Στις 10 Μαΐου 1859, συνέβη στην Αθήνα ένα περιστατικό που, εκ πρώτης όψεως, έμοιαζε σχεδόν ασήμαντο. Μια ομάδα φοιτητών και μαθητών εμφανίστηκε στον καθιερωμένο κυριακάτικο περίπατο του Πεδίου του Αρεως φορώντας στο κεφάλι ψάθινα καπέλα ευτελούς αξίας. Τα καπέλα αυτά, τα λεγόμενα σκιάδια, παράγονταν στη Σίφνο και είχαν αρχίσει να γίνονται μόδα στους κύκλους της νεολαίας. Για τους νεαρούς που τα φορούσαν ήταν μια χειρονομία στήριξης της εγχώριας παραγωγής, αλλά και ένας τρόπος να σατιρίσουν την αθηναϊκή αστική κομψότητα, τα εισαγόμενα ευρωπαϊκά ημίψηλα καπέλα, τα μπαστούνια και την επιδεικτική ευπρέπεια των καλοντυμένων περιπατητών.
Μέσα σε λίγες ώρες, τα ψάθινα καπέλα θα μετατρέπονταν σε πολιτικό σύμβολο και θα οδηγούσαν σε ανοικτή σύγκρουση ανάμεσα σε νέους από τη μια πλευρά και καταστηματάρχες, αστυνομικούς και κυβερνητικές αρχές από την άλλη. Ηταν η πρώτη φορά στην πορεία του νεότερου ελληνικού κράτους που ένα πλήθος νέων αναστάτωνε το κέντρο της πρωτεύουσας, αλλά και η πρώτη φορά που θα γινόταν λόγος για προστασία του πανεπιστημιακού ασύλου. Τα επεισόδια, στα οποία θα αναφερθούμε παρακάτω, έμειναν στην Ιστορία ως «Σκιαδικά». Οδήγησαν σε συλλήψεις μαθητών και φοιτητών, έφεραν στρατιωτική φρουρά μέσα στο πανεπιστήμιο και ανάγκασαν υπουργούς να απομακρυνθούν από τις θέσεις τους. Πάνω απ’ όλα, όμως, αποτέλεσαν την απαρχή της δημιουργίας ενός δυναμικού αντιοθωνικού κινήματος που τρία χρόνια αργότερα θα κορυφωνόταν με την εκδίωξη του πρώτου βασιλιά της Ελλάδος από τη νεοσύστατη χώρα.
Μια μικρή πρωτεύουσα σε πολιτικό αναβρασμό
Η Αθήνα του 1859 ήταν ακόμη μια μικρή πόλη, που βρισκόταν ωστόσο σε εμφανή πολιτικό αναβρασμό. Η Ελλάδα δεν είχε συμπληρώσει ούτε καν τρεις δεκαετίες ανεξάρτητης κρατικής οντότητας. Παρ’ όλα αυτά είχε προλάβει να ζήσει τη δολοφονία του πρώτου της κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, την άφιξη του Βαυαρού άνακτα Οθωνα Α΄, την εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, τη δεινή ήττα του εθελοντικού σώματος που είχε σταλεί στον Κριμαϊκό Πόλεμο, τα αποτυχημένα απελευθερωτικά κινήματα σε Θεσσαλία, Ηπειρο και Μακεδονία και τον ταπεινωτικό ναυτικό αποκλεισμό του Πειραιά από τις Μεγάλες Δυνάμεις για δυσανάλογης σημασίας γεγονότα.
Ο Οθωνας κυβερνούσε μέσα σ’ ένα κλίμα αυξανόμενης δυσπιστίας, με την αντιπολίτευση να κατηγορεί το Παλάτι για αυταρχισμό, αυλικές παρεμβάσεις και παραβίαση του Συντάγματος. Από τον Νοέμβριο του 1857 χρέη πρωθυπουργού επιτελεί ο Αθανάσιος Μιαούλης, γιος του Υδραίου ναυάρχου της Επανάστασης, Ανδρέα Μιαούλη, με την κυβέρνησή του να θεωρείται στενά συνδεδεμένη με τον θρόνο. Η αντιπολίτευση με επικεφαλής τον Δημήτριο Βούλγαρη, εναντιώνεται σφόδρα τόσο στην ασκούμενη πολιτική του διορισμένου πρωθυπουργού όσο και στις γενικές κατευθύνσεις που του δίνει ο 44χρονος βασιλιάς σε κρίσιμους τομείς, όπως είναι η οικονομία και η εξωτερική πολιτική.
Την ίδια περίοδο η κοινή γνώμη συγκινείται από τον πόλεμο για την ιταλική ενοποίηση που έχει ξεσπάσει στη γειτονική χερσόνησο. Οι αγώνες των Ιταλών απέναντι στην αυστριακή κυριαρχία θύμιζαν στους Ελληνες τον δικό τους αγώνα κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αντιπολίτευση φρόντισε να παρουσιάσει τον Οθωνα ως φίλα προσκείμενο στην Αυστρία, αξιοποιώντας τη βαυαρική καταγωγή του και τις σχέσεις των γερμανικών δυναστειών με τους Αψβούργους. Μια τέτοια κατηγορία είχε πολιτική δύναμη, καθώς τον εμφάνιζε αποκομμένο από το εθνικό αίσθημα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται η πρώτη μορφωμένη γενιά του ελληνικού κράτους. Φοιτητές του Οθωνικού, όπως ονομαζόταν τότε το Πανεπιστήμιο Αθηνών που είχε ιδρυθεί το 1837, και μαθητές γυμνασίου (εκείνη την εποχή δεν υπήρχε λύκειο, αλλά επτατάξιο δημοτικό, τριτάξιο ελληνικό σχολείο που λειτουργούσε ως ενδιάμεση βαθμίδα και τετρατάξιο γυμνάσιο από το οποίο οι απόφοιτοι μπορούσαν να συνεχίσουν στο πανεπιστήμιο), διαμορφώνουν τον χαρακτήρα τους μέσα από την εκπαίδευση, από τις εφημερίδες, από τις πολιτικές συζητήσεις και τις αλυτρωτικές προσδοκίες της εποχής. Δεν έχουν πολεμήσει το 1821, αλλά θεωρούν ότι κληρονομούν την αποστολή της εθνικής ολοκλήρωσης και της συνταγματικής ελευθερίας. Διαβάζουν, συζητούν, οργανώνονται, ειρωνεύονται και αμφισβητούν.
Ο κυριακάτικος περίπατος που έγινε σύγκρουση
Το Πεδίον του Αρεως ήταν τότε το μεγάλο σημείο κοινωνικής επίδειξης της Αθήνας. Εκεί συναντιούνταν η Αυλή, οι αστοί, οι αξιωματικοί, οι οικογένειες, οι έμποροι, οι φοιτητές, οι περιπατητές. Ο Γάλλος περιηγητής Εντμόν Αμπού στο βιβλίο του «La Grece contemporaine» που πρωτοκυκλοφόρησε το 1854 και επικαιροποιήθηκε το 1855 (κυκλοφορεί μεταφρασμένο από τις εκδόσεις «Μεταίχμιο», υπό τον τίτλο «Η Ελλάδα του Οθωνα») περιέγραφε τον περίπατο στο εν λόγω μέρος ως χώρο όπου μπορούσε κανείς να δει «τη συγκέντρωση όλων των κοινωνικών τάξεων, από τα πρόσωπα της Αυλής μέχρι τους φτωχούς κουρελήδες και τους ζητιάνους». Εκεί συναντούσες και τα όργανα της τάξης: αστυνομικούς με ράβδους οι οποίες έφεραν πάνω τους την επιγραφή «Ισχύς του νόμου».
Το απόγευμα της Κυριακής 10 Μαΐου 1859, λοιπόν, δεκάδες νέοι (η εφημερίδα «Αιών» αναφέρεται σε περίπου 150 άτομα) εμφανίστηκαν στο συγκεκριμένο σημείο φορώντας σκιάδια επίτηδες αλλόκοτα και σατιρικά. Η ειρωνεία απέναντι στην εισαγόμενη ευρωπαϊκή μόδα ενόχλησε. Ιδίως όσους εμπορεύονταν ακριβά καπέλα που θεωρώντας ότι πλήττονται οικονομικά στέλνουν ως αντίδραση περίπου 20 νταήδες με ρόπαλα για να εκφοβίσουν τους σκιαδιστές. Η σύγκρουση ξεκίνησε γρήγορα. Αντί όμως η αστυνομία να στραφεί κατά των ροπαλοφόρων επέλεξε να χτυπήσει τους νεαρούς.
Η εφημερίδα «Αθηνά» της 12ης Μαΐου έγραφε ότι οι Αρχές «επέπεσαν κατά των μαθητών με βούνευρα και άλλας ράβδους», ενώ ο συντηρητικός «Αιών» σημείωνε ότι «χρέος της Αστυνομίας ήτο να διαλύση την σκηνήν άνευ ύβρεων, άνευ βιαιοπραγιών». Ακόμη και η κυβερνητική «Ελπίς» αναγνώριζε ότι η αστυνομία «δεν έδειξε την απαιτουμένην φρόνησιν». Τα επεισόδια έλαβαν προσωρινά τέλος με τη σύλληψη τριών μαθητών και τη μεταγωγή τους στο αστυνομικό κατάστημα της Νεάπολης.
Η σύλληψη έδωσε στο επεισόδιο νέο χαρακτήρα. Μαθητές, φοιτητές και λοιποί νεαροί ακολούθησαν τους κρατουμένους και ζήτησαν την απελευθέρωσή τους. Η άρνηση του αστυνομικού διευθυντή Κωνσταντίνου Δημητριάδη να ικανοποιήσει το αίτημά τους δίνει το έναυσμα για γενίκευση των επεισοδίων. Η νεολαία αμύνεται χρησιμοποιώντας ως οχυρό ένα κοντινό παντοπωλείο, πετώντας εναντίον των εφορμούντων αστυνόμων καθίσματα. Οπως αναφέρει ο ερευνητής Κώστας Λάππας στο βιβλίο «Πανεπιστήμιο και Φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα» (εκδόσεις Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών), ακολούθησαν διαδηλώσεις στους κεντρικούς δρόμους, έξω από το σπίτι του υπουργού Εσωτερικών και στην πλατεία Συντάγματος μέχρι τη νύχτα, προκαλώντας αναστάτωση στην πόλη.
Η έκρηξη της 11ης Μαΐου
Την επομένη, Δευτέρα 11 Μαΐου, η διαμαρτυρία πήρε μεγαλύτερες διαστάσεις. Από το πρωί, μαθητές, φοιτητές και πολίτες κινήθηκαν προς τα ανάκτορα, την αστυνομική διεύθυνση και το υπουργείο Εσωτερικών. Το πλήθος, που υπολογίζεται από 4.000 έως 10.000 άτομα, αποκτά όλο και περισσότερο λαϊκό χαρακτήρα. Η εφημερίδα «Αθηνά» έγραφε πως «ο λαός, βεβαρυμένος εκ των κακώσεων της αστυνομίας» ενώθηκε με τη νεολαία και φώναζε «Κάτω η διεύθυνσις! Ζήτω ο στρατός!». Οι διαδηλωτές απαιτούσαν την παύση του αστυνομικού διευθυντή, με τον υπουργό Εσωτερικών Κωνσταντίνο Προβελέγγιο να τους υπόσχεται ότι θα εξετάσει το ζήτημα. Η απάντηση δεν ικανοποιεί το πλήθος. Η ένταση μεταφέρεται στα Προπύλαια και στο Πανεπιστήμιο. Η Σύγκλητος προσπαθεί να διαχωρίσει τους φοιτητές από τα «ετερογενή στοιχεία», αλλά εκείνοι απαντούν σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής ότι «ο λαός αυτός είναι αδελφός μας, και ημείς είμεθα τέκνα αυτού».
Το Πανεπιστήμιο μετατρέπεται πλέον στο κέντρο των κινητοποιήσεων. Επιτροπές διαδηλωτών επιχειρούν να φτάσουν μέχρι τον βασιλιά, ζητώντας ακρόαση. Ο Οθωνας όμως αποφεύγει να τους δεχθεί. Ο φρούραρχος Αθηνών αποφασίζει να κινηθεί εναντίον του πλήθους με ισχυρότερη ένοπλη δύναμη. Κάποια στιγμή, εισέρχεται στον πανεπιστημιακό χώρο ίλη ιππικού. Αποσύρεται ωστόσο γρήγορα με παρέμβαση «φρονίμων τινών» ή κατ’ άλλους μετά από παρέμβαση του υπουργού Δικαιοσύνης Γεωργίου Α. Ράλλη. Η παρουσία στρατού στο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα προκαλεί έντονη πολιτική αντίδραση δίνοντας ακόμη μία διάσταση στα «Σκιαδικά».
Το Πανεπιστήμιο και το πρώτο ζήτημα ασύλου
Η κυβέρνηση μετά την αρχική αμηχανία αποφασίζει να κινηθεί σε δύο κατευθύνσεις: εκτόνωση και καταστολή. Μετά τη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου της 11ης Μαΐου απομακρύνεται ο αστυνομικός διευθυντής Κωνσταντίνος Δημητριάδης προκειμένου να περιοριστεί η πολιτική πίεση, με τον αντικαταστάτη του, τον γραμματέα της Αστυνομίας, να μεταφέρει την απόφαση στους συγκεντρωμένους προκειμένου να διαλυθούν. Τα σχολεία έχουν κλείσει προσωρινά ενώ στρατιωτική φρουρά εγκαθίσταται για λίγες ημέρες στο Πανεπιστήμιο «προς αποφυγήν πάσης νέας συγκεντρώσεως», όπως έγραφε η «Αθηνά». Το γεγονός αυτό προκαλεί έντονες διαμαρτυρίες. Στη Γερουσία, ο Γεώργιος Χρηστίδης μιλά για έφοδο του στρατού «κατά του ασύλου τούτου των επιστημών», προσθέτοντας πως «αυτά τα σκηνώματα της παιδείας ως και εκείνα της θρησκείας εθεωρήθησαν πανταχού ιερά άσυλα, και ποτέ η ένοπλος δύναμις δεν συγχωρείται να εισβάλη εις αυτά διά να πολεμήση μάλιστα παιδάρια. Δεν ήσαν έπειτα εν τω Πανεπιστημίω, ούτε όπλα, ούτε ράβδοι, ούτε πέτραι. Ποίον λόγον είχον τότε να διατάξωσι κατά των αθώων τούτων όντων την στρατιωτικήν έφοδον;». Η φράση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς είναι η πρώτη φορά που γίνεται λόγος για το πανεπιστημιακό άσυλο. Βέβαια, η έννοιά του δεν είχε ακόμη τη μεταγενέστερη σημασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας και της προστασίας της πολιτικής έκφρασης. Χρησιμοποιούνταν περισσότερο με την παλαιότερη έννοια του ιερού χώρου, όπου ο καταδιωκόμενος βρίσκει προστασία.
Η δικαστική συνέχεια υπήρξε τελικά πολύ ηπιότερη από την αρχική κυβερνητική ανάγνωση. Αν και οι ταραχές αντιμετωπίστηκαν αρχικά ως «στάση», το βούλευμα του «Συμβουλίου των εν Αθήναις Πλημμελειοδικών» που συντάχθηκε στις 23 Μαΐου 1859 περιόρισε τις διώξεις σε απείθεια και περιφρόνηση προς την αστυνομική αρχή. Από τους 38 που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για τα επεισόδια, γνωρίζουμε την ταυτότητα των 36: 18 ήταν μαθητές, 6 φοιτητές ή ακροατές του Πανεπιστημίου, 5 υπάλληλοι, 2 κουρείς, ένας δικηγόρος, ένας ράφτης, ένας αρτοπώλης, ένας οινοπώλης και ένας υπηρέτης. «Αν και τα στοιχεία αυτά είναι ενδεικτικά μόνο της σύνθεσης των διαδηλωτών, αφού το βούλευμα αφορά μόνο εκείνους που είχαν μία λίγο ως πολύ ενεργό συμμετοχή στα γεγονότα, πρέπει να δεχθούμε ότι οι περισσότεροι διαδηλωτές ήταν μαθητές του γυμνασίου. Συγκριτικά μικρότερη ήταν η συμμετοχή φοιτητών και εκπροσώπων άλλων επαγγελματικών ομάδων» σημειώνει ο μελετητής Κώστας Λάππας. Ως προς τους μαθητές παρατηρούμε ότι οι περισσότεροι είχαν ηλικία μεγαλύτερη από τον μέσο όρο των μαθητών του γυμνασίου (οι έξι μόνο ήταν 17 με 18 χρονών, ενώ 12 ήταν από 19 και πάνω). Τελικά, μόνο τρεις οδηγήθηκαν σε καταδίκη, με ποινή φυλάκισης δέκα ημερών για θρασύτητα κατά της Αρχής.
Οι πολιτικές συνέπειες
Λίγες ημέρες μετά τα επεισόδια, την 29η Μαΐου 1859, η κυβέρνηση Μιαούλη προβαίνει σε ανασχηματισμό αποπέμποντας υπουργούς που είχαν συνδεθεί με τη διαχείριση της κρίσης, ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγονταν ο υπουργός Εσωτερικών Κωνσταντίνος Προβελέγγιος και ο υπουργός Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χαράλαμπος Χριστόπουλος. Η υπόθεση είχε αποκτήσει τέτοια πολιτική φόρτιση ώστε η κυβέρνηση αναγκάστηκε να παραδεχθεί, έστω και εμμέσως, ότι η καταστολή είχε κοστίσει περισσότερο από το ίδιο το αρχικό επεισόδιο.
Οι εκδοχές για την αφετηρία των «Σκιαδικών» παραμένουν διαφορετικές. Ο υπουργός Εξωτερικών Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής διεκδίκησε στα απομνημονεύματά του την πατρότητα της ιδέας υπέρ των σιφναίικων σκιαδίων, προκειμένου να στηριχθεί η εγχώρια βιομηχανία, τα οποία είχε φέρει κάποιος έμπορος από το νησί της Σίφνου στην Αθήνα, γράφοντας ότι οι μαθητές «ενθουσιωδώς την εδέχθησαν και πάντες ηγόρασαν και εφόρεσαν εκ των σκιαδίων τούτων, κοσμήσαντες αυτά δι’ απλής κυανολεύκου ταινίας, εγχωρίου βιομηχανίας επίσης, και μεγάλη εγένετο αυτών κατανάλωσις, προς όφελος και εμψύχωσιν των Σιφνίων παραγωγών».
Ο στρατιωτικός, πολιτικός και δημοσιογράφος Θεόδωρος Ι. Κολοκοτρώνης (που υπέγραφε τα άρθρα του ως «Φαλέζ»), εγγονός του Γέρου του Μοριά, παρουσίασε αργότερα την κινητοποίηση ως έργο μυστικής εταιρείας με εθνικό σκοπό. Ο μελετητής Κώστας Λάππας, πάντως, θεωρεί αυτή τη δεύτερη εκδοχή «φανταστική ιστορία, κατασκευασμένη εκ των υστέρων». Το πιθανότερο είναι ότι τα «Σκιαδικά» γεννήθηκαν από τη συνάντηση πολλών παραγόντων: τη νεανική διάθεση για σάτιρα, την ιδέα στήριξης της εγχώριας παραγωγής, το κλίμα υπέρ της ιταλικής ενοποίησης, τη φθορά της οθωνικής μοναρχίας, την αστυνομική βία και την ετοιμότητα της αντιπολίτευσης να αξιοποιήσει κάθε ρήγμα. Τα ψάθινα καπέλα υπήρξαν η σπίθα. Το εύφλεκτο υλικό είχε ήδη συσσωρευτεί.
Τρία χρόνια αργότερα, ο Οθωνας θα εγκατέλειπε οριστικά την Ελλάδα. Η έξωσή του το 1862 είχε βαθύτερες αιτίες με κυριότερες τη μακρά φθορά της μοναρχίας, την αδυναμία του Παλατιού να συνεννοηθεί με την κοινωνία, τις παραβιάσεις του Συντάγματος, τις εθνικές απογοητεύσεις και την άνοδο νέων πολιτικών δυνάμεων. Τα «Σκιαδικά» δεν αρκούν από μόνα τους για να εξηγήσουν την πτώση του. Φώτισαν όμως το ρήγμα ανάμεσα στον θρόνο και στη νέα κοινωνία που σχηματιζόταν κάτω από αυτόν.
Αυτή ήταν και η σημασία της υπόθεσης. Ενα αντικείμενο της καθημερινότητας, φθηνό και φαινομενικά αθώο, απέκτησε πολιτική σημασία. Τα σκιάδια έγιναν σημάδι διάκρισης ανάμεσα σε δύο κόσμους: από τη μία, την αυλική, αστυνομικά επιτηρούμενη Αθήνα· από την άλλη, τη μορφωμένη νεολαία που ζητούσε δημόσιο ρόλο, εθνική αξιοπρέπεια και συνταγματική τάξη. Μερικά ψάθινα καπέλα ευτελούς αξίας μπορεί να μην καθαίρεσαν μόνα τους έναν βασιλιά, έδειξαν ωστόσο ότι η οθωνική περίοδος είχε αρχίσει να μετρά αντίστροφα.
