Τον Ιούνιο του 342 π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας στράφηκε προς τη Θράκη, αφήνοντας προς το παρόν στην άκρη τα σχέδιά του για ηγεμονία στην ελλαδική χερσόνησο. Οι επιτυχίες του στην Κεντρική Ελλάδα τα προηγούμενα χρόνια είχαν ανησυχήσει μερίδα των Αθηναίων πολιτικών, με προεξάρχοντα τον γνωστό ρήτορα Δημοσθένη.
Από την άλλη, οι νίκες του Μακεδόνα βασιλέα είχαν προξενήσει μεγάλη εντύπωση, κάνοντας τους υποστηρικτές της πανελλήνιας ιδέας, με κύριο εκφραστή τον Ισοκράτη, να στρέψουν σε εκείνον την προσοχή τους για τη διεξαγωγή ενός πολέμου εναντίον των Περσών.
«Αναλογίσου τι αξία έχει να καταπιάνεσαι με έργα που, αν θα τα επιτύχεις, η δόξα σου θα φθάσει τους διασημότερους άντρες της οικουμένης, και αν διαψευσθούν οι προσδοκίες σου, θα αποκτήσεις τουλάχιστον την εύνοια των Ελλήνων», ανέφερε χαρακτηριστικά ο Αθηναίος ρητοροδιδάσκαλος στον λόγο του «Φίλιππος» απευθυνόμενος προς τον Αργεάδη βασιλέα. Ο Ισοκράτης κάλεσε τον Φίλιππο να καταλύσει, εάν ήταν δυνατόν, την Περσική Αυτοκρατορία ή τουλάχιστον να καταλάβει τη Μικρά Ασία έως την Κιλικία και τη Σινώπη, απελευθερώνοντας τις ελληνικές πόλεις και ιδρύοντας νέες, στις οποίες θα μπορούσαν να εγκατασταθούν οι ενδεείς που περιφέρονταν από περιοχή σε περιοχή θέτοντας σε κίνδυνο την τάξη.
Κατά την εκστρατεία του στη Θράκη ο Φίλιππος κατάφερε να υποτάξει τους τοπικούς ηγεμόνες Κερσεβλέπτη και Τήρη, μεγαλώνοντας κατά πολύ το βασίλειό του. Στη συνέχεια οργάνωσε όλη την περιοχή από τον ποταμό Νέστο έως τις ακτές της Μαύρης Θάλασσας ως επαρχία με διοικητή έναν στρατηγό, κατά το πρότυπο, όπως αναφέρουν οι πηγές, των περσικών σατραπειών. Την ίδια χρονιά, ο Φίλιππος σύναψε συμμαχία με τον Ερμία, τον ηγεμόνα του Αταρνέως της δυτικής Μικράς Ασίας, κάνοντας όλους να πιστεύουν ότι η επικείμενη εκστρατεία του εναντίον των Περσών ήταν πια κοντά.
Το 340 π.Χ., ο Δημοσθένης κατάφερε να ωθήσει τους Αθηναίους να συνάψουν αμυντική συμμαχία με τους Ευβοείς, τους Μεγαρείς και τους Κορίνθιους εναντίον του Φιλίππου, ενώ εκείνος προσπαθούσε να καταλάβει την Πέρινθο και το Βυζάντιο στη Θράκη. Οι Αθηναίοι διακήρυξαν ότι οι ενέργειες του Φιλίππου στα Στενά δεν ήταν σύμφωνες με τη συνθήκη του Φιλοκράτους και ως εκ τούτου τη θεωρούσαν άκυρη.
Ο Φίλιππος βρέθηκε σε δύσκολη θέση δεδομένης της υπεροχής των Αθηναίων και των συμμάχων τους στη θάλασσα. Συναντώντας δυσκολίες στην κυρίευση του Βυζαντίου, πραγματοποίησε εκστρατεία στον Βορρά κατά των Σκυθών και των Τριβαλλών το 339 π.Χ. για την αναπτέρωση του ηθικού των ανδρών του. Επειτα επενέβη στις υποθέσεις της Δελφικής Αμφικτιονίας, αφού έλαβε την ηγεσία του πολέμου εναντίον των Λοκρών της Αμφισσας. Παρότι ήταν τραυματισμένος από μια μάχη εναντίον των Τριβαλλών, ο Φίλιππος έδρασε αστραπιαία, πραγματοποιώντας εντατική πορεία προς τον Νότο. Ξάφνιασε τους πάντες όταν έφθασε νοτίως των Θερμοπυλών τον Νοέμβριο του 339 π.Χ. Στις αρχές του επόμενους έτους, κατέλαβε την Αμφισσα και την τιμώρησε, σύμφωνα με εντολή των Αμφικτιόνων.
Η είδηση της ταχύτατης καθόδου του Φιλίππου στη νότια Ελλάδα έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία στην Αθήνα, προκαλώντας τον πανικό των κατοίκων της. Κυρίως ο Φίλιππος αποτελούσε κίνδυνο για τη Θήβα, όχι για την Αθήνα, παρά το γεγονός ότι ο Αργεάδης βασιλέας έτρεφε ελπίδες να πάρει με το μέρος του τους Βοιωτούς. Οι δύο πόλεις σύναψαν συμμαχία, με τους Θηβαίους να λαμβάνουν την αρχηγία στη στεριά, ενώ στη θάλασσα να συμφωνείται η εναλλαγή της αρχηγίας ανάμεσά τους.
Στις 2 Αυγούστου 338 π.Χ. δόθηκε η αποφασιστική μάχη ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους αντιπάλους τους στην πεδιάδα του Κηφισού, κοντά στη Χαιρώνεια. Αμφότερα τα αντίπαλα στρατόπεδα διέθεταν περίπου 30.000 άνδρες. Απέναντι στους Αθηναίους ο Φίλιππος παρέταξε το ελαφρύ πεζικό, αναλαμβάνοντας ο ίδιος την ηγεσία του, ενώ απέναντι από τους Θηβαίους παρέταξε τμήματα των πεζεταίρων με επικεφαλής τους πιο ικανούς στρατηγούς του, καθώς και το βαρύ ιππικό με επικεφαλής τον δεκαοχτάχρονο διάδοχό του Αλέξανδρο. Από τις διαθέσιμες πηγές εξάγεται το συμπέρασμα ότι ο Φίλιππος εφάρμοσε την τακτική της λοξής φάλαγγας, την οποία είχε διδαχθεί κατά τη διαμονή του στη Θήβα.
Τα στρατεύματα των Μακεδόνων κατατρόπωσαν τους Αθηναίους και Θηβαίους συμμάχους στη μάχη της Χαιρώνειας. Πάνω από 1.000 Αθηναίοι σκοτώθηκαν στη μάχη, ενώ περισσότεροι από 2.000 αιχμαλωτίστηκαν. Παρά τη συντριπτική νίκη του, ο Φίλιππος δεν διέταξε την καταδίωξη των αντιπάλων του. Πριν από τη διεξαγωγή της μάχης, είχε αποφασίσει να συμφιλιωθεί με τον ηττημένο αντίπαλο σε περίπτωση που νικούσε. Στην Αθήνα επέβαλε πολύ επιεικείς όρους, εγγυώμενος την ελευθερία και ανεξαρτησία της και αποδίδοντας τους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα. Στη Θήβα, ωστόσο, εξαιτίας της αποστασίας της, επέβαλε την τιμωρία της εγκατάστασης μακεδονικής φρουράς στην Καδμεία και την ανοικοδόμηση των Πλαταιών και του Ορχομενού.
Μετά τη μάχη της Χαιρώνειας, μια νέα εποχή ξεκινούσε για τους Eλληνες, στην οποία πρωταγωνιστές ήταν πλέον οι Μακεδόνες.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
