Mια από τις μεγαλύτερες χαρές των γιορτών, είναι να γεμίσει το σπίτι με τις μυρωδιές των χριστουγεννιάτικων γλυκών. Φουρνιές μελομακάρονα και κουραμπιέδες, λόφοι από τηγανητές μελωμένες δίπλες, μυρωδάτες και αφράτες βασιλόπιτες! Κι ακόμη, φοινίκια, ισλί, χριστόψωμα, κουλούρες, γκετέ, πρωτοχρονιάτικοι λουκουμάδες, τηγανίτες και κουλούρια, τοπικά γλυκίσματα, εορταστικά, συμβολικά και τελετουργικά, που ετοιμάζονται σε κάθε γωνιά της Ελλάδας και στις μεγάλες εστίες του ελληνισμού. Η ποικιλία τους είναι τεράστια και θα χρειαζόμασταν τόμους ολόκληρους για να τα παρουσιάσουμε αναλυτικά, όμως τελικά αυτό που έχει σημασία είναι ο κοινός παρονομαστής όλων τους: φτιάχνονται με καλά υλικά, ιδιαίτερα, που δεν συνηθίζονται τον υπόλοιπο χρόνο και το καθένα από τα οποία έχει τον συμβολισμό του.
 |
 |
Το εορταστικό Δωδεκαήμερο
Στη χριστιανική θρησκεία, το χρονικό διάστημα από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Θεοφάνια το λένε Δωδεκαήμερο ή Δωδεκάμερο – περίοδος ιδανική για να τοποθετηθεί εκεί και η αλλαγή του έτους. Έτσι, όλα τα έθιμα, ακόμη και τα γαστρονομικά, ήταν και είναι τέτοια, που να επιζητούν το καλό, την υγεία, την ευετηρία και την αφθονία για όλο τον χρόνο που έρχεται. Φαγητά, αλλά και γλυκά, ετοιμάζονται μέσα στο σπίτι, γύρω από την οικογενειακή εστία και τη φωτιά της, σαν ένα είδος προστασίας από το κρύο και το σκοτάδι, μέσα στην ασφάλεια του οίκου. Το ελαιόλαδο και οι ξηροί καρποί, όπως τα καρύδια, τα αμύγδαλα και τα φουντούκια (των οποίων η συγκομιδή έχει μόλις ολοκληρωθεί), συμβολίζουν την καλή σοδειά, την αφθονία και τον πλούτο και δεν λείπουν από τα γλυκά. Το μέλι και αργότερα η ζάχαρη θα γλυκάνουν τη δύσκολη ζωή και το άφθονο βούτυρο θα συμπληρώσει τον πλούτο των γλυκών, ο οποίος επιθυμούμε να μεταφερθεί και στην ίδια τη ζωή.
Ζυμώματα ένα σωρό
 |
 |
Τα πιο συνηθισμένα γλυκά των ημερών αυτών είναι τα ζυμωτά ψωμιά και οι κουλούρες, εμπλουτισμένα όμως με μέλι ή ζάχαρη, με ξερά φρούτα και ξηρούς καρπούς. Το χαρακτηριστικότερο γιορτινό γλυκό ψωμί σχεδόν σε όλη την Ελλάδα είναι το χριστόψωμο ή ψωμί του Χριστού ή σταυροψώμι. Είναι ένα ψωμί απλό, συχνά χωρίς πολλά πολλά γλυκαντικά, αλλά γεμάτο με υλικά συμβολικά και ξεχωριστά, όπως καρύδια και σταφίδες, που δεν συνηθίζονται στα καθημερινά ψωμιά. Με κομματάκια ζύμης στολίζουν περίτεχνα την επιφάνειά του, συνήθως με έναν μεγάλο σταυρό, που στο κέντρο και στις άκρες του μπήγουν από ένα ολόκληρο καρύδι, ενώ, ανάλογα με την ασχολία της οικογένειας, πλάθουν στην επιφάνεια και άλλα στολιδάκια: λουλούδια, στάρια και ελιές αν είναι αγροτική φαμίλια, αρνάκια και κατσικάκια αν είναι ποιμενική, ακόμη και ψάρια και καΐκια αν είναι οικογένεια ψαράδων. Στο ψωμί αυτό συχνά κάρφωναν και κλαδάκια ελιάς ή στάχυα σταριού και έμπηγαν μήλα, σύκα και πορτοκάλια.
Η λαογράφος της ελληνικής γαστρονομίας, η αείμνηστη Εύη Βουτσινά, καταγράφει αμέτρητες παραλλαγές χριστόψωμου. Στα Κύθηρα, για παράδειγμα, το έφτιαχναν με πετιμέζι, που το έκανε εξαιρετικά νόστιμο, αλλά αρκετά σκούρο. Έφτιαχναν μάλιστα δύο, ένα για τα Χριστούγεννα και ένα για την Πρωτοχρονιά. Στα Επτάνησα, ιδιαίτερα στη Ζάκυνθο και στην Κεφαλονιά, ψήνουν τη χριστοπαραμονιάτικη κουλούρα, ένα εφτάζυμο ψωμί σαν κουλούρα μεγάλη, με τρύπα στη μέση, γεμάτο σταφίδες και καρύδια, αρωματισμένο με μπαχαρικά και στολισμένο με μικρά ζαχαρωτά, κουφέτα και ζάχαρη. Η ζύμη είναι κάπως δύσκολη, όπως κάθε ζύμη που περιέχει ζάχαρη και λάδι, αλλά, όταν πετύχει, είναι ένα ανεπανάληπτης νοστιμιάς ψωμί. Ο πατέρας (ή μαζί με τη μητέρα) το κρατάει την παραμονή πάνω από τη φωτιά του τζακιού, την εστία, ψάλλοντας γιορτινά τροπάρια, και χύνει από την τρύπα, πάνω στη φλόγα, κρασί και λάδι, σε ένα σπάνιο τελετουργικό που θυμίζει τις αρχαίες σπονδές.
Μελομακάρονα, φοινίκια και ισλί
 |
 |
Χριστούγεννα δίχως μελομακάρονα δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς. Είναι κι αυτό ένα γλύκισμα ενταγμένο στο γενικό σύνολο των γλυκών των ημερών, που φτιάχνεται με βασικά υλικά όλα εποχικά: ελαιόλαδο, χυμό πορτοκαλιού, μέλι, καρύδια. Η λέξη ετυμολογικά προέρχεται από την αρχαιοελληνική «μακαρία», ένα είδος ζυμωτής, ημίγλυκης ψυχόπιτας με οβάλ σχήμα, σαν μεγάλο σημερινό μελομακάρονο, που σερβιριζόταν στα νεκρώσιμα δείπνα για να τιμηθεί η μνήμη του αποθανόντος, να μακαριστεί δηλαδή ο νεκρός, ο μακαρίτης. Στα μεσαιωνικά και βυζαντινά χρόνια, το νεκρώσιμο δείπνο συνολικά ονομαζόταν «μακαρωνία» και, εκτός από τη μακαρία, σερβίρονταν και ζυμαρικά. Με τα χρόνια, η μακαρία κόπηκε σε πιο εύχρηστα, ατομικά κομμάτια και, για να γλυκάνει κάπως ο πόνος της απώλειας για τον νεκρό, περιλούστηκε με αραιωμένο μέλι, δίνοντας πια την τελική μορφή στο μελομακάρονο που γνωρίζουμε, αλλά και το όνομά του: μέλι + μακαρία = μελομακάρονο. Γιατί όμως ένα «θλιβερό» γλύκισμα σερβίρεται τις ημέρες των γιορτών, που είναι κατεξοχήν ημέρες χαράς; Μα ακριβώς για να διατηρήσουμε τη μνήμη των αγαπημένων μας, που νιώθουμε ότι μας λείπουν πολύ περισσότερο αυτές τις ημέρες της οικογενειακής θαλπωρής. Συχνά τα μελομακάρονα συγχέονται με τα φοινίκια, που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες από την Πόλη και τη Μικρά Ασία. Η διαφορά όμως είναι ότι τα φοινίκια είναι χριστουγεννιάτικα μπισκότα, αρκετά μεγαλύτερα σε μέγεθος από τα μελομακάρονα, έχουν γέμιση με μέλι, καρύδια και κανέλα και δεν σιροπιάζονται πάντα. Η ζύμη τους είναι πολύ αφράτη και θρυπτή, που οφείλεται στην αλισίβα, στο σταχτόνερο δηλαδή, και πριν από το ψήσιμο τα σφραγίζουν με μια στενή οβάλ σφραγίδα με τον δικέφαλο αετό.
Περισσότερο κοντά στα μελομακάρονα είναι τα σιροπιαστά ισλί, που όμως φτιάχνονται με βούτυρο και όχι με ελαιόλαδο. Πατρίδα τους είναι η Τραπεζούντα του Πόντου και αργότερα η Καππαδοκία, και το όνομά τους είναι τουρκικό: «Ισ» στα τουρκικά σημαίνει «εργασία» και τα ισλί είναι πραγματικά μπελαλίδικα γλυκάκια. Το πιο χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι το «χτένισμα» της επιφάνειάς τους με ένα ειδικό τσιμπιδάκι που το έφτιαχναν οι σιδεράδες αποκλειστικά για τα ισλί – ήταν μάλιστα ένα ωραίο δώρο στις νοικοκυρές. Τα ετοίμαζαν για την Πρωτοχρονιά, τη γιορτή των Φώτων και του Αϊ-Γιαννιού.
Διαβάστε περισσότερα στον Γαστρονόμο
