Στη Σπάρτη του 8ου αιώνα π.Χ., όπου η καταγωγή, η πειθαρχία και η θέση μέσα στην κοινότητα είχαν τεράστια σημασία, υπήρξε κάποτε μια ομάδα ανθρώπων που βρέθηκε στο περιθώριο. Είχαν σπαρτιaτική καταγωγή, μεγάλωσαν μέσα στον σπαρτιατικό κόσμο, αλλά ποτέ δεν θεωρήθηκαν ισότιμοι πολίτες. Η αρχαία παράδοση τους ονόμασε «Παρθενίες». Από αυτή την αμφισβητούμενη ομάδα θα ξεκινούσε μία από τις πιο παράξενες ιστορίες του ελληνικού αποικισμού. Οι Παρθενίες συγκρούστηκαν με την ίδια τους την πόλη, εξορίστηκαν και ταξίδεψαν προς τη Δύση. Εκεί, στις ακτές της Κάτω Ιταλίας, ίδρυσαν τον Τάραντα, μια πόλη που θα γινόταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της Μεγάλης Ελλάδας.
Οι Παρθενίες και το σπαρτιατικό αδιέξοδο
Η ιστορία αρχίζει στα χρόνια του Πρώτου Μεσσηνιακού Πολέμου (την περίοδο δηλαδή μεταξύ 742-724 π.Χ. σύμφωνα με τον Παυσανία). Η Σπάρτη, σε αντίθεση με άλλες ελληνικές πόλεις που αναζήτησαν λύσεις στον υπερπόντιο αποικισμό, στράφηκε πρώτα στην κατάκτηση γειτονικών εδαφών εντός της Πελοποννήσου. Η μακρά απουσία όμως μεγάλου μέρους του ανδρικού πληθυσμού που βρισκόταν στο πεδίο της μάχης, δημιούργησε ένα πρόβλημα που οι αρχαίες αφηγήσεις προσπάθησαν αργότερα να εξηγήσουν με διαφορετικούς τρόπους.
Για την καταγωγή των Παρθενιών υπάρχουν τρεις βασικές εκδοχές. Η πρώτη λέει ότι, όσο οι ελεύθεροι Σπαρτιάτες βρίσκονταν στον πόλεμο, οι γυναίκες της πόλης απέκτησαν παιδιά με άνδρες κατώτερης κοινωνικής θέσης. Η δεύτερη αναφέρει πως κάποιοι Σπαρτιάτες αρνήθηκαν να εκστρατεύσουν εναντίον της Μεσσηνίας και έμειναν πίσω. Τα παιδιά εκείνων που θεωρήθηκαν δειλοί δεν αναγνωρίστηκαν ως ισότιμοι πολίτες. Η τρίτη εκδοχή αναφέρει πως όταν ξεκίνησε ο πόλεμος οι Σπαρτιάτες ορκίστηκαν να μην επιστρέψουν στην πατρίδα τους αν δεν νικήσουν. Ο πόλεμος όμως συνεχιζόταν για αρκετά χρόνια και εν τω μεταξύ είχαν γεννηθεί νέοι κάτοικοι, οι οποίοι δεν είχαν δώσει αυτόν τον όρκο. Εκείνους τους νεαρούς οπλίτες οι Σπαρτιάτες τους επέτρεψαν να επιστρέψουν στην πόλη και να σμίξουν με τις γυναίκες προκειμένου να συνεχίσει να έχει πληθυσμό η περιοχή τους. Οταν τελείωσε νικηφόρα ο πόλεμος και γύρισαν πίσω, τα παιδιά αυτών των γάμων, τους Παρθενίες, δεν τα αναγνώριζαν ως νόμιμους Σπαρτιάτες. Οι εκδοχές μπορεί να διαφέρουν, ωστόσο μας οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα: οι Παρθενίες έφεραν σπαρτιατική καταγωγή, χωρίς ωστόσο να απολαμβάνουν πλήρη πολιτικά δικαιώματα. Σε μια κοινωνία τόσο αυστηρά οργανωμένη, αυτό δεν ήταν ένα μικρό ζήτημα. Η αμφισβήτηση της θέσης τους μπορούσε να γεννήσει δυσαρέσκεια, και ακολούθως αυτή η δυσαρέσκεια να μετατραπεί σε πολιτική απειλή.
Η συνωμοσία στα Υακίνθια
Οπως αναφέρει ο αρχαιολόγος με μεταπτυχιακό στην προϊστορική και διδακτορικό στην κλασική αρχαιολογία, δρ Θεόδωρος Παπακώστας, στο νέο του βιβλίο υπό τον τίτλο «Πόση Μεγάλη Ελλάδα θέλετε; – Ναι!» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Key Books, οι Παρθενίες βρίσκονταν σε δυσμενή θέση, οπότε οργανώθηκαν γύρω από έναν αρχηγό, τον Φάλανθο. Το σχέδιό τους ήταν αρκετά τολμηρό. Θα επιχειρούσαν να ανατρέψουν την εξουσία στη Σπάρτη. Η στιγμή που επέλεξαν ήταν τα Υακίνθια, μία από τις σημαντικότερες γιορτές των Σπαρτιατών, που τελούνταν στις Αμύκλες προς τιμήν του Υακίνθου και του Απόλλωνα.
Οι Αμύκλες, αρχαίος οικισμός της Λακωνίας, κοντά στη Σπάρτη, είχαν ιδιαίτερο βάρος για την ταυτότητα των κατοίκων της περιοχής. Η Σπάρτη σχηματίστηκε από κώμες, δηλαδή μικρότερους οικιστικούς πυρήνες, και το ιερό του Αμυκλαίου Απόλλωνα εξελίχθηκε σε πανσπαρτιατικό κέντρο λατρείας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, γεμάτο κόσμο, τελετουργίες και θρησκευτικό κύρος, οι Παρθενίες θα έδιναν το χτύπημά τους. Το σύνθημα για να ξεκινήσει η επίθεση θα ήταν απλό. Ο Φάλανθος θα φορούσε στο κεφάλι του την κυνή, ένα δερμάτινο κάλυμμα, και τότε οι συνωμότες θα ξεκινούσαν το εγχείρημά τους. Το σχέδιο όμως προδόθηκε. Ο αρχαιολόγος δρ Θεόδωρος Παπακώστας μεταφέρει τη σκηνή με κινηματογραφική ένταση: μέσα στο πλήθος, ένας κήρυκας στάθηκε σε ένα ψηλό σημείο, για να τον βλέπουν όλοι, και φώναξε απειλητικά: «Φάλανθε! Μη φορέσεις το καπέλο σου!». Ολοι πάγωσαν. Η φράση αποκάλυπτε τα πάντα. Η σύγκρουση με τους συνωμότες όμως αποφεύχθηκε. Για τη Σπάρτη, μια εσωτερική αιματοχυσία σε μεγάλη γιορτή θα ήταν προσβλητική και δεν θα οδηγούσε σε καλό. Η λύση που επιλέχθηκε ήταν η απομάκρυνση των Παρθενιών. Θα έφευγαν για πάντα από την πόλη με σκοπό να ιδρύσουν κάπου αλλού, μακριά, μια νέα, δική τους αποικία. Ετσι, μια σπαρτιατική κρίση μετατράπηκε σε αποικιακή εκστρατεία προς τη Δύση.
Ο χρησμός και το ταξίδι στη Δύση
Ο Φάλανθος, αφού μετέβη στο Μαντείο των Δελφών προκειμένου να πάρει χρησμό, όπως συνηθιζόταν σε τέτοιες περιπτώσεις, έφυγε μαζί με τη σύζυγό του Αίθρα και τους υπόλοιπους Παρθενίες για τη Δύση. Ο αινιγματικός χρησμός του έλεγε να ιδρύσει πόλη εκεί όπου θα έβρεχε επάνω του ενώ ο ήλιος θα έλαμπε. Το καραβάνι έφθασε μέχρι την Κάτω Ιταλία και σταμάτησε σε ένα εξαιρετικό σημείο, στην περιοχή του σημερινού Τάραντα (σ.σ. σήμερα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια της νότιας Ιταλίας). Εκεί υπήρχε ένας μεγάλος προστατευμένος κόλπος, ο Mare Grande («Μεγάλη Θάλασσα»), και ανατολικότερα ένας μικρότερος, ακόμη πιο κλειστός και ασφαλής, ο Mare Piccolo («Μικρή Θάλασσα»). Η θέση φάνταζε ιδανική για μια πόλη με ναυτικές και εμπορικές δυνατότητες. Η θάλασσα πρόσφερε άνοιγμα προς τον ελληνικό κόσμο, ενώ η ενδοχώρα έδινε χώρο για καλλιέργεια, κτηνοτροφία και επαφή με τους τοπικούς πληθυσμούς.
Στην περιοχή όμως δεν ήταν μόνοι τους. Εκεί ζούσαν και οι Ιάπυγες, ιταλικοί πληθυσμοί που είχαν ήδη δικούς τους οικισμούς και δικά τους συμφέροντα. Οι νεοφερμένοι εξόριστοι Σπαρτιάτες προφανώς και δεν έγιναν ειρηνικά δεκτοί. Οι πρώτες εγκαταστάσεις τους ήταν πρόχειρες, οι προμήθειες περιορισμένες και με δυσκολία απωθούσαν τις επιθέσεις των ντόπιων. Τα πράγματα φαίνονταν δύσκολα. Ο Φάλανθος λύγισε. Κουρασμένος από τις μάχες και την αβεβαιότητα, κάθισε δίπλα στη γυναίκα του, την Αίθρα και έγειρε απογοητευμένος το κεφάλι στην αγκαλιά της. Εκείνη, βλέποντάς τον σαστισμένο, άρχισε να κλαίει. Τα δάκρυά της έπεσαν στο κεφάλι του. Εκείνη τη στιγμή ήρθε στον νου του Φάλανθου ο δελφικός χρησμός. Η Αίθρα, που το όνομά της παραπέμπει στον καθαρό ουρανό, «έβρεχε» επάνω του. Το σημάδι είχε δοθεί. Με αναπτερωμένο ηθικό, οι Παρθενίες επιτέθηκαν, κατέλαβαν το ύψωμα και έδιωξαν τους Ιάπυγες από το σημείο. Ετσι, σύμφωνα με τον ιδρυτικό μύθο, γεννήθηκε ο Τάραντας.
Ο ιδρυτής που εξορίστηκε
Ο Τάραντας, η πόλη που ίδρυσε ο Φάλανθος, δημιουργήθηκε από ανθρώπους που είχαν ήδη βιώσει την απόρριψη από τη Σπάρτη. Ο νέος οικισμός απαρτιζόταν από πληθυσμό με σπαρτιατική καταγωγή, αλλά ήταν φυσικό να αναπτύξει σταδιακά κι άλλες συνήθειες, άλλες κοινωνικές ισορροπίες και διαφορετικό τρόπο ζωής. Η ηγεσία του Φάλανθου φαίνεται πως κάποια στιγμή έγινε δυσάρεστη στους υπόλοιπους Παρθενίες. Ακολούθησε εξέγερση εναντίον του και νέα εξορία. Ο άνθρωπος που είχε οδηγήσει τους εξόριστους της Σπάρτης στην Κάτω Ιταλία αναγκάστηκε τώρα να εγκαταλείψει και την πόλη που ίδρυσε. Κατέφυγε στο Βρινδήσιο, το σημερινό Brindisi (γνωστό σε μας και ως Πρίντεζι). Το παράδοξο είναι ότι βρήκε καταφύγιο στους Ιάπυγες, δηλαδή στους ανθρώπους με τους οποίους οι πρώτοι Ταραντίνοι είχαν συγκρουστεί όταν εγκαταστάθηκαν στην περιοχή.
Η ιστορία του ολοκληρώνεται με έναν ακόμη χρησμό. Πριν πεθάνει, σύμφωνα με την παράδοση, ο Φάλανθος φρόντισε ώστε οι στάχτες του να συνδεθούν με την τύχη του Τάραντα. Οι Ιάπυγες είπαν στους Ελληνες κατοίκους της πόλης πως, αν οι στάχτες του σκορπίζονταν στον Τάραντα, η πόλη θα έμενε για πάντα απόρθητη. Οι Ταραντίνοι πίστεψαν τον χρησμό και τις σκόρπισαν μέσα στην πόλη. Ετσι, ο εξόριστος ιδρυτής «επέστρεψε» μετά θάνατον στον τόπο που είχε δημιουργήσει.
Μια σπαρτιατική αποικία που άλλαξε χαρακτήρα
Μπορεί ο Τάραντας να ιδρύθηκε από ανθρώπους με σπαρτιατική καταγωγή, αλλά η πορεία του τα κατοπινά χρόνια δεν θύμιζε σε τίποτα τη λιτή και κλειστή κοινωνία της λακωνικής γης. Η γεωγραφική του θέση, οι επαφές με την Κάτω Ιταλία, το εμπόριο, η αναζήτηση θαλάσσιων οδών και ο πλούτος της περιοχής, τον έκαναν ν’ ακολουθήσει διαφορετική μοίρα. Η πόλη εξελίχθηκε σε ένα από τα ισχυρότερα ελληνικά κέντρα της Μεγάλης Ελλάδας. Είχε ναυτική δύναμη, εμπορική ζωή και στενές επαφές με τους γειτονικούς πληθυσμούς, άλλοτε ειρηνικές και άλλοτε όχι. Οι Ιάπυγες, οι Μεσσάπιοι και οι Πευκέτιοι αποτέλεσαν βασικούς αντιπάλους του Τάραντα, με τους οποίους η πόλη συγκρούστηκε αρκετές φορές.
Μία από τις πιο βαριές ήττες καταγράφηκε γύρω στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., στη μάχη κοντά στην Καιλία (στη σημερινή περιοχή της Ceglie Messapica, στην Απουλία). Ο Ηρόδοτος αναφέρει τη σύγκρουση των Ταραντίνων και των συμμάχων τους από το Ρήγιο (αρχαία ελληνική πόλη στη θέση της σημερινής Reggio Calabria, στο νότιο άκρο της Καλαβρίας) με τους Ιάπυγες ως μία από τις μεγαλύτερες σφαγές Ελλήνων που γνώριζε. Η ήττα κλόνισε την εσωτερική ισορροπία της πόλης.
Ο Τάραντας ωστόσο άκμασε και πάλι. Εγινε δε γνωστός για την πολυτέλειά του. Στον μικρό εσωτερικό κόλπο της πόλης υπήρχαν αμέτρητα θαλάσσια κοχύλια από τα οποία παραγόταν πορφυρό χρώμα για τα υφάσματα. Η παραγωγή πορφύρας και υφαντών υψηλής ποιότητας έδωσε φήμη στην πόλη. Τα λεγόμενα ταραντινίδια, λεπτά και απαλά ενδύματα, έγιναν περιζήτητα στον ελληνικό κόσμο και συνδέθηκαν με την άνεση, την κομψότητα και τον πλούτο. Η πόλη αγάπησε επίσης το θέατρο. Στον Τάραντα και γενικότερα στις πόλεις της Μεγάλης Ελλάδας αναπτύχθηκε ο φλύακας, ένα είδος λαϊκής σατιρικής παράστασης, γνωστό και ως ιλαροτραγωδία. Οι παραστάσεις διακωμωδούσαν θεούς, ήρωες και γνωστά μυθολογικά θέματα, με έντονο χιούμορ. Η πόλη των Παρθενιών είχε πια αποκτήσει δικό της προφίλ.
Ακόμη και σε μεταγενέστερες παραδόσεις, το όνομα του Τάραντα παρέμεινε ζωντανό. Η ταραντούλα και η ταραντέλα συνδέθηκαν με τη λαϊκή πίστη της Κάτω Ιταλίας, πως το τσίμπημα μιας αράχνης προκαλούσε φρενίτιδα και σπασμούς που μπορούσαν να θεραπευτούν με… ασταμάτητο χορό. Η ιστορία αυτή ανήκει κυρίως στη μεσαιωνική και νεότερη Ιταλία, δείχνει όμως πώς το όνομα της πόλης πέρασε στη γλώσσα, στη μουσική και στη λαϊκή φαντασία. Η διαδρομή της λέξης είναι περίπου η εξής: από το ιταλικό tarantola, δηλαδή την αράχνη της περιοχής του Τάραντα, πέρασε στις ευρωπαϊκές γλώσσες ως tarantula. Αρχικά η λέξη δεν δήλωνε τις μεγάλες, τριχωτές αράχνες της Αμερικής που σήμερα αποκαλούνται συχνά tarantulas, αλλά τη μεσογειακή αράχνη Lycosa tarantula, ένα είδος που συνδέθηκε με την Απουλία και την περιοχή του Τάραντα. Το μεγάλο αμερικανικό λεξικό Merriam-Webster δίνει την ετυμολογία της αγγλικής λέξης από το μεσαιωνικό λατινικό tarantula και το παλαιό ιταλικό tarantola, «από τον Τάραντα».
