Περπατώντας ανάμεσα στα έλατα του επιβλητικού Παρνασσού, κατάλαβα για μία ακόμη φορά γιατί το βουνό γεννά δέος, μύθο και μαγεία. Μανιτάρια σε παράξενα χρώματα και σχήματα ξεπρόβαλλαν από τις σχισμές των κορμών και το νοτισμένο χώμα. Κρατώντας ένα ψάθινο καλαθάκι και έναν σουγιά, ξεκινήσαμε το «κυνήγι» μαζί με τους ανθρώπους της MyCooperativa. Για 12η χρονιά οι πέντε φίλοι και επιστήμονες της ομάδας οργάνωσαν φθινοπωρινά σεμινάρια αναγνώρισης μανιταριών σε διάφορες γωνιές της χώρας. Εμείς τους ακολουθήσαμε στους βορειοδυτικούς πρόποδες του Παρνασσού, στο χωριό Λιλαία (Κάτω Αγόριανη για τους ντόπιους), μόλις δύο ώρες από την Αθήνα.
«Το μυστικό είναι να κοιτάζει κανείς στις βάσεις των δέντρων, σε σαπισμένα ξύλα και κάτω από πεσμένα, μουλιασμένα φύλλα μετά από βροχή», μας εξηγεί ο Ηλίας Πολέμης, ιδρυτικό μέλος της ομάδας και μεταδιδακτορικός ερευνητής γεωπονίας – μυκητολογίας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αν και εμείς νιώθαμε χαρά με την παραμικρή ανακάλυψη, οι πιο έμπειροι συμμετέχοντες του σεμιναρίου δεν έκρυβαν τον προβληματισμό τους για τη μειωμένη ποικιλία μανιταριών που διαπίστωσαν στο δάσος. Και αυτό γιατί οι περιορισμένες βροχοπτώσεις σε συνδυασμό με επεμβατικές ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η αποψίλωση δασών, έχουν αυξήσει τις εγγραφές στον Κόκκινο Κατάλογο Απειλούμενων Ειδών, όπως διευκρινίζει ο Βασίλης Δασκαλόπουλος, γεωπόνος – μυκητολόγος και υποψήφιος διδάκτορας στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
«Τα μανιτάρια είναι η βάση της ζωής όπως την ξέρουμε σήμερα», σημειώνει ο Ηλίας. «Ακόμη και σήμερα, ο ρόλος τους παραμένει καθοριστικός για την ισορροπία των οικοσυστημάτων». Καθώς περπατάμε στο δάσος και σκάβουμε ελαφρώς το χώμα, εμφανίζεται ένα λευκό, κολλώδες «δίχτυ», σαν υπεδάφιος ιστός αράχνης. Πρόκειται για το μυκήλιο, το βασικό σώμα του μύκητα. Πέρα από τον ρόλο του ως αποικοδομητής, λειτουργεί και ως «μέσο κοινωνικής δικτύωσης» των δασών, επιτρέποντας στα δέντρα να ανταλλάσσουν πληροφορίες και θρεπτικά στοιχεία μέσα από αυτό.
Ως άπειροι κυνηγοί, δεν ξεχωρίζουμε εύκολα τα διαφορετικά είδη. Όταν όμως παρατηρούμε το πρώτο και μετά το δεύτερο, ξάφνου, σαν χριστουγεννιάτικα λαμπάκια, μικρές και μεγάλες στρογγυλές κεφαλές αρχίζουν να εμφανίζονται σε κάθε μας βήμα. Σε ένα φωτεινό άνοιγμα του δάσους παρατηρώ μια τέλεια κυκλική διάταξη μανιταριών, σαν κάποιος να τα έχει τοποθετήσει τελετουργικά το ένα δίπλα στο άλλο. «Ο κύκλος των μαγισσών, έτσι τον έλεγαν οι παλιοί», εξηγεί ο Βασίλης. «Συμβαίνει όταν το μυκήλιο αναπτύσσει ταυτόχρονα προς όλες τις κατευθύνσεις τα αναπαραγωγικά του όργανα, δηλαδή τα μανιτάρια, όπως τα ξέρουμε σήμερα· έτσι δημιουργείται αυτός ο τέλειος κύκλος», θα συμπληρώσει αργότερα στις εκπαιδευτικές διαλέξεις του σεμιναρίου. Πώς να μην επιβεβαιώνει μια τέτοια συμμετρία τη μαγεία της φύσης, σκέφτομαι.
Από το δάσος στο πιάτο
Τα μανιτάρια είναι ένας παράλληλος κόσμος με τεράστιο ερευνητικό αλλά και γαστρονομικό ενδιαφέρον. «Βέβαια, πολλά από τα βρώσιμα είδη δεν τα τρώμε γιατί είναι καυτερά, πικρά ή άγευστα», λέει ο Ηλίας βάζοντας ένα μικρό κομμάτι στο στόμα του. Περίεργη, δοκιμάζω κι εγώ με την άκρη της γλώσσας μου και σε λιγότερο από ένα λεπτό νιώθω ένα ελαφρύ τσίμπημα. «Η Ικαρία είναι το μόνο μέρος στην Ελλάδα που ξέρω να αναγνωρίζουν και να τρώνε όλα τα είδη ρούσουλας, αλλά επειδή δεν είναι και το καλύτερό τους, τις λένε σαχλίτες – σαχλά μανιτάρια δηλαδή», συμπληρώνει.
Σε ένα άνοιγμα παρατηρώ μια τέλεια κυκλική διάταξη μανιταριών, σαν κάποιος να τα έχει τοποθετήσει τελετουργικά το ένα δίπλα στο άλλο.
Άνθρωποι όπως ο Ηλίας Πολέμης και ο Βασίλης Δασκαλόπουλος έχουν αφιερώσει όλη τους τη ζωή στην επιστημονική μελέτη των μυκήτων. Ο Ηλίας, ωστόσο, με ταπεινότητα αναγνωρίζει και τον καθοριστικό ρόλο των εκατοντάδων ερασιτεχνών, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει τον σύλλογο Μανιταρόφιλοι Ελλάδας. «Η συμβολή τους στην αναγνώριση ειδών στην Ελλάδα είναι περίπου ισάξια με εκείνη των επαγγελματιών», σημειώνει.
Στον Παρνασσό συναντήσαμε μερικούς από αυτούς τους παθιασμένους μανιταροσυλλέκτες, και τα μανιτάρια που είδαμε στο δάσος τα βρήκαμε ξανά στο πιάτο μας. Στην Επτάλοφο, στην ταβέρνα Γκρίζα Αρκούδα, οι νόστιμοι μύκητες πρωταγωνιστούν τόσο στο ντεκόρ όσο και στις γεύσεις που φτάνουν στο τραπέζι. Δοκιμάσαμε ψητούς ξερακομανίτες (πλευρώτους), σιτάκε, χειροποίητη πίτα με δική τους ζύμη και θρεπτική μανιταρόσουπα.
«Προερχόμαστε από κτηνοτροφική οικογένεια. Τα μανιτάρια ήταν κάποτε ο μεγαλύτερος μπελάς τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο. Τα έτρωγαν τα πρόβατα όταν έβοσκαν και τρελαίνονταν. Εξαφανίζονταν για μία εβδομάδα-δέκα μέρες», λέει ο ιδιοκτήτης Γιώργος Πανάγου. Ώσπου μια φθινοπωρινή μέρα, καθώς μάζευε ξύλα, αντίκρισε σε μια λάκκα πέρα από ένα λιβάδι, εκατοντάδες διαφορετικά μανιτάρια σε διαφορετικά χρώματα και σχήματα. «Ήταν σαν να τα έβλεπα για πρώτη φορά. Μου κόπηκε η ανάσα». Από τότε έγινε συλλέκτης βιβλίων μυκητολογίας από όλες τις γωνιές του κόσμου.
«Εδώ στο χωριό τρώγαμε δύο είδη: λαγομανίτες και μακρολεπιότες. Στην αρχή, όταν αρχίσαμε να μαζεύουμε λακτάριους ή μορχέλες την άνοιξη, κανείς δεν τα ήθελε. Με τον καιρό, όμως, ο κόσμος τα δοκίμασε και τώρα όλοι τα αναζητούν». Μάλιστα, εδώ και τρία χρόνια, στα τέλη του Οκτώβρη η Αγόριανη φιλοξενεί τη δική της Γιορτή Μανιταριών, κατά την οποία διοργανώνεται «κυνήγι» στο δάσος και μαγείρεμα στην κεντρική πλατεία.
Εγκάρδια φιλοξενία
Καθημερινά, ο Δημήτρης Αρβανίτης, ιδιοκτήτης του παραδοσιακού αρτοποιείου στην πλατεία της Αγόριανης, μας περιποιείται με καφέ και φρεσκοψημένα τυρόψωμα και μπουγάτσες που βγάζει ο ξυλόφουρνος. Το μαγαζί αποτελεί στέκι για τους ντόπιους, καθώς είναι το μόνο καφέ που μένει συνέχεια ανοιχτό στο χωριό, ενώ λειτουργεί αδιάλειπτα εδώ και τρεις γενιές. «Τα Σαββατοκύριακα βέβαια βγάζουμε πιο πολλά προϊόντα», λέει. Σπεσιαλιτέ, η παραδοσιακή χορτόπιτα με τυρί.
Δύο νεαροί στο διπλανό τραπέζι μάς πείθουν να δοκιμάσουμε κάτι εντελώς διαφορετικό: μια βόλτα με ATV προς την Αγία Τριάδα. Η πρώτη μας εξόρμηση στο βουνό με το τετράτροχο αυτό όχημα παντός εδάφους είναι συναρπαστική. Φοράμε κράνος και ακολουθούμε τον 22χρονο Πλάμεν από την Πολύδροσο. Ο αρχικός δισταγμός σύντομα γίνεται ενθουσιασμός. Η διαδρομή είναι βατή, αν και γρήγορα καταλαβαίνουμε πως οι οδηγοί μας έχουν ανέβει και σε πιο άγριες πλαγιές. Η πανοραμική θέα της κοιλάδας του Βοιωτικού Κηφισού έρχεται ως «κερασάκι» σε αυτή τη νέα μας περιπέτεια. «Να, εκεί φαίνεται και το χωριό μου», λέει ο Πλάμεν δείχνοντας τη Σουβάλα ή Πολύδροσο.
Η πανοραμική θέα της κοιλάδας του Βοιωτικού Κηφισού έρχεται ως «κερασάκι» στη νέα μας περιπέτεια.
Στη Σουβάλα, μόλις είκοσι λεπτά από την Άνω Αγόριανη, θα ζήσουμε μία ακόμη ιδιαίτερη εμπειρία: το πρόβειο παγωτό της κυρίας Μάρθας Τυροβόλη. Από το 1968, το ομώνυμο τυροκομείο στεγάζεται απέναντι από το κομμωτήριο του χωριού. Τα προϊόντα της κυρίας Μάρθας, όλα συσκευασμένα στο μαγαζί, είναι εποχικά, με τη «φρέσκια» φέτα και τη γραβιέρα να βγαίνουν μετά τον Δεκέμβρη, όταν οι ντόπιοι κτηνοτρόφοι φέρνουν το γάλα της νέας σεζόν.
Λίγο πιο πάνω, στην ανηφόρα απέναντι από το μνημείο με το πολεμικό αεροπλάνο, δοκιμάζουμε ξανά τη γραβιέρα Τυροβόλη, αυτή τη φορά συνοδεύοντάς τη με μια σειρά ντόπιων κρασιών της οικογένειας Αργυρίου. Μπαίνοντας στο οινοποιείο, μας υποδέχεται η Δέσποινα Αργυρίου, για να μας συνοδεύσει για γευσιγνωσία στον ζεστό χώρο με το τζάκι, πάνω από το κελάρι. Στην εξωτερική αυλή, κάτω από ένα αειθαλές δέντρο δάφνης που βρίσκεται εκεί από το 1800, όταν το οινοποιείο ήταν ακόμη το σπίτι του παππού της, περιμένουν άλλες δύο παρέες καθισμένες γύρω από ένα ξύλινο τραπεζάκι.
Από την Αγία Ελεούσα στα μελίσσια
Μετά την οινογευσία, κατηφορίζουμε προς τις πηγές του Βοιωτικού Κηφισού για μια σύντομη πεζοπορία στο μονοπάτι Αγία Ελεούσα – Κάρκαρος. Αν και ελαφρώς κακοτράχαλη, με μερικές απότομες κλίσεις, η διαδρομή μέσα στο κατάφυτο μονοπάτι μοιάζει νεραϊδένια· τα πουρνάρια δεξιά και αριστερά σχηματίζουν μια φυσική στοά, ενώ σε αρκετά σημεία η θέα είναι πραγματικά απολαυστική. Στην επιστροφή, κοντοστεκόμαστε στα ερείπια του παλαιοχριστιανικού ναού της Αγίας Ελεούσας (5ος-7ος αι. μ.Χ.), που αποπνέει μια ιδιαίτερη αύρα, με τις μαυρισμένες από τον χρόνο πέτρες και έναν χαραγμένο σταυρό. Σε σκιερές, μουσκεμένες από τη βροχή γωνιές γύρω από τα ερείπια, ξανασυναντάμε τις πλέον γνώριμες «εξωγήινες» λαγομανίτες, όπως τις χαρακτηρίζει ο κύριος Νίκος, μελισσοκόμος και συνταξιούχος λογιστής. Νωρίτερα, στην πρωινή του βόλτα, είχε μαζέψει μία πάνω από την Αγόριανη, όπου έχει τοποθετήσει και μερικά από τα μελίσσια του. «Το συγκεκριμένο μανιτάρι το βρίσκουμε συνήθως δαγκωμένο από λαγούς, εξ ου και η ονομασία λαγομανίτα», συμπληρώνει ο φίλος του Δημήτρης Παπαδημητρίου, «μόνιμος παραθεριστής», όπως τον αποκαλούν οι κάτοικοι της περιοχής. Στην αυλή του κυρίου Νίκου στην Αγόριανη, οι μέλισσες βουίζουν γύρω από τους πορτοκαλοκίτρινους κατιφέδες. «Η φύση είναι τέλεια», μας λέει συγκινημένος, καθώς βγάζει ένα τελάρο από το μελίσσι για να μας κεράσει λίγη «τσίχλα» – τις μελωμένες, γεωμετρικά τέλειες κυψέλες που έχτισαν οι εργάτριες μέλισσες. Παράγει μέλι ελάτης, πηχτό και κεχριμπαρένιο, ακολουθώντας το πάθος του από μικρός. Τα τελευταία χρόνια, μαζί με τον γαμπρό του έχουν εξελίξει το χόμπι σε μικρή επιχείρηση. Το μέλι τους το βρήκαμε και στην πλατεία της Αγόριανης, στο μικρό ντελικατέσεν Δώρα Γης.
Χειμωνιάτικη Αγόριανη
Από το μπαλκόνι του κυρίου Νίκου, με θέα στην κοιλάδα του Βοιωτικού Κηφισού, ο Δημήτρης μάς περιγράφει τη γεωμορφολογία της περιοχής. «Είναι περίκλειστη η Αγόριανη· το χωριό βρίσκεται στην αγκαλιά του Παρνασσού, γι’ αυτό έχει και πολύ χιόνι. Πας πίσω, στην Αράχωβα ή στο Λιβάδι, και δεν έχει χιονίσει καν – εδώ είναι όλα άσπρα». Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που το χωριό μαζεύει κόσμο κυρίως τον χειμώνα, ενώ στις γιορτές ζωντανεύει όλες τις μέρες της εβδομάδας. «Ε, ναι, είναι υπερπαραγωγή η Αγόριανη τα Χριστούγεννα!» μας είχε πει νωρίτερα ένας ντόπιος. Πίνοντας τον απογευματινό μας καφέ δίπλα στο τζάκι του καφέ-μπαρ-εστιατορίου Le Grand Chalet, αρχίζουμε ήδη να νιώθουμε το πνεύμα των γιορτών – αλλά ας μην προτρέχουμε. Μέσα από το πελώριο τριγωνικό παράθυρο του μαγαζιού, τα φθινοπωρινά χρώματα του Παρνασσού απλώνονται μπροστά μας για ακόμη μία φορά φωτισμένα από το τελευταίο χρυσαφένιο φως του ηλιοβασιλέματος.
Σημειωματάριο
Διαμονή
Κάστρο Λιλαίας (τηλ. 22340-51320, kastrolilaias.gr). Το κλασικό ξενοδοχείο-εστιατόριο της Κάτω Αγόριανης προσφέρει δωμάτια με όλες τις βασικές ανέσεις. Διαθέτει επίσης μια μεγάλη αίθουσα για πρωινό και φαγητό.
Agoriani Art Suite (τηλ. 6980-027733). Μια πιο εναλλακτική επιλογή στο ίδιο χωριό είναι η σουίτα του ερασιτέχνη καλλιτέχνη Θεόδωρου Χαρμάνη. Ένας χώρος με τζάκι, κήπο και εκκεντρική αισθητική, που μπορεί να φιλοξενήσει έως και οκταμελή οικογένεια ή παρέα, γεμάτος κρυμμένα μυστικά και εικαστικές λεπτομέρειες.
Οινοποιείο και Ξενώνας Αργυρίου (τηλ. 22340-29616, argyriouwinery.gr). Εκτός από οινογευσίες, η οικογένεια Αργυρίου προσφέρει και διαμονή στο πέτρινο οινοποιείο της Πολυδρόσου. Κάποια δωμάτια διαθέτουν και τζάκι.
Φαγητό
Γκρίζα Αρκούδα (Επτάλοφος, τηλ. 22340-61277). Θα έρθετε για τα μανιτάρια, αλλά όχι μόνο γι’ αυτά. Στις επιλογές περιλαμβάνεται το άγριο κυνήγι, καθώς και η εξαιρετική καρυδόπιτα-κέρασμα ως επίλογος.
Τσάφας (Κάτω Αγόριανη, τηλ. 22340-51293). Σπεσιαλιτέ το ντόπιο κατσίκι. Προτείνεται να ενημερώσετε εκ των προτέρων για την επίσκεψή σας το Σαββατοκύριακο, καθώς το μενού είναι στημένο και υπολογισμένο «ανά κεφάλι» από το πρωί. Καθίστε, πάρτε τις σαλάτες και τις αλοιφές, και τα υπόλοιπα αφήστε τα στον κύριο Νίκο.
Le Grand Chalet (Επτάλοφος, τηλ. 22340-61301). Στη ζεστή και σικάτη ατμόσφαιρα του μαγαζιού, ο Θεσσαλονικιός σεφ Αλέξανδρος Θεολόγου προσφέρει από κρουασάν με γέμιση κρέμας μπουγάτσας για μπραντς μέχρι κότσι χοιρινό με πουρέ γλυκοπατάτας και σάλτσα γλυκιάς πιπεριάς. Την περίοδο των γιορτών διοργανώνεται πάρτι με DJ και ρεβεγιόν με ζωντανή μουσική.
Τυροβόλη (Πολύδροσος, τηλ. 22340-51261). Τα τυροκομικά προϊόντα της κυρίας Μάρθας Τυροβόλη περιλαμβάνουν γιαούρτι πρόβειο, σαγανοτύρι, οψιμοτύρι, ρυζόγαλο, φέτα, γραβιέρα, καθώς και το ξεχωριστό της παγωτό με γεύσεις όπως καϊμάκι, κρέμα και σοκολάτα.
Παραδοσιακός Φούρνος Αρβανίτη (Επτάλοφος, τηλ. 22340-61243). Όλα ψημένα στον ξυλόφουρνο. Διαθέτει και εσωτερικό χώρο με τζάκι για να απολαύσετε τον καφέ σας, καθώς και ξενώνα.
Νικόλαος Καρατζάς (Επτάλοφος, τηλ. 22340-61359, 6937-511997). Για το μέλι του κυρίου Νίκου καλέστε τηλεφωνικά ή επισκεφθείτε το ντελικατέσεν Δώρα Γης στην πλατεία του χωριού.
Parnassos Mountain Adventures (parnassosadventures.gr). Eξορμήσεις με ATV στην Αγόριανη ή τουρ με σνόουμομπιλ στο χιονισμένο ελατοδάσος.
Κοντινές εκδρομές
Κατεβαίνοντας από την Άνω στην Κάτω Αγόριανη, έχετε την επιλογή να πάτε είτε αριστερά προς τη Βάργιανη είτε δεξιά προς την Αμφίκλεια. Το χωριό της Βάργιανης, ένα από τα πιο όμορφα του Παρνασσού, με αρχοντικά πέτρινα σπίτια και πλακόστρωτα δρομάκια, είναι ζωντανό μόνο τα Σαββατοκύριακα, καθώς δεν έχει μόνιμο πληθυσμό. Μια βόλτα στα σοκάκια του είναι σαν ταξίδι στον χρόνο, με μικρές πράσινες επιγραφές που καθοδηγούν προς τα πολλά μονοπάτια της περιοχής. Καθίστε στην ταβέρνα Ζέρβας (τηλ. 6936-999380) για την εξαιρετική σπαλομπριζόλα της, αλλά και για πίτες και μαγειρευτά. Λίγο πιο κάτω, η ταβέρνα Η Μπορμπούλα (τηλ. 6936-512103), δίπλα στις ομώνυμες πηγές, είναι γνωστή για τις σούβλες της.
Στην έξοδο προς Αθήνα, μην παραλείψετε μια στάση στη γεμάτη ζωή Αμφίκλεια, όπου ο Λαογραφικός Σύλλογος διοργανώνει τη Γιορτή του Χόνδρου στις 6 Δεκεμβρίου, στήνοντας καζάνια με σπασμένο σιτάρι, ζάχαρη και κανέλα για όλους, στην Άνω Πλατεία. Τις Απόκριες, μάλιστα, ψήνουν εδώ το γνωστό κοντοσούβλι των 130 μέτρων. Για φαγητό, μετά την περιήγηση στον διατηρητέο παραδοσιακό οικισμό, κάντε μια στάση στην όμορφη γωνιά του Μη σε Μέλλει (τηλ. 6985-642587). Στην Κάτω Πλατεία δοκιμάστε αφογκάτο και ραβανί στο Γευσηπωλείον Οικογένεια Θάνου (τηλ. 22340-29019), με δικό τους γάλα από τα πρόβατα της οικογένειας.
