Στον πίνακα του 1798 Η Ψυχή και ο Έρως του Φρανσουά Ζεράρ, που εκτίθεται στο Λούβρο, η Ψυχή, μια όμορφη κοπέλα, δέχεται το πρώτο της φιλί από τον φτερωτό Έρωτα. Το μόνο άλλο ζωντανό ον που διακρίνεται στο κάδρο, πετά πάνω απ’ το κεφάλι της. Είναι μια λευκή πεταλούδα. Σε άλλες αποτυπώσεις του δημοφιλούς μύθου στην τέχνη, η μυθική Ψυχή απεικονίζεται συχνά η ίδια με όμορφα φτερά πεταλούδας – φτερά που της επέτρεψαν να γλιτώσει τον θάνατο, πέφτοντας από ψηλό βράχο, και να προσγειωθεί σε ένα κατάφυτο λιβάδι. Τα ξεχωριστά έντομα με τα φανταχτερά φτερά κέντριζαν πάντα τη φαντασία των ανθρώπων. O αρχαίος μύθος ταύτιζε την ψυχή με μια πεταλούδα που, ελευθερωμένη από το σώμα της, το κουκούλι, νικούσε τον θάνατο και μπορούσε να πετάξει πια ελεύθερη.
Oι πεταλούδες εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον καλλιτεχνών, αλλά και των επιστημόνων. Οι τελευταίοι κρούουν εδώ και χρόνια τον κώδωνα του κινδύνου γι’ αυτά τα όμορφα ζωύφια που λίγοι ξέρουν πόσο πολύτιμο έργο επιτελούν για τη βιοποικιλότητα. Τα αποτελέσματα μιας γιγαντιαίας μελέτης, που δημοσιεύτηκε πριν από λίγες εβδομάδες, ενισχύουν τον προβληματισμό τους: Μέσα σε 20 χρόνια, από το 2000 έως το 2020, οι ΗΠΑ έχασαν το 22% του πληθυσμού των πεταλούδων τους. Το 22%!
Ωστόσο, με τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής να έχουν ταρακουνήσει τη γωνιά εκείνη της παγκόσμιας δημοσιογραφίας που αγωνιά για το μέλλον του πλανήτη, τα αφιερώματα έχουν αρχίσει και πληθαίνουν. Θα γίνουν οι πεταλούδες οι νέες μέλισσες; Το μόνο σίγουρο είναι πως είναι εξίσου πολύτιμες – και βρίσκονται, εξίσου, σε κίνδυνο.
Οι πεταλούδες ως βιοενδείκτες
Γιατί μας αφορά αυτό; «Οι πεταλούδες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη λειτουργία των οικοσυστημάτων», εξηγεί η δρ Κωνσταντίνα Ζωγράφου, επικεφαλής ερευνήτρια στο Εργαστήριο Διατήρησης της Βιοποικιλότητας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. «Γονιμοποιούν καλλιεργούμενα και άγρια φυτά και αποτελούν τροφή για άλλα ζώα, όπως είναι τα πουλιά και οι νυχτερίδες, σε όλα τα στάδια του βιολογικού τους κύκλου». Η ίδια παραδέχεται πως οι πεταλούδες μπορεί να μην είναι η πρώτη ομάδα επικονιαστών που μπορεί να σκεφτεί κάποιος, ωστόσο, όπως λέει, ενδέχεται η συμβολή τους να είναι πολύ μεγαλύτερη από ό,τι νομίζουμε. Αναφέρει ως παράδειγμα μια έρευνα που ανέλυε το νέκταρ που συλλεγόταν από άτομα μιας απειλούμενης πεταλούδας στη Βόρεια Αμερική: «Η πεταλούδα είχε επισκεφτεί πάνω από 40 είδη φυτών, όταν σε επιτόπιες παρατηρήσεις για 20 χρόνια είχαν καταγραφεί μόνο 15 είδη φυτών», λέει.
«Η πεταλούδα είναι βιοενδείκτης», συμπληρώνει ο Λάζαρος Παμπέρης, ερευνητής που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην έρευνα των πεταλούδων. Σχολιάζει πως η ευημερία τους θα πρέπει να μας απασχολεί, αν μας ενδιαφέρει να μην καταστραφεί το περιβάλλον· αντίθετα να συντηρηθεί και αν γίνεται να βελτιωθεί. «Επειδή ζουν έναν χρόνο, είναι μια γρήγορη ανταπόκριση στις αλλαγές του περιβάλλοντος. Αν πας τον Μάρτιο και τις δεις, και επιστρέψεις τον επόμενο Μάρτιο και δεν βρίσκονται πια εκεί, σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά στο οικοσύστημα της περιοχής και πρέπει να ερευνηθεί», λέει.
Η Ελλάδα, με την πλούσια φύση της, φιλοξενεί περίπου 236 είδη πεταλούδας, ωστόσο, όπως λέει η δρ Ζωγράφου, δεν γνωρίζουμε τους αριθμούς για την πραγματική μείωση των πληθυσμών τους, αφού δεν έχει καθιερωθεί η συστηματική παρακολούθησή τους σε ετήσια βάση. Μόλις το 2021 συστάθηκε εθελοντικά το Apollo (εθνικό εθελοντικό πρόγραμμα βιοπαρακολούθησης των πεταλούδων της Ελλάδας) στο οποίο συμμετέχει, ξεκινώντας από την Αθήνα, τη Θράκη, τα Ιωάννινα, την Πάτρα και τη Λέσβο. Μια συστηματική παρακολούθηση, λέει η ίδια, θα περιλάμβανε την καταγραφή των πεταλούδων στο πεδίο, «σε συγκεκριμένες τοποθεσίες που επαναλαμβάνονται μηνιαίως από τον ίδιο παρατηρητή κατά τους εαρινούς μήνες, όταν τα ενήλικα άτομα δραστηριοποιούνται». Ωστόσο, η έρευνα των βιολόγων και των λοιπών επιστημόνων έχει ιδιαιτερότητες, αφού, εκτός των υπολοίπων παραγόντων, παρουσιάζει τη δυσκολία του καιρού, ιδιαίτερα σε υψηλά υψόμετρα. Και ένα πανεπιστημιακό πρόγραμμα περιλαμβάνει εγκεκριμένες μετακινήσεις και διαμονές κοντά στο πεδίο έρευνας, συνεννοήσεις με τους φορείς διαχείρισης για την πρόσβαση και αβέβαιες καιρικές συνθήκες.
Η Ελλάδα, με την πλούσια φύση της, φιλοξενεί περίπου 236 είδη πεταλούδας, ωστόσο δεν γνωρίζουμε τους αριθμούς για την πραγματική μείωση των πληθυσμών τους, αφού δεν έχει καθιερωθεί η συστηματική παρακολούθησή τους σε ετήσια βάση.
Πεταλούδες στο e-bay
Τι σκοτώνει τις πεταλούδες εκτός από τους συλλέκτες; Εμείς οι υπόλοιποι. Η ανθρώπινη δραστηριότητα, οι αλλαγές της χρήσης της γης, η υπεργεωργία, τα φυτοφάρμακα, η κλιματική αλλαγή.
