπίου, το οποίο συνήθως προσπερνάμε ως κάποιο φολκλορικό απομεινάρι. Για τους ντόπιους, ωστόσο, αποτελούν –όπως όλα δείχνουν– σημαντικό στοιχείο της ταυτότητας του τόπου τους. Πώς, όμως, και γιατί συμβαίνει αυτό;
Λαϊκή σοφία
«Οι πέτρες πρέπει να μπαίνουν “πατικές” (επίπεδες και σταθερές) και όχι “δρομικές” (με τη μικρή πλευρά στην πρόσοψη). Πρέπει να μπαίνει πάντα ο “μάτος” (το μήκος της πέτρας) προς τα μέσα. Αν καμιά φορά βάλουμε μια πέτρα επειδή έχει ωραίο πρόσωπο, αλλά δεν έχει μάτο, πρέπει από μέσα να την “κλειδώσουμε” με άλλη πέτρα για να βονατισταθεί», εξηγεί ο Χάρης Χαμηλοθώρης από το χωριό Μονή της Νάξου, με 43 χρόνια εμπειρία στο επάγγελμα. Μιλώντας μαζί του, πέρα από τον πλούτο της ιδιολέκτου των μαστόρων του νησιού, αντιλαμβάνομαι ότι η κατασκευή μιας ξερολιθιάς είναι ένα δύσκολο παζλ του οποίου η ιστορία χάνεται μέσα στους αιώνες, φτάνοντας μέχρι τη Μυκηναϊκή Εποχή. «Δεν χρησιμοποιούμε ούτε τσιμέντο, ούτε ασβέστη, ούτε λάσπη. Τίποτα. Όλα τα κενά πρέπει να γεμίζουν με μικρά πετραδάκια, να “μουλώνεται” το κτίριο από μέσα, όπως λέμε. Και η μεγάλη πέτρα που θα μπει από πάνω πρέπει να “κοιμάται”, όπως έλεγαν οι παλιοί. Να είναι δηλαδή απόλυτα σταθερή και στρωμένη. Εγώ πάντα το λέω, υπάρχει σωστή και λάθος τοποθέτηση, δεν υπάρχουν σωστές και λάθος πέτρες».
Στη Νάξο, ιδιαίτερα στο ορεινό της κομμάτι, συναντά κανείς χιλιάδες μέτρα με χτισμένη ξερολιθιά, είτε ως αντιστήριγμα για τα επικλινή χωράφια είτε ως μικρά αγροτικά κτίρια, όπως οι μιτάτοι, που οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι χρησιμοποιούσαν για να προστατευτούν από τον ήλιο, τη βροχή και τον αέρα, να ξεκουραστούν και να φάνε το κολατσιό τους. Η κατασκευή τους είναι μια δουλειά κοπιαστική που απαιτεί μεγάλη ακρίβεια: ένας μάστορας με δύο εργάτες μπορεί να βγάλει μόλις τρία-τέσσερα τετραγωνικά μέτρα τοίχου την ημέρα. Έτσι, όταν ο κ. Χαμηλοθώρης βλέπει κάποιες από αυτές να «γκρεμίζονται», στενοχωριέται, αφού, «όταν μια ξερολιθιά πάθει ζημιά, είναι δύσκολο να την αποκαταστήσει ένας ιδιώτης». Για εκείνον, η κατασκευή τους έρχεται ως κάτι φυσικό, αφού ανήκει σε μια οικογένεια μαστόρων που κάνουν αυτή τη δουλειά επί πέντε γενιές. Βέβαια, απέτρεψε τα παιδιά του από το να ακολουθήσουν τα βήματά του, αφού θεωρεί ότι είναι ιμα τρομερά κουραστική δουλειά. «Οι ξερολιθιές έχουν τα μυστικά τους. Το καλό είναι ότι έβγαλα αρκετούς μαστόρους όσο εργαζόμουν, και αυτό με κάνει χαρούμενο».
Η σημασία της ξερολιθιάς
«Αν δεν ήταν οι ξερολιθιές, οι πατεράδες και οι παππούδες μας δεν θα μπορούσαν να ζήσουν. Με αυτές δημιούργησαν τις αναβαθμίδες στις πλαγιές. Εκεί έφτιαξαν αμπέλια, περιβόλια, καλλιέργειες», λέει ο κ. Χαμηλοθώρης. Για την Ελένη Μαΐστρου, αρχιτέκτονα και ομότιμη καθηγήτρια του ΕΜΠ, οι ξερολιθιές αποτελούν μια απλή, λιτή λύση που αποδεικνύει ότι η «φόρμα ακολουθεί τη λειτουργία». Πώς, όμως, τις αντιμετωπίζει η επιστήμη της βιολογίας; «Από τη σκοπιά μας, δημιουργούν μικροκλιματικές συνθήκες για να διατηρηθεί άγρια ζωή που διαφορετικά δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Είναι “κιβωτοί ζωής” για σαύρες, φίδια και άλλα ασπόνδυλα που δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν εύκολα σε περιοχές χωρίς καμία κάλυψη από φυτά», εξηγεί ο κ. Καρρής. «Επίσης, μην ξεχνάμε ότι οι ξερολιθιές αποτρέπουν τη διάβρωση του εδάφους. Βοηθούν στην αποφυγή της επιφανειακής απόπλυσης και της ροής θρεπτικών συστατικών προς τη θάλασσα ή προς έναν τελικό υδάτινο αποδέκτη, δημιουργώντας ένα πρόσφορο έδαφος για καλλιέργεια. Οι πεζούλες, λοιπόν, ευνοούν τη διατήρηση του χώματος και κατ’ επέκταση της γονιμότητας του εδάφους».
«Αν δεν ήταν οι ξερολιθιές, οι παππούδες μας δεν θα μπορούσαν να ζήσουν. Με αυτές δημιούργησαν τις αναβαθμίδες στις πλαγιές. Εκεί έφτιαξαν αμπέλια, περιβόλια, καλλιέργειες». ―Χάρης Χαμηλοθώρης, τεχνίτης πέτρας
Καθώς περνούν τα χρόνια, τα καλοκαίρια μας γίνονται ακόμα πιο ζεστά και ξηρά, με αποτέλεσμα οι δασικές πυρκαγιές να αποτελούν κανονικότητα. «Με τις μεγάλες καταστροφές χάνουμε τα δέντρα, άρα χάνουμε το φυσικό εμπόδιο στην επιφανειακή απορροή και έχουμε απώλεια θρεπτικών συστατικών και χώματος. Η ξερολιθιά θα μπορούσε να είναι ένα σημείο ανάσχεσης αυτού του ρυθμού διάβρωσης», συμπληρώνει ο καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου. «Η εν λόγω παρέμβαση είναι τόσο φιλική στο περιβάλλον και νομίζω ότι αγγίζει το άριστο. Δύσκολα μπορώ να σκεφτώ άλλη ανθρώπινη παρέμβαση τόσο θετική», καταλήγει.
Αντί επιλόγου
«Ο πατέρας μου ήρθε, είδε το πρώτο κτίριο που είχα κάνει, δεν του άρεσε και μου το γκρέμισε μπροστά στα μάτια μου. Εγώ, παιδί τότε, έβαλα τα κλάματα. Ήταν όμως εκεί ένας θείος μου και μου φώναξε: “Έλα εδώ, κοπέλι μου, μην τον ακούς, έλα να χτίσουμε μαζί”», θυμάται ο κ. Χαμηλοθώρης. Είναι φανερό πως για τους ανθρώπους των νησιών, οι ξερολιθιές είναι κάτι πολύ παραπάνω από μια πανάρχαια τεχνική κατασκευής∙ είναι ταυτόχρονα νοσταλγικές αναμνήσεις αλλά και μια ζωτική λύση για τα σύγχρονα προβλήματα του τόπους τους. «Οι τοπικές κοινωνίες και οι τοπικές Αρχές μπορούν –και οφείλουν– να διεκδικήσουν τη διατήρηση της μοναδικότητας της φυσιογνωμίας του αγροτικού τοπίου των Κυκλάδων, ώστε να μην πραγματοποιηθεί μια άνευ όρων πολιτική ανάπτυξης που θα το καταστρέψει και παράλληλα θα στερήσει τη δυνατότητα παραγωγής τοπικών προϊόντων, απαραίτητων τόσο για τους κατοίκους όσο και για τους επισκέπτες», διαβάζουμε σε κείμενο της κ. Μαΐστρου. Μήπως, λοιπόν, αντί να τις αφήνουμε να ρημάζουν, οι δράσεις της ΕΛΛΕΤ αποτελούν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία ώστε να αποκτήσουν ξανά οι ξερολιθιές τη θέση που τους αξίζει;
Κεντήματα στη γη του Αιγαίου
Λυδία Καρρά, ιδρύτρια και πρόεδρος ΕΛΛΕΤ
«Στα νησιά του, πέτρα και θάλασσα δημιούργησαν μερικά από τα ωραιότερα τοπία του πλανήτη. Αυτά μου είχαν πει δύο κορυφαίοι Ευρωπαίοι σκηνοθέτες (Μικελάντζελο Αντονιόνι, Μπερνάρντο Μπερτολούτσι), όταν πριν από κάποια χρόνια ζήτησαν να ενεργήσουμε από κοινού ώστε να κηρυχθούν τα νησιά του Αιγαίου προστατευόμενα από την UNESCO. Μέσα από τα χρόνια, ο άνθρωπος έχτισε με απίστευτο σεβασμό τα δικά του αριστουργήματα (αιγαιοπελαγίτικους οικισμούς) σε αυτά τα τοπία. Παράλληλα, αντί να καταστρέφει τη γη, δημιούργησε ξερολιθιές που συγκρατούν το έδαφος (που δίνει υπέροχα τοπικά προϊόντα) και το πολύτιμο για το Αιγαίο νερό, δημιουργώντας χώρους όπου αναπτύσσεται μια εντυπωσιακή βιοποικιλότητα. Πολλοί κάτοικοι πολλών νησιών έχουν συνειδητοποιήσει την αξία τους και έχουν αρχίσει και κάνουν ενέργειες για να τις βοηθήσουν. Έχοντας, λοιπόν, θαυμάσει ξερολιθιές στη Σίκινο, στην Κύθνο, στην Τήνο και σε άλλα νησιά, σκέφτηκα να διαλέξουμε δυο-τρεις μέρες για να τις γιορτάσουμε σε όλα τα νησιά μαζί. Έτσι ξεκίνησε το τριήμερο ξερολιθιάς. Και επειδή όταν συνεργαζόμαστε στην Ελλάδα, φτιάχνουμε θαύματα, έτσι σε λίγες μέρες στήθηκε το «πανηγύρι» της ξερολιθιάς. Εκεί γιορτάσαμε, όλοι μαζί, αυτά τα ταπεινά αλλά πολύτιμα έργα, τα πραγματικά κεντήματα στη γη του Αιγαίου.
