Πολλοί έως και σήμερα έχουν τη λανθασμένη εντύπωση πως οι γυναίκες των Βυζαντινών αυτοκρατόρων συνήθιζαν να ζουν στη «σκιά» του συζύγου τους, πλην ίσως ελαχίστων εξαιρέσεων. Οτι παρέμεναν έγκλειστες στα πολυτελή βασιλικά διαμερίσματα, περνώντας τον χρόνο τους ανάμεσα σε κυρίες επί των τιμών, ευνούχους, ευλαβείς κληρικούς και δασκάλους που μεριμνούσαν για το μορφωτικό τους επίπεδο. Ωστόσο η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική. Η δομή της βυζαντινής αυτοκρατορίας επιφύλασσε ξεχωριστή θέση για την πρώτη κυρία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Κατά τη διάρκεια της υπερχιλιόχρονης Ιστορίας της, η βυζαντινή αυτοκράτειρα είχε κύρος, τελετουργική παρουσία και, σε κρίσιμες περιόδους, πραγματική πολιτική εξουσία. Μπορεί να ζούσε μέσα σε έναν κόσμο αυστηρών κανόνων, συμβόλων και ιεραρχίας, αλλά δεν αποτελούσε ένα απλό στολίδι του θρόνου. Ηταν μέρος του ίδιου του μηχανισμού της αυτοκρατορικής εξουσίας. Αποκαλούνταν «αυγούστα», τίτλο που έλαβε για πρώτη φορά η Λιβία, χήρα του Οκταβιανού, το 14 μ.Χ. Αργότερα ο όρος επεκτάθηκε σε κόρες, μητέρες, γιαγιάδες, ακόμη και σε ανιψιές των ηγεμόνων, με αποτέλεσμα ολόκληρη η οικογένεια να αποκαλείται εντέλει Domus Augusta (Αυγούστειος Οίκος). Οι μελέτες έχουν δείξει πως κατείχε μια σειρά δικαιωμάτων ως προς την άσκηση της εξουσίας, που δεν τα συναντάς εύκολα σε άλλες αυτοκρατορίες.
Στέψη πριν από τον γάμο
Οπως εύστοχα επισημαίνει ο αείμνηστος Γάλλος ιστορικός Charles Diehl (1859-1944), το όνομα του οποίου σημειωτέον έχει δοθεί σε δρόμο της Θεσσαλονίκης, τα δικαιώματα αυτά δεν τα αποκτούσε εξ αντανακλάσεως, επειδή δηλαδή ήταν απλώς η γυναίκα του ηγεμόνα, αλλά γιατί στην ίδια την τελετή στέψης της, η οποία ήταν ανεξάρτητη από τον γάμο, λάμβανε τα σύμβολα της εξουσίας. Να τονιστεί σε αυτό το σημείο πως το μυστήριο του γάμου επόταν της στέψης. Κατά συνέπεια αποκτούσε την ιδιότητα της ηγεμονίδας μέσω μιας πράξης που προηγούνταν του θρησκευτικού μυστηρίου και ήταν διακριτή από αυτό.
Με άλλα λόγια, πρώτα αναγνωριζόταν ως πρόσωπο που μετείχε στο αυτοκρατορικό κύρος και έπειτα γινόταν σύζυγος με την εκκλησιαστική έννοια του όρου. Σε ένα κράτος όπου ο αυτοκράτορας παρουσιαζόταν ως εκλεκτός του Θεού και προστάτης της ορθής πίστης, η δημόσια στέψη της γυναίκας που θα στεκόταν δίπλα του προσέδιδε στην παρουσία της μια βαρύτητα που ξεπερνούσε κατά πολύ τον ιδιωτικό χώρο του γάμου.
Το περίφημο «Βιβλίο των Τελετών» («De Cerimoniis»), που συντάχθηκε υπό την εποπτεία του τέταρτου κατά σειρά αυτοκράτορα της δυναστείας των Μακεδόνων Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (905-959), μας επιτρέπει να αντιληφθούμε καλύτερα τον κόσμο εκείνης της εποχής. Στις σελίδες του αποτυπώνεται μια κοινωνία όπου η αυτοκρατορική εξουσία εκφραζόταν μέσα από πομπές, ακροάσεις, υποδοχές ξένων ηγεμόνων, εορτές, εκκλησιασμούς και αυστηρές ιεραρχίες. Η αυτοκράτειρα δεν βρισκόταν έξω από αυτό το σύστημα. Αντιθέτως είχε συγκεκριμένη προνομιούχα θέση, καθώς το πρωτόκολλο προέβλεπε την παρουσία της σε συγκεκριμένες τελετές καθώς και σε στιγμές κατά τις οποίες το παλάτι ήθελε να δείξει προς τα έξω συνοχή, συνέχεια και μεγαλείο. Ετσι, η αυγούστα γινόταν μέρος μιας ευρύτερης σκηνοθεσίας της εξουσίας, που είχε ως στόχο να πείσει τους πάντες ότι η αυτοκρατορία ήταν θεόθεν, νόμιμη και σταθερή.
Σε ποιες περιπτώσεις έπαιρνε την εξουσία στα χέρια της
Η βασίλισσα του Βυζαντίου κάτω από ορισμένες περιστάσεις μπορούσε να ασκήσει σχεδόν πλήρη εξουσία. Σε περίπτωση που ο αυτοκράτορας ήταν ανήλικος, μπορούσε να αναλάβει την αντιβασιλεία, όπως έπραξε για παράδειγμα η Ειρήνη η Αθηναία από το 780 μέχρι το 790 μ.Χ., ώσπου να ενηλικιωθεί ο γιος της Κωνσταντίνος ΣΤ΄. Η Ειρήνη, πέρα από τα τυπικά καθήκοντα μιας μητέρας που προστάτευε προσωρινά τα δικαιώματα του παιδιού της, αναμείχθηκε ενεργά στη διακυβέρνηση, συγκρούστηκε με ισχυρές ομάδες της αυλής και του στρατού, και όταν οι σχέσεις της με τον γιο της δοκιμάστηκαν και έφθασαν στο σημείο της ανοιχτής σύγκρουσης κατά την ενηλικίωσή του, επέστρεψε στην εξουσία ως συναυτοκράτειρα. Μάλιστα από το 797 έως το 802 κυβέρνησε μόνη της, σε μια από τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις γυναικείας βασιλείας στη μεσαιωνική ιστορία, υπογράφοντας δύο από τις νομοθετικές πράξεις της με τον ανδρικό αυτοκρατορικό τίτλο «πιστός βασιλεύς».
Αντιβασιλέας μπορούσε να γίνει η αυγούστα και στις περιπτώσεις που ο αυτοκράτορας ήταν ασθενής ή όταν, λόγω ηλικίας, πολέμου ή πολιτικής κρίσης, δεν μπορούσε να ασκήσει ο ίδιος αποτελεσματικά τη διακυβέρνηση. Σε περίπτωση απουσίας του ηγεμόνα, ιδίως όταν εκείνος εκστράτευε μακριά από την Κωνσταντινούπολη, μπορούσε να λειτουργήσει ως τοποτηρήτρια της αυτοκρατορικής εξουσίας, ενώ σε περίπτωση χηρείας του θρόνου αναλάμβανε ρόλο στη μεσοβασιλεία ή και στην ίδια τη βασιλεία. Το Βυζάντιο, βεβαίως, δεν έπαψε ποτέ να είναι μια κοινωνία όπου οι άνδρες κυριαρχούσαν στη διοίκηση, στον στρατό και στην Εκκλησία· αυτό δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει. Ωστόσο η δυναστική νομιμότητα, η μητρότητα του διαδόχου, η πορφυρογέννητη καταγωγή ή η προσωπική ικανότητα μιας αυτοκράτειρας μπορούσαν να ανατρέψουν τους συνηθισμένους κανόνες και να της ανοίξουν τον δρόμο προς την εξουσία. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της πορφυρογέννητης Ζωής και της αδελφής της Θεοδώρας, των δύο θυγατέρων του Κωνσταντίνου Η΄ (960-1028), που κυβέρνησαν ως αυτοκράτειρες των Ρωμαίων στα μέσα του 11ου αιώνα.
Ποιοι βρίσκονταν στην αυλή της
Η αυλή της συζύγου του αυτοκράτορα απαρτιζόταν από πολυάριθμες γυναίκες που τη συνόδευαν και την υπηρετούσαν, αλλά και από ευνούχους (πρόσωπα που στο Βυζάντιο κατείχαν συχνά εξαιρετικά υψηλές θέσεις, ακριβώς επειδή θεωρούνταν ασφαλείς διαχειριστές της πρόσβασης προς τα αυτοκρατορικά πρόσωπα), αξιωματούχους, φρουρούς και υπηρέτες που μεριμνούσαν για την καθημερινή λειτουργία του οίκου. Με ιδιαίτερη προσοχή επιλέγονταν την ίδια ώρα οι πελεκιοφόροι και οι πρωτοσπαθάριοι φρουροί της, ώστε να νιώθει ασφαλής στις μετακινήσεις της.
Επικεφαλής του οίκου της ήταν ο μέγας κύριος του θαλάμου, ο οποίος συντόνιζε τους θαλαμηπόλους, τους συμβούλους και τους κλητήρες που βρίσκονταν υπό τις διαταγές της. Επικεφαλής των γυναικών που βρίσκονταν στο πλευρό της ήταν η κυρία επί των τιμών, η οποία μπορούσε να κατέχει το εξαιρετικά υψηλό αξίωμα της ζωστής πατρικίας. Το αξίωμα αυτό θεσπίστηκε από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, που βασίλευσε από το 829 έως το 842 μ.Χ., προκειμένου να τιμήσει την πεθερά του Θεοκτίστη.
Διαχειριζόταν προσωπική περιουσία
Κατά τη διάρκεια του φαγητού, η αυτοκράτειρα είχε τον δικό της μέγα κύριο του τραπεζιού και τον προσωπικό οινοχόο, ενώ σχεδόν όλες έδιναν ιδιαίτερη σημασία στην εξωτερική τους εμφάνιση. Στο Βυζάντιο, η δημόσια όψη του αυτοκρατορικού προσώπου λειτουργούσε ως σύμβολο της ίδιας της αυτοκρατορίας. Τα ενδύματα, τα κοσμήματα, το στέμμα, τα μαργαριτάρια, τα χρυσοκέντητα υφάσματα και η πορφύρα δήλωναν ιεραρχία, δύναμη και θεϊκή εύνοια. Αν παρατηρήσει κανείς το περίφημο ψηφιδωτό της Ραβέννας, στον Ιερό Ναό του Αγίου Βιταλίου, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα εικονίζεται με βασιλική πορφυρή χλαμύδα, πλούσια κοσμήματα και συνοδεία, απέναντι από τον σύζυγό της Ιουστινιανό τον Μέγα (482-565).
Λέγεται μάλιστα ότι η Θεοδώρα φρόντιζε με μεγάλη επιμέλεια την εμφάνισή της, ξυπνούσε αργά για να διατηρεί ξεκούραστο το πρόσωπό της και έκανε συχνά πολύωρα λουτρά για να κρατά τη φρεσκάδα του δέρματός της. Στην Ιστορία ωστόσο έμεινε για την πολιτική ευφυΐα της. Υπήρξε η στενότερη σύμβουλος του Ιουστινιανού και κατά τη Στάση του Νίκα, την οργανωμένη απόπειρα ανατροπής του αυτοκράτορα το 532 μ.Χ., που όταν ο σύζυγός της φέρεται να σκέφτηκε τη φυγή, εκείνη ήταν αυτή που τον έπεισε να μείνει στον θρόνο και να αντιμετωπίσει τους δεκάδες χιλιάδες στασιαστές σφάζοντάς τους στον Ιππόδρομο.
Η αυγούστα διέθετε επίσης προσωπική οικονομική περιουσία, την οποία μπορούσε να διαχειρίζεται χωρίς να ενημερώνει απαραιτήτως τον βασιλιά. Αυτό το στοιχείο είναι απολύτως κρίσιμο για να κατανοήσουμε τη θέση της. Στο Βυζάντιο οι γυναίκες, ιδίως των ανώτερων στρωμάτων, μπορούσαν να κατέχουν περιουσία, να συντάσσουν διαθήκες, να διαχειρίζονται προίκες και, σε περίπτωση χηρείας, να αναλαμβάνουν τον έλεγχο της οικογενειακής περιουσίας και την κηδεμονία των ανήλικων παιδιών. Για μια αυτοκράτειρα όλα αυτά αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερη σημασία, διότι η περιουσία δεν εξασφάλιζε απλώς άνεση, αλλά και επιρροή. Μέσω δωρεών, χορηγιών, ευεργεσιών και ιδρύσεων μονών μπορούσε να δημιουργεί δίκτυα υποστήριξης, να ανταμείβει πρόσωπα που στήριζαν το παλάτι, να ευεργετεί λογίους και να συνδέει το όνομά της με έργα ευσέβειας και κοινωνικής φροντίδας.
Οσες αυτοκράτειρες αγαπούσαν τα γράμματα περιστοιχίζονταν από έναν ολόκληρο κύκλο λογίων, οι οποίοι συνέθεταν γι’ αυτές ποιήματα, ρητορικά εγκώμια ή πεζά έργα λαμβάνοντας γενναιόδωρες αμοιβές. Η αυλή της αυτοκράτειρας μπορούσε έτσι να λειτουργήσει και ως κέντρο της πνευματικής ζωής. Η Αννα Κομνηνή (1083-1153), κόρη του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας, παρότι δεν υπήρξε η ίδια αυτοκράτειρα με τη στενή έννοια, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του μορφωτικού επιπέδου που μπορούσαν να έχουν οι γυναίκες της βασιλικής οικογένειας, καθώς συνέγραψε μεταξύ του 1137 και του 1148 την «Αλεξιάδα», ένα από τα σπουδαιότερα ιστορικά έργα του Μεσαίωνα που αποτελεί μια από τις σημαντικότερες πηγές για την Α′ Σταυροφορία.
Το μήνυμα που εξέπεμπε με τις επισκέψεις στην Αγία Σοφία
Το ίδιο το πρωτόκολλο έδινε στις αυτοκρατορικές συζύγους θέση στη δημόσια ζωή, καθώς μετείχαν στις επίσημες τελετές δίπλα στον βασιλιά. Οταν, δε, εκείνος εκστράτευε με τους άνδρες του σε τόπους μακρινούς, εκείνη πήγαινε να εκκλησιαστεί στην Αγία Σοφία με πολυάριθμη πομπή, υπενθυμίζοντας στους κατοίκους της πρωτεύουσας ότι η αυτοκρατορική εξουσία εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην Κωνσταντινούπολη. Σε μια πόλη όπου ο υπέρλαμπρος Ιερός Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας αποτελούσε τον κατεξοχήν χώρο συνάντησης της βασιλείας με την Εκκλησία, η αυγούστα που εισερχόταν με συνοδεία, ενδύματα και σύμβολα εξουσίας έστελνε σαφές μήνυμα συνέχειας και σταθερότητας.
Οταν, τέλος, επισκέπτονταν το βυζαντινό ανάκτορο ξένοι ηγεμόνες, πρεσβευτές ή υψηλοί αξιωματούχοι, η αυτοκράτειρα είχε και τότε ρόλο. Στεκόταν μαζί με τον αυτοκράτορα στην υποδοχή ή αναλάμβανε να περιποιηθεί τη γυναίκα του υψηλού επισκέπτη, ακολουθώντας ενίοτε ξεχωριστό πρόγραμμα. Η πρακτική αυτή θυμίζει, τηρουμένων των αναλογιών, τον ρόλο που έχουν και σήμερα οι σύζυγοι πρωθυπουργών και προέδρων όταν δέχονται υψηλούς επισκέπτες άλλων χωρών.
