Είναι Κυριακή των Βαΐων και στην Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννη του Κυνηγού, λίγο πιο πάνω από την Αγία Παρασκευή, στην άκρη της κορυφογραμμής του Υμηττού, το πρωινό φως παίζει παιχνίδια με τις φυλλωσιές των δέντρων.
Τρυπώνει μέσα από τα αναποφάσιστα, σήμερα, σύννεφα, δημιουργεί σκιές από τα παιδιά που τρέχουν στο προαύλιο και μπλέκεται στα χέρια των πιστών που κρατούν ένα καλαθάκι με βάγια ή ανάβουν ένα κερί πριν εισέλθουν στον ναό. Από τα μεγάφωνα της μονής ακούγεται η γλυκιά φωνή μιας γυναίκας που ψέλνει· φτάνει μέχρι το δάσος που απλώνεται στο βάθος. Κάποιοι από τους επισκέπτες, κάτοικοι των γύρω περιοχών, έχουν σταματήσει για λίγο στο μοναστήρι πριν κάνουν την κυριακάτικη βόλτα τους. Οι περισσότεροι, όμως, έχουν φτάσει από νωρίς για τη λειτουργία· φοράνε τα καλά τους.
Εάν στρέψει κανείς το βλέμμα του στα δυτικά, αυτό θα σκαρφαλώσει πάνω από τις οροσειρές μέχρι τη θάλασσα, ενώ προς την ανατολή θα συναντήσει τις πλαγιές του βουνού, πίσω από τις οποίες απλώνεται ο κάμπος των Μεσογείων. Μπορεί το τοπίο να κλέβει σήμερα τις εντυπώσεις των επισκεπτών, όμως τον 12ο αι. μ.Χ., όταν ιδρύθηκε η Μονή των Φιλοσόφων (όπως ήταν γνωστή), οι μοναχοί μπορούσαν να δουν τυχόν επιδρομές και να καταφύγουν στις πλαγιές του Υμηττού. Περίπου τότε κατασκευάστηκαν τα περισσότερα από τα μοναστήρια που θα συναντήσει κανείς κατά μήκος του βουνού, κρυμμένα πίσω από πλαγιές, αφανή ή μεγαλόπρεπα. Τα περισσότερα ανοίγουν τις πόρτες τους, άλλα, πέτρινα κουφάρια σκαρφαλωμένα σε υψώματα, περιμένουν τους περιπατητές να διαβούν τις αιωνόβιες καμάρες τους.
Λουκάς και Φιλόσοφος
Όπως μας είπε μία από τις μοναχές, ο Βασίλειος ο Κυνηγός (όπως ήταν το ονοματεπώνυμό του) ήρθε με τον ανιψιό του, τον Λουκά, και μόνασαν κάποτε εδώ. Στα κείμενα του Μιχαήλ Χωνιάτη, ο Βασίλειος αναφέρεται πράγματι ως ηγούμενος, ο οποίος πιστεύεται ότι σχετιζόταν με τους φιλοσόφους της Μονής Φιλοσόφου της Δημητσάνας Αρκαδίας. Σε επιγραφή του 1205 αναφέρεται ως μοναχός φιλόσοφος, όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα της Μητρόπολης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής. Ήταν αυτός που αφιέρωσε τη Μονή του Υμηττού στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Αργότερα, τον διαδέχθηκε ο ανιψιός του Λουκάς – αμφότεροι αναφέρονται σε μια επιτύμβια επιγραφή του 1235 ως κτήτορες της μονής, ως «Λουκάς και Φιλόσοφος». Σε αυτούς, λοιπόν, οφείλει η μονή τις επωνυμίες «Κυνηγός» και «των Φιλοσόφων».
Τα μοναστήρια του Υμηττού φέρουν, στις καλυμμένες με διαδοχικές στρώσεις μπογιάς τοιχογραφίες τους, σημάδια από τον ρου της Ιστορίας. Όπως μας είπε μία από τις μοναχές, ο ναός φέρει τρία αλλεπάλληλα στρώματα αγιογραφιών – στο αρχαιολογικό κτηματολόγιο διαβάζουμε ότι στο Καθολικό του ναού υπάρχουν τοιχογραφίες του 13ου, του 14ου και του 18ου αιώνα. Σήμερα όμως πολλές έχουν καταστραφεί, αφού, όπως αναφέρεται στη σελίδα της Μητρόπολης, όταν η μονή ήταν ερημωμένη, «χωρικοί σοβάτισαν εξωτερικά και εσωτερικά τον ναό, “σκαλίζοντας” τις αγιογραφίες για να πιάσει ο νέος σοβάς, και τις κατέστρεψαν».
Τα περισσότερα μοναστήρια του Υμηττού κτίστηκαν γύρω στον 12ο αιώνα – επί Αντιβασιλείας του Όθωνα, 412 από τα 500 περίπου μοναστήρια που υπήρχαν στην Ελλάδα διαλύθηκαν λόγω του μικρού αριθμού μοναχών. Αυτό συνέβη και με τη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Κυνηγού. Τελικά, το 1975 ανασυστάθηκε ως γυναικεία κοινοβιακή μονή. Στη γεμάτη αίθουσα του ναού οι ψαλμωδίες δεν έχουν ακόμη τελειώσει όταν ετοιμαζόμαστε να φύγουμε. Στο βάθος καίει ένα κερί, μπροστά του οι πιστοί προσεύχονται ακίνητοι και η φωνή της γυναίκας που ψέλνει μας ακολουθεί καθώς απομακρυνόμαστε.
Μονή Αστερίου, Ταξιαρχών
Δεν θα είχαμε ξεκινήσει για τη σημερινή μας βόλτα αν πριν από λίγο καιρό, σε μια προηγούμενη επίσκεψη, δεν είχαμε γνωρίσει έναν από τους μοναχούς της Μονής Αστερίου Ταξιαρχών. Εκείνος μας είχε πει ότι ο Υμηττός θεωρείται το «Άγιον Όρος της Αττικής» και είχε αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «οι προσευχές των μοναστηριών κυκλώνουν το άστυ». Φτάνουμε στην πόρτα της μονής (μόλις δεκαπέντε λεπτά μετά την αναχώρησή μας από τη Μονή Κυνηγού) και τη βλέπουμε να ξεπροβάλλει ακριβώς όταν ο ήλιος έχει πια κρυφτεί και το τοπίο γύρω μας γίνεται απόκοσμο, προκαλώντας προβληματισμό σε όσους είχαν επιλέξει το βουνό για το κυριακάτικο τρέξιμο. Ο πάτερ Αλέξιος ήρθε εδώ το 2013, όταν το μοναστήρι δεν λειτουργούσε. Αυτό κτίστηκε από τον Όσιο Λουκά τον Στειριώτη λίγο μετά το 920 μ.Χ. – το όνομα «Αστερίου» αποτελεί πιθανόν παράφραση του «εκ Στειρίου». Στο τέλος του 19ου αιώνα είχε πια παρακμάσει, έπειτα ανακαινίστηκε και δέχτηκε και τις παρεμβάσεις της βασίλισσας Φρειδερίκης. Εάν το επισκεφθεί κανείς, μπορεί να δει γκραβούρες του 1700 και να συναντήσει τα δύο γαληνεμένα σκυλιά που περιφέρονται στα πέτρινα τοιχάκια, καλωσορίζοντας τους επισκέπτες. Από τον πάτερ Αλέξιο είχαμε ακούσει πως στον ομφαλό του ναού υπάρχει υπόγεια κρύπτη (τώρα έχει πέσει) που οδηγούσε στη Μονή Καισαριανής και από εκεί στην Ακρόπολη Αθηνών.
Η Μονή Καισαριανής είναι η επόμενη στάση στη διαδρομή μας. Σήμερα λειτουργεί ως μουσείο και μπορεί κανείς να περιηγηθεί με την ησυχία του στους εντυπωσιακούς χώρους της. Περνώντας από μπροστά της, συναντήσαμε ένα ζευγάρι Ιταλών με τα σακίδιά τους, που επέλεξαν να αφήσουν για λίγο το αρχαιοελληνικό μεγαλείο της πόλης και να τιμήσουν την αττική φύση, στα σπλάχνα της οποίας καρτερεί ταπεινά, όπως θα ανακάλυπταν, το βυζαντινό παρελθόν της. Ίσως είναι αυτή που τους κάνει να δείχνουν ερωτευμένοι, ίσως η άνοιξη που έχει αρχίσει να ντύνει τη φύση με τα καλά της· όπως και να ’χει, χαμογελούν σαν αυτή η βόλτα να είναι η πιο όμορφη στιγμή του ταξιδιού τους.
Εδώ λοιπόν, σε μια περιοχή που στην αρχαιότητα φημιζόταν για τις πηγές και το μέλι της, αλλά και για τα λατρευτικά και πνευματικά κέντρα της, ιδρύθηκε στα τέλη του 11ου αιώνα, στη θέση ενός αρχαίου κτίσματος, η Μονή Καισαριανής. Οι μοναχοί καλλιεργούσαν τα ελαιόδεντρα και ασχολούνταν με μελίσσια για να συντηρηθούν. Λόγω της πλούσιας βιβλιοθήκης της αποτελούσε επίσης πόλο έλξης αρχοντικών οικογενειών – μία από αυτές ήταν οι Μπενιζέλοι. Στο κέντρο της νότιας πτέρυγας των κελλιών, εντός της μονής, υπάρχει ένα επιβλητικό κτίσμα, ένας πύργος που φέρει το όνομά τους, σημάδι πως η αρχοντική αθηναϊκή οικογένεια είχε στενές σχέσεις με τη μονή. Δύο γάτες που λιάζονται, απολαμβάνοντας την ησυχία του τοπίου, μας ακολουθούν σε όλη την ξενάγηση. Αποφασίζουν όμως να μας περιμένουν έξω, όταν μπαίνουμε στο σκιερό παρεκκλήσι του Αγίου Αντωνίου, το οποίο, όπως μαθαίνουμε, προστέθηκε αργότερα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Το ίδιο κάνουν και όταν μπαίνουμε στον λουτρώνα, ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα βυζαντινά λουτρά στον ελλαδικό χώρο, το οποίο την περίοδο της Τουρκοκρατίας στέγαζε το ελαιοτριβείο της μονής. Είναι η σιωπή που δεσπόζει στον χώρο αυτή που κάνει τη φαντασία να ταξιδεύει στον χρόνο. Μπαίνοντας στα μικρά κελλιά των μοναχών, βαδίζοντας μπροστά από τα γλυπτά του προαυλίου (από την αρχαιότητα μέχρι και τη νεότερη εποχή), δεν μπορείς παρά να φανταστείς τις στιγμές της καθημερινότητάς τους. Τους βλέπεις να συγκεντρώνονται για να γευματίσουν, να αποσύρονται για να ξεκουραστούν, να προσεύχονται.
Μια σπηλιά γεμάτη εικόνες
Στα πέριξ της μονής υπάρχουν κρυμμένα θαύματα. Το πρώτο από αυτά βρίσκεται στην ανατολική πλευρά: μια πηγή με κεφάλι κριού. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας ήταν αυτή που έδωσε στην περιοχή το όνομά της (Κοτς-Μπασί, δηλαδή «Κριοκεφαλή»). Σήμερα υπάρχει αντίγραφο με όμορφα λαξευμένα κέρατα, περιτριγυρισμένα από βρύα. Μοιάζει με ένα σύμβολο που μια μέρα γέννησε αυθόρμητα η φύση. Συνεχίζοντας και κατευθυνόμενοι προς δύο ερειπωμένα κτίρια που είχαμε ακούσει πως υπάρχουν στην περιοχή, συναντάμε μια δεκαπενταμελή ομάδα τάι τσι. Παραταγμένα σε ένα ξέφωτο, τα μέλη της, το ένα δίπλα στο άλλο, υπακούν στην πράα φωνή του δασκάλου τους.
Δεν αργούμε να ανακαλύψουμε και τον λοφίσκο στον οποίο βρίσκονται ερείπια ναών διαφορετικών περιόδων. Εδώ, στον λόφο του «Κοιμητηρίου των Πατέρων», που αποκαλείται και «Φραγκομονάστηρο», είχε ιδρυθεί ένα από τα πρώτα χριστιανικά κέντρα. Σήμερα, όπως πληροφορηθήκαμε στη Μονή Καισαριανής, σώζονται ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής και ναού του 10ου αιώνα. Αργότερα, την περίοδο της Φραγκοκρατίας, κτίστηκε ο ναός του Αγίου Μάρκου, ή αλλιώς Φραγκομονάστηρο, και τον 17ο αιώνα ο ναός των Ταξιαρχών. Αξίζει να βαδίσει κανείς μέσα στα ερείπια που ενώνουν, το ένα πλάι στο άλλο, αιώνες Ιστορίας. Να σταθεί για λίγο πλάι τους και να αναλογιστεί τη θέση του στον χρόνο. Αυτό κάνουμε κι εμείς, μέχρι που οι σταγόνες της βροχής που άρχισαν να πέφτουν μας υπενθυμίζουν ότι δεν έχουμε άπλετο χρόνο στη διάθεσή μας.
Σε μια περιοχή που στην αρχαιότητα φημιζόταν για τις πηγές και το μέλι της, αλλά και για τα λατρευτικά και πνευματικά κέντρα της, ιδρύθηκε στα τέλη του 11ου αιώνα η Μονή Καισαριανής.
Στο εκκλησάκι της Ανάληψης βρίσκουμε μια παρέα περιπατητικών και βιωματικών δράσεων. Ενωνόμαστε κι εμείς για μια στιγμή με την ομάδα που ονομάζεται Συνάνθιση και παρατηρούμε την καρδιά της «τρύπιας εκκλησίας» (αποκαλείται κι έτσι), αφήνοντας τις εκατοντάδες εικόνες που κρέμονται σε κάθε επιφάνεια στο εσωτερικό της να οδηγήσουν το βλέμμα μας στα πρόσωπα των Αγίων.
Μονή του Αγίου Γεωργίου Κουταλά
Μετά 15 λεπτά οδήγησης φτάνουμε στο Μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου Κουταλά. Η λειτουργία έχει μόλις τελειώσει. Περνάμε από μια μικρή, μισάνοιχτη πόρτα που θα μπορούσε να οδηγεί στην αυλή ενός επαρχιακού σπιτιού. Ο ήχος από τα καναρίνια, που συνθέτουν τη δική τους συμφωνία στην είσοδο, μας καλωσορίζει στον μικρό χώρο. Δύο-τρεις επισκέπτες περιφέρονται, ανάβουν ένα κερί, περιμένουν ευλαβικά την ευκαιρία να μιλήσουν με τη Μίριαμ, τη μοναχή που φροντίζει ώστε να είναι όλα έτοιμα για την απογευματινή ακολουθία. Από τις συζητήσεις τους καταλαβαίνει κανείς πως γνωρίζονται καιρό. «Ο κόσμος αναζητά την ησυχία, την ηρεμία, τη γαλήνη μέσα στη φύση», μας εξηγεί η Μίριαμ. Οι μοναχές είναι εδώ πολλά χρόνια, πάνω από τέσσερις δεκαετίες. Μας κερνάει ένα λουκούμι και μας καλεί να επανέλθουμε το απόγευμα, στην ακολουθία.
Τελευταία στάση, η Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου Προδρόμου Καρέα. Το επιβλητικό σύμπλεγμα πέτρινων κτιρίων, που μοιάζει γαντζωμένο στα βράχια που το περιβάλλουν, είναι εξαιρετικά καλοσυντηρημένο. Προλαβαίνουμε να μπούμε, τραβώντας τον χειροκίνητο μοχλό-κουδούνι, μόλις πέντε λεπτά πριν το μοναστήρι κλείσει τις πόρτες του για τους επισκέπτες. Η λειτουργία έχει τελειώσει. Μία από τις μοναχές βαδίζει μαζί μας στο προαύλιο, ενώ άλλες περιφέρονται εκτελώντας εργασίες. Το μοναστήρι μετά τον μαρασμό του –και αυτό, όπως και πολλά από τα υπόλοιπα–, στις αρχές του 19ου αιώνα, απέκτησε ξανά ζωή από αυτή τη γυναικεία αδελφότητα, η οποία αρχικά έκανε ιεραποστολικό έργο και εδώ και 56 χρόνια βρίσκεται στο σημείο αυτό.
Από το αρχαιολογικό κτηματολόγιο πληροφορούμαστε πως η μονή ιδρύθηκε τον 12ο αιώνα στη θέση παλαιοχριστιανικού ευκτηρίου οίκου, που κι αυτός, με τη σειρά του, είχε κτιστεί στη θέση αρχαίου ιερού του Απόλλωνα του 4ου αι. π.Χ. Μια βόλτα, βέβαια, στον χώρο μπορεί να φωτίσει τα σημάδια μεταγενέστερων επεμβάσεων. Στα δυτικά, πάνω από τη θύρα εισόδου, υπάρχει ένα εντοιχισμένο θωράκιο του 10ου-11ου αιώνα, στο δάπεδο του Καθολικού το τμήμα μιας επιτύμβιας πλάκας από την Παλαιοχριστιανική Εποχή, ενώ σε ένα μαρμάρινο κομμάτι εντοιχισμένο στην είσοδο του Καθολικού υπάρχει χαραγμένη μια επιγραφή του 1575.
Αποχαιρετούμε τις μοναχές και οδηγούμε πίσω στην πόλη. Ο ήλιος παίζει ακόμη τα παιχνίδια του όταν το «λαμπρό» σύμβολο της αστικοποίησης –η αθηναϊκή πολυκατοικία– προβάλλει μπροστά μας, επαναφέροντάς μας απότομα στην όψη του παρόντος της πρωτεύουσας. Πίσω μας, το παρελθόν χιλίων χρόνων, κρυμμένο στο βουνό των μυστηρίων. Ίσως επιστρέψουμε το απόγευμα, πριν σουρουπώσει, όταν οι προσευχές θα ηχήσουν και πάλι στις πλαγιές του, κι αυτές θα αναριγήσουν, τινάζοντας το τελευταίο φως της μέρας από πάνω τους.
