Η διάχυση των διαφωτιστικών ιδεών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία σημειώθηκε αρκετά νωρίς μέσα στον 18ο αιώνα. Από πολλούς ερευνητές θεωρείται ότι ένας από τους προδρόμους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού ήταν ο Ηπειρώτης Μεθόδιος Ανθρακίτης, συγγραφέας του βιβλίου Οδός Μαθηματική, το οποίο κυκλοφόρησε αρκετά χρόνια μετά τον θάνατό του, το 1749.
Στο βιβλίο του ο Ανθρακίτης έλαβε υπόψη του τις νέες θεωρίες στη γεωμετρία, την αστρονομία και γενικότερα στις φυσικές επιστήμες, έχοντας ως στόχο τον εμπλουτισμό των γνώσεων των μαθητών των ελληνικών σχολείων του οθωμανοκρατούμενου ελλαδικού χώρου.
Παρότι κληρικός, ο Ανθρακίτης δεν δίστασε να αποκλίνει από την επίσημη θέση της Εκκλησίας, διδάσκοντας σύμφωνα με τα σύγχρονα για την εποχή του πρότυπα. Παραδόξως και σε αντίθεση με το ρεύμα του Διαφωτισμού στη δυτική Ευρώπη, οι εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού κατά την πρώτη περίοδο ήταν κληρικοί, οι οποίοι επιδίωκαν την πνευματική ανάταση του Ελληνισμού. Λάτρης του ορθού λόγου υπήρξε και ο μαθητής του Ανθρακίτη Ευγένιος Βούλγαρης, ο οποίος απέρριπτε κάθε έννοια αυθεντίας, υποστηρίζοντας τον διαχωρισμό θεολογίας και φιλοσοφίας.
Διαφορετική προσέγγιση από τους κληρικούς διαφωτιστές ακολούθησε ένας άλλος εκπρόσωπος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ο Αδαμάντιος Κοραής.
Γεννημένος στα μέσα περίπου του 18ου αιώνα στη Σμύρνη, ο Κοραής έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του εκτός του οθωμανικού χώρου, κυρίως στη Γαλλία. Ήρθε σε πρώτη επαφή με τις ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού κατά την παραμονή του στο Αμστερνταμ, όπου είχε εγκατασταθεί για τις εμπορικές υποθέσεις της οικογένειάς του. Σπούδασε Ιατρική στο Μονπελιέ και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στο Παρίσι.
Ο Κοραής συνέγραψε κατά τη διάρκεια της ζωής του πολλά κείμενα, τα οποία μπορούν να ομαδοποιηθούν ως εξής. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι εκδόσεις κειμένων αρχαίων συγγραφέων, στις οποίες ο Κοραής συνέγραψε μακροσκελή προλεγόμενα, όπου εξέθετε τις απόψεις του για την ελληνική παιδεία. Στη δεύτερη ανήκουν τα διάφορα φυλλάδια, τα οποία συνέγραφε με αφορμή κάποιο επίκαιρο γεγονός. Στην τρίτη κατηγορία εντάσσεται η αλληλογραφία του με σχεδόν όλες τις σημαίνουσες προσωπικότητες της ελληνικής διανόησης των αρχών του 19ου αιώνα.
Ο Κοραής διατύπωσε με σαφήνεια το όραμά του για τον Ελληνισμό, υποστηρίζοντας με σθένος την εθνική και πολιτική ανεξαρτησία των Ελλήνων σε ένα κράτος στο οποίο θα κυριαρχούσε η πολιτική, πνευματική και κοινωνική ελευθερία των πολιτών. Κατέκρινε στο έργο του τη δεισιδαιμονία, την αμάθεια και την ηθική κατάπτωση του κλήρου. Κατά τον ίδιο, στη βάση της ελευθερίας των Ελλήνων βρισκόταν η παιδεία. Θεωρούσε ότι μόνον με τη διάχυση της ελληνικής παιδείας σε όλα τα στρώματα ο λαός μπορούσε να διεκδικήσει την πολιτική ελευθερία του. Για αυτόν τον λόγο εκτιμούσε ότι η έκρηξη της Επανάστασης το 1821 ήταν σχετικά πρόωρη. Παρά ταύτα, συντάχθηκε πλήρως με τους εξεγερθέντες Έλληνες, όταν ξέσπασε η Επανάσταση.
Ο συγκεντρωτικός τρόπος της διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια βρήκε αντίθετο τον Κοραή, ο οποίος δημοσίευσε δύο διαλόγους με αντικυβερνητικό χαρακτήρα το 1830 και το 1831 (ο δεύτερος δημοσιεύθηκε μετά τη δολοφονία του άτυχου κυβερνήτη). Παρά την προχωρημένη ηλικία του, ο Κοραής παρέμεινε έως το τέλος της ζωής του ενεργός στα ελληνικά γράμματα, μελετώντας διαρκώς και συγγράφοντας. Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 85 ετών στις 6 Απριλίου 1833. Τάφηκε στο κοιμητήριο του Μονπαρνάς στο Παρίσι.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
