Ο πόλεμος που διεξάγουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν εδώ και λίγες εβδομάδες δημιουργεί αναμφίβολα ανησυχίες για τις επιπτώσεις που θα έχει σε όλα τα επίπεδα, ιδιαίτερα δε στο οικονομικό, δεδομένης της σημασίας του Ιράν αλλά και των χωρών της ευρύτερης περιοχής στην προσφορά των ενεργειακών πηγών (πετρέλαιο και φυσικό αέριο) με τις οποίες τροφοδοτείται η παγκόσμια οικονομία. Οι ανησυχίες αυτές είναι ακόμη εντονότερες σε όσους έχουν μνήμες από τη δεκαετία του 1980 και τον λεγόμενο δεκαετή πόλεμο Ιράκ – Ιράν, που ξεκίνησε το 1980 και τερματίστηκε το 1988.
Ο πόλεμος Ιράκ – Ιράν
Οι μνήμες αναφέρονται στις επιπτώσεις που είχε αυτός ο μακροχρόνιος πόλεμος που συνδέεται με τη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση στην παγκόσμια οικονομία, τη μείωση της παραγωγής και την εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου. Συγκεκριμένα, η τιμή του πετρελαίου διπλασιάστηκε, γεγονός που οδήγησε στην τεράστια αύξηση του κόστους παραγωγής, στις ανατιμήσεις και στον πληθωρισμό, που ανήλθε σε ύψη-ρεκόρ για τη μεταπολεμική περίοδο.
Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν να υπάρξει σε παγκόσμιο επίπεδο στασιμοπληθωρισμός ως αποτέλεσμα του υψηλού πληθωρισμού και της οικονομικής ύφεσης. Σημειώθηκε δραματική αύξηση της ανεργίας, αφενός εξαιτίας της ύφεσης που προκάλεσε η αύξηση της τιμής του πετρελαίου και του κόστους παραγωγής και αφετέρου λόγω της συγκρατημένης νομισματικής πολιτικής και της μεγάλης αύξησης των επιτοκίων δανεισμού, που είχε ως στόχο τη συγκράτηση του πληθωρισμού. Οι επιπτώσεις αυτές παρέμειναν εμφανείς στην παγκόσμια οικονομία σε όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980.
Οι επιπτώσεις στην Ελλάδα
Οι επιπτώσεις υπήρξαν ιδιαίτερα έντονες και για την εξαρτημένη από τις εισαγωγές πετρελαίου ελληνική οικονομία. Η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, για να μειώσει τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης και της ανόδου του πληθωρισμού, που σε διάστημα δύο ετών διπλασιάστηκε και ανήλθε στο 25%, την ίδια στιγμή που ο ρυθμός ανάπτυξης του ΑΕΠ μειώθηκε από το 7,2% στο 0,7%, οδηγήθηκε στη λήψη πρωτοφανών μέτρων, όπως ήταν η εκ περιτροπής κυκλοφορία οχημάτων μονών και ζυγών αριθμών και η απαγόρευση κυκλοφορίας τα Σαββατοκύριακα, η εισαγωγή του δελτίου καυσίμων (για μικρό χρονικό διάστημα), η μείωση των ορίων ταχύτητας των οχημάτων, το προσωρινό «πάγωμα» τιμών και οι περιορισμοί στη χρήση του ηλεκτρικού ρεύματος.
Μολονότι το Ιράκ μπήκε στη σύγκρουση ως η «ισχυρή» δύναμη, το Ιράν αντέδρασε. Ο μακροχρόνιος πόλεμος είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο άνω του ενός εκατ. ανθρώπων και την οικονομική καταστροφή και των δύο χωρών.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου οι επιπτώσεις για τη ναυτιλία ήταν μεγάλες σε ανθρώπινες ζωές και πλοία, ιδιαίτερα μετά το 1981. Αναφέρεται ότι περισσότεροι από 150 ναυτικοί έχασαν τη ζωή τους ή αγνοούνται και περισσότεροι από 160 τραυματίστηκαν σοβαρά σε επιθέσεις που δέχθηκαν τα πλοία στα οποία ήταν ναυτολογημένοι. Παράλληλα, επίθεση δέχθηκαν περισσότερα από 450 πλοία, στην πλειoνότητα δεξαμενόπλοια, με πολλά από αυτά να χαρακτηρίζονται ως τεκμαρτές ολικές απώλειες εξαιτίας των καταστροφικών ζημιών που προκάλεσαν οι επιθέσεις. Ενώ τα δεξαμενόπλοια δέχθηκαν τις περισσότερες επιθέσεις, αποδείχθηκαν πιο ανθεκτικά, με αποτέλεσμα να βυθιστεί ή να χαρακτηριστεί ως ολική απώλεια μόνο το 23% από αυτά, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τα bulk carriers ήταν 39%.
Οπως ήταν αναμενόμενο, οι επιπτώσεις και για την ελληνόκτητη ναυτιλία ήταν σημαντικές, αφού, ήδη από τότε, διαχειριζόταν τον μεγαλύτερο στόλο δεξαμενόπλοιων. Βεβαίως, πρέπει να αναφερθεί ότι, δεδομένης της υψηλής κερδοφορίας που εξασφάλιζε η μεταφορά πετρελαίου στις συνθήκες κινδύνου που δημιουργούσε ο πόλεμος, ο ναύλος για τη μεταφορά ήταν ιδιαίτερα υψηλός, σε σύγκριση με το επίπεδο των ναύλων σε άλλους θαλάσσιους δρόμους. Πολλοί πλοιοκτήτες διέθεταν τα πλοία τους στη μεταφορά πετρελαίου, αποκομίζοντας δυσθεώρητα κέρδη. Υπήρξαν, μάλιστα, επιχειρήσεις που ανέπτυξαν εντυπωσιακά τους στόλους τους την περίοδο αυτή, κυρίως με μεγάλης ηλικίας δεξαμενόπλοια που δραστηριοποιούνταν στη μεταφορά φορτίων από τον Περσικό Κόλπο. Αυτό το υψηλού κινδύνου έργο κατέστη εφικτό χάρη στην εργασία των ναυτικών.
Την ίδια στιγμή, εξαιτίας της περιορισμένης μεταφοράς πετρελαίου από τον Κόλπο, αλλά και της προσπάθειας των δυτικών χωρών να αναζητήσουν πιο κοντινές εναλλακτικές πηγές προμήθειας, η ζήτηση για μεταφορά και οι ναύλοι μειώθηκαν και αναδείχθηκε η υπερπροσφορά μεγάλων δεξαμενόπλοιων μεγέθους VLCC και ULCC. Αυτό οδήγησε στην αύξηση των παροπλισμών, αλλά και στη διάλυση αρκετών πλοίων που είχαν ναυπηγηθεί μόλις λίγα χρόνια πριν και στη χρεοκοπία επιχειρήσεων που τα διαχειρίζονταν.
Οι αναλογίες
Δεν είναι χωρίς σημασία να θυμηθούμε ότι το Ιράκ μπήκε σε αυτόν τον πόλεμο ως η «ισχυρή» δύναμη, που, όμως, δεν πέτυχε τον στρατηγικό στόχο της. Το Ιράν, μετά τον αρχικό αιφνιδιασμό, αντέδρασε, γεγονός που οδήγησε στη μακροχρόνια πολεμική σύρραξη, η οποία είχε ως αποτέλεσμα περισσότερους από ένα εκατομμύριο νεκρούς, την αχρήστευση παραγωγικών υποδομών και την οικονομική καταστροφή και των δύο χωρών. Ενώ για το Ιράκ ξεκίνησε μια πορεία που σημαδεύτηκε από την αποσταθεροποίησή του, για το Ιράν κατεγράφη η αντίστροφη πορεία και η σταθεροποίηση του καθεστώτος του.
Πολλά από τα χαρακτηριστικά του πολέμου της δεκαετίας του 1980 καταγράφονται και σήμερα, με τη διαφορά όμως ότι ενώ τότε η πολεμική εμπλοκή είχε περιφερειακό χαρακτήρα, που στη συνέχεια είχε επιπτώσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, σήμερα, από την έναρξή της, έχει μια διάσταση παγκόσμια που επιδιώκει να περιοριστεί στο περιφερειακό επίπεδο.
Τα Στενά του Ορμούζ
Ο πόλεμος Ιράκ – Ιράν έδειξε πόσο εξαρτημένη είναι η παγκόσμια οικονομία από την παραγωγή ενεργειακών πόρων από τις χώρες του Περσικού Κόλπου και πόσο κρίσιμη είναι η λειτουργία των Στενών του Ορμούζ για την ομαλή μεταφορά των πόρων αυτών. Eδειξε, επίσης, πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της ναυτιλίας. Παρεμπόδιση της ναυτιλίας σημαίνει διακοπή των εξαγωγών πετρελαίου και οικονομική εξουθένωση του αντιπάλου. Η διαφορά, όμως, είναι ότι στον δεκαετή πόλεμο οι δύο αντίπαλοι είχαν την ίδια στόχευση.
Στην τελευταία φάση του πολέμου οι ναυτικές δυνάμεις των ΗΠΑ είχαν τόσο ισχυρή παρουσία, ώστε δεξαμενόπλοια του Κουβέιτ ύψωναν την αστερόεσσα προκειμένου να εξασφαλίσουν την προστασία τους στον Περσικό Κόλπο.
Οι ΗΠΑ, όπως και άλλες μεγάλες δυνάμεις, ήταν ουδέτερες, γεγονός που τους έδινε την ευχέρεια να κινηθούν με διαφορετικό τρόπο για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους και να μειώσουν τις επιπτώσεις της διακοπής στη ροή του πετρελαίου. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην τελευταία φάση του πολέμου οι ναυτικές δυνάμεις των ΗΠΑ είχαν ισχυρή παρουσία, γεγονός που οδήγησε στο να υψώσουν την αμερικανική σημαία δεξαμενόπλοια του Κουβέιτ προκειμένου να εξασφαλίσουν την προστασία τους μέσα στον Περσικό Κόλπο.
Σήμερα, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ κάνουν έναν πόλεμο που, όπως αποδεικνύεται, δεν μπορεί να υποστηριχθεί από ναυτικές δυνάμεις που θα διασφάλιζαν τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ και για τον λόγο αυτό ζητούν τη συνδρομή τρίτων κρατών που έχουν συμφέρον να συνεχιστεί ανεμπόδιστη η ναυσιπλοΐα και η μεταφορά πετρελαίου. Eνα σημείο που αξίζει, ωστόσο, να έχουμε υπόψη έχει σχέση με το γεγονός ότι η ναυσιπλοΐα δεν αφορά αποκλειστικά δεξαμενόπλοια και μεταφορά πετρελαίου, αλλά κάθε είδος πλοίου και φορτίου, όπως πρώτες ύλες, επεξεργασμένα φορτία ή τελικά προϊόντα που μεταφέρονται από και προς τις χώρες του Περσικού Κόλπου.
Οι εκτιμήσεις
Η ανάλυση που προηγήθηκε δείχνει ότι ενώ οι διαφορές μεταξύ του πολέμου της δεκαετίας του 1980 και του σημερινού είναι σημαντικές, ιδιαίτερα ως προς τον ρόλο των εμπλεκόμενων κρατών, υπάρχουν και σημαντικές αναλογίες. Το 1980 ξεκίνησε ένας πόλεμος μεταξύ γειτονικών κρατών με στόχο την επικράτηση επί του αντιπάλου σε σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά εξελίχθηκε σε μακροχρόνιο πόλεμο που διήρκεσε έως το 1988, προκάλεσε την εξάντληση των εμπλεκόμενων κρατών και τερματίστηκε με τεράστιες ζημιές και για τις δύο πλευρές. Ταυτόχρονα, προκάλεσε σημαντικές επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία, τις συνέπειες των οποίων βίωσαν κράτη και πολίτες ανά τον κόσμο για πολλά χρόνια μετά τον τερματισμό του. Οι συνέπειες ήταν σημαντικές και για τη ναυτιλία.
Η αμερικανο-ισραηλινή επιχείρηση επρόκειτο να διαρκέσει λίγες ημέρες, αλλά διανύουμε ήδη την τέταρτη εβδομάδα και η έκβαση, τουλάχιστον τη στιγμή που γράφεται αυτό το κείμενο, δεν μπορεί να εκτιμηθεί με βεβαιότητα. Η ναυτιλία, όπως και το 1980, δέχεται το μεγαλύτερο πλήγμα. Τα εγκλωβισμένα πλοία είναι δεκάδες και οι ναυτικοί σε αυτά εκατοντάδες. Για ορισμένες επιχειρήσεις, όπως και τότε, το κλείσιμο του Στενών του Ορμούζ λειτουργεί ως ευκαιρία. Θα είναι αυτή τη φορά σύντομης διάρκειας;
*Ο κ. Γιάννης Θεοτοκάς είναι πρόεδρος του Τμήματος Ναυτιλιακών Σπουδών, Πανεπιστημίου Πειραιώς, και συνεργάτης ΚΝΙ, ΙΜΣ-Ι/ΤΕ.
