Τι είναι;
Η κορτιζόλη είναι ορμόνη που παράγεται από τα επινεφρίδια και αποτελεί βασικό μέρος του μηχανισμού προσαρμογής στο στρες. Συχνά αποκαλείται «ορμόνη του στρες», όμως ο ρόλος της είναι πολύ ευρύτερος: συμμετέχει στη ρύθμιση του μεταβολισμού, της γλυκόζης, της αρτηριακής πίεσης, της ανοσολογικής λειτουργίας και του κιρκάδιου ρυθμού, δηλαδή του εσωτερικού βιολογικού μας ρολογιού. Σε φυσιολογικές συνθήκες είναι απαραίτητη για την καθημερινή λειτουργία του οργανισμού.
Πώς συνδέεται με το στρες;
Οταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται μια απειλή, σωματική ή ψυχολογική, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης. Βραχυπρόθεσμα, αυτό είναι προστατευτικό: αυξάνει την ενέργεια και την εγρήγορση. Οταν όμως το στρες γίνεται χρόνιο και δεν υπάρχει «αποφόρτιση», τότε η συνεχής ενεργοποίηση αυτού του μηχανισμού επηρεάζει αρνητικά τον μεταβολισμό, τον ύπνο και τη διατροφική συμπεριφορά.
Γιατί την ακούμε όλο και πιο συχνά;
Στα σόσιαλ μίντια συχνά παρουσιάζεται υπεραπλουστευμένα ως η «ορμόνη που μας παχαίνει». Στην πραγματικότητα, η κορτιζόλη συνδέεται με πολλά χαρακτηριστικά της σύγχρονης ζωής: χρόνιο στρες, κακή ποιότητα ύπνου, έντονους ρυθμούς και δυσκολία ελέγχου του βάρους.
Συνδέεται με την «ορμονική πείνα»;
Ο όρος αυτός δεν είναι επίσημος ιατρικός όρος, περιγράφει όμως ένα υπαρκτό φαινόμενο. Η κορτιζόλη επηρεάζει περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την όρεξη και την ανταμοιβή, γι’ αυτό σε περιόδους στρες πολλοί άνθρωποι νιώθουν μεγαλύτερη επιθυμία για φαγητό, ιδίως για τροφές πλούσιες σε ζάχαρη και λίπος.
Προκαλεί λιγούρες και αύξηση του βάρους;
Μπορεί να συμβάλει, ιδιαίτερα όταν τα επίπεδά της παραμένουν αυξημένα για μεγάλο διάστημα. Η χρόνια ενεργοποίηση του μηχανισμού του στρες συνδέεται με υπερφαγία και συσσώρευση λίπους, κυρίως στην κοιλιακή χώρα. Ωστόσο, η κορτιζόλη δεν δρα μόνη της: σημαντικό ρόλο παίζουν και η έλλειψη ύπνου, η καθιστική ζωή και η ψυχολογική επιβάρυνση.
Πώς επηρεάζουν ο ύπνος και οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής;
Η κορτιζόλη ακολουθεί φυσιολογικά έναν ημερήσιο ρυθμό: είναι υψηλή το πρωί και χαμηλή το βράδυ. Η έλλειψη ύπνου, τα ακανόνιστα ωράρια και η συνεχής υπερδιέγερση διαταράσσουν αυτόν τον κύκλο, κρατούν τον οργανισμό σε μια κατάσταση μόνιμης «ετοιμότητας» και οδηγούν σε μεγαλύτερη κόπωση, αυξημένη όρεξη και μειωμένο έλεγχο της πείνας.
Ποιοι είναι πιο ευάλωτοι στην απορρύθμιση της κορτιζόλης;
- Ανθρωποι με χρόνιο εργασιακό ή ψυχολογικό στρες
- Ατομα με κακό ύπνο
- Εργαζόμενοι σε βάρδιες
- Ατομα με παχυσαρκία ή μεταβολικό σύνδρομο
Πώς μετριέται;
Η μέτρηση της κορτιζόλης δεν είναι απλή, καθώς τα επίπεδά της αλλάζουν μέσα στην ημέρα. Μπορεί να μετρηθεί σε αίμα, σάλιο ή ούρα 24ώρου, κυρίως όταν υπάρχει υποψία ενδοκρινολογικής διαταραχής και όχι για να αξιολογήσουμε απλώς αν κάποιος «έχει πολύ στρες».
Πώς μπορούμε να τη μειώσουμε;
Δεν υπάρχει «μαγική» τροφή ή συμπλήρωμα. Η καλύτερη προσέγγιση είναι η αποκατάσταση βασικών ισορροπιών: επαρκής ύπνος, συστηματική άσκηση, καλύτερη διαχείριση του στρες, ισορροπημένη διατροφή, περπάτημα, έκθεση στο φυσικό φως και σταθερές ώρες γευμάτων.
Κωνσταντίνος Μπαλαμπάνης, MD, PhD, ειδικός παθολόγος – διαβητολόγος, ακαδημαϊκός υπότροφος Παθολογίας – Σακχ. Διαβήτη – Β΄ Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου «Αττικόν»
