Την 1η Απριλίου 1955 άρχισε τη δράση της με βομβιστικές επιθέσεις εναντίον βρετανικών στόχων η Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) υπό την αρχηγία του –κυπριακής καταγωγής– απόστρατου συνταγματάρχη Γ. Γρίβα. Οι σελίδες της ένοπλης δράσης της ΕΟΚΑ είναι γνωστές και λαμπρύνονται από την αυταπάρνηση ηρώων, όπως ο Γρηγόρης Αυξεντίου και ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης.
Εκείνες, όμως, οι σελίδες που παραμένουν σχετικά άγνωστες έως σήμερα είναι η κομβική συμβολή των σχολείων κατά την περίοδο 1955-59 στη συλλογική προσπάθεια αποτίναξης του αγγλικού ζυγού. Πολύ περισσότερο άγνωστες είναι οι μακρές διεργασίες που προηγήθηκαν ήδη από τον 19ο αιώνα στον χώρο της εκπαίδευσης και οδήγησαν στη διαμόρφωση μιας συμπαγούς εθνικής ταυτότητας στις νέες γενιές. Συνεπώς, τα όσα διαδραματίστηκαν το 1955-59 δεν ήταν καρπός μιας αιφνίδιας αφύπνισης, αλλά οι εκβολές μιας συστηματικής κοινωνικοποιητικής διαδικασίας που είχε στον πυρήνα της το έθνος και την εθνική αποκατάσταση της Κύπρου.
Το Παγκύπριο Γυμνάσιο
Οι μετρημένες στα δάκτυλα του ενός χεριού ελληνικές σχολές στην Κύπρο ιδρύθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα στο πνεύμα και στις αξίες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού με κύρια επιδίωξη τον «φωτισμό», δηλαδή τη διάδοση της παιδείας και τη διαμόρφωση του ενάρετου ανθρώπου. Υστερα από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, την άνδρωση της Μεγάλης Ιδέας και την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα το 1864, η εκπαίδευση του νησιού επηρεάζεται από τον μεγαλοϊδεατισμό και επιδιώκει συνειδητά να ετοιμάσει τους μελλοντικούς στρατιώτες του. Μεγάλος σταθμός σε αυτή την πορεία είναι η ίδρυση, το 1893, του Παγκυπρίου Γυμνασίου, που καθ’ όλη τη διάρκεια της αγγλοκρατίας υπήρξε όχι μόνο η εκπαιδευτική ναυαρχίδα, αλλά και το τοπικό πρότυπο ανάπτυξης όλων των μεταγενέστερων δευτεροβάθμιων σχολείων.
Στους λόγους που εκφωνούνται κατά τα εγκαίνια του Παγκυπρίου, αλλά και στα σχόλια του Τύπου της εποχής, αποτυπώνεται διαυγώς το νέο εθνικό περιβάλλον. Κύριοι σκοποί του νεόκοπου ιδρύματος ήταν να ανακόψει το ρεύμα των νέων Κυπρίων που κατέφευγαν σε ξενόγλωσσες και αλλόθρησκες γειτονικές χώρες για συνέχιση της εκπαίδευσής τους, να διαμορφώσει με τα ελληνικά γράμματα μια εθνικά σκεπτόμενη αστική τάξη και να σηματοδοτήσει την «απαρχή της πραγματώσεως προαιωνίων πόθων» με την καλλιέργεια του ενωτικού ιδεώδους.
Βρετανικές απαγορεύσεις – Το 1935 στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση καταργήθηκε το μάθημα της ελληνικής Ιστορίας και επιβλήθηκε η υποχρεωτική διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας. Επιπλέον, απαγορεύτηκε στα δημοτικά σχολεία ο Εθνικός Υμνος, η ανύψωση της ελληνικής σημαίας, ακόμη και η χρήση μπλε μελάνης…
Οι εξ Ελλάδος καθηγητές που στελεχώνουν το ανώτερο κοινοτικό γυμνάσιο της Λευκωσίας, αλλά και όλης της Κύπρου, γίνονται δεκτοί «εν τη υποδούλω εισέτι αλλά καθαρώς ελληνικήν χώραν», όχι μόνο για να μορφώσουν τους γυμνασιόπαιδες, αλλά για να συμβάλουν και υπέρ «της αναπτύξεως και αναζωπυρήσεως ακραιφνούς ελληνικού αισθήματος». Ο πρώτος γυμνασιάρχης –ο εκ Σερρών Iωάννης Δέλλιος– επιβεβαιώνει με τον λόγο που εκφωνεί, ότι τα πράγματα έχουν έτσι ακριβώς, όπως τα κατανοεί ο Τύπος και η κοινωνία. Εγκαινιάζεται, αναφέρει χαρακτηριστικά, «εξόχως εθνικόν καθίδρυμα», στο οποίο η φιλοπατρία των νέων της Kύπρου «μέλλει να υπεκκαίητε διά των ιερών και αγίων παραδόσεων μεγάλου εθνικού παρελθόντος».
Προσπάθεια ελέγχου από τους Βρετανούς
Παράλληλα με τη μέση, αναπτύσσεται ραγδαία και η δημοτική εκπαίδευση. Ετσι, ενώ το 1878 υπήρχαν 83 ελληνοκυπριακά δημοτικά σχολεία, το 1900 υπερτριπλασιάστηκαν και έφτασαν τα 248 και μέχρι το 1913 τα 399. Το υπολογίσιμο διδασκαλικό στρώμα, όντας ταγμένο στην υπηρεσία της ενωτικής ιδεολογίας, την διαχέει έως και τα ακρότατα σημεία του νησιού. Υπό αυτούς τους όρους η ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα καθίσταται κυρίαρχο πολιτικό αίτημα.
Οι Αγγλοι, βέβαια, από τις αρχές του 1910 άρχισαν να συνδέουν άμεσα στις θεωρήσεις τους την ελληνοκυπριακή εκπαίδευση με την ανάπτυξη του ενωτικού κινήματος. Γι’ αυτό και ξεκίνησαν επίμονες προσπάθειες για τον έλεγχό της, με πρώτο στόχο τη δημοτική εκπαίδευση. Το 1929 θα μετατρέψουν τους δημοδιδασκάλους σε δημοσίους υπαλλήλους, θέτοντας τέρμα στο σύστημα της εκπαιδευτικής αυτοδιοίκησης. Μετά την εξέγερση του Οκτωβρίου του 1931 θα οδηγήσουν στο κλείσιμο τα τρία ελληνοκυπριακά Διδασκαλεία και θα ιδρύσουν το 1937 το Διδασκαλικό Κολλέγιο στη Μόρφου για τους άρρενες και το 1943 το Κέντρο Εκπαίδευσης Διδασκαλισσών στη Λευκωσία, αμφότερα διακοινοτικά. Το 1935 θα θεσπίσουν νέο αναλυτικό πρόγραμμα για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, το οποίο, μεταξύ άλλων, καταργούσε το μάθημα της ελληνικής Ιστορίας και επέβαλλε την υποχρεωτική διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας. Επιπλέον, θα απαγορευθεί στα δημοτικά σχολεία ο Εθνικός Υμνος, η ανύψωση της ελληνικής σημαίας, ακόμη και η χρήση μπλε μελάνης…
Οικονομική στήριξη από την Ελλάδα
Αντίθετα από τη δημοτική εκπαίδευση, τα σχολεία της μέσης θα παραμείνουν έως το τέλος της αγγλικής κατοχής κοινοτικά και αυτοδιοίκητα και θα συνεχίσουν να ελέγχονται από το ελληνικό υπουργείο Παιδείας. Παρά τις προσπάθειες των Αγγλων το 1936-1937 να αλλάξουν τα αναλυτικά τους προγράμματα προς μια πιο πρακτική κατεύθυνση, θα παραμείνουν, τα πλείστα, ευθυγραμμισμένα με την ελληνική εκπαίδευση. Οταν με το νομοσχέδιο του 1952 κινδυνεύουν σοβαρά να υπαχθούν υπό βρετανικό έλεγχο, εξαιτίας των ανυπέρβλητων οικονομικών δυσχερειών που αντιμετώπιζαν, το υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας θα σπεύσει να διασώσει το «πολύτιμον εθνικόν προπύργιον».
Πιο συγκεκριμένα, με άκρως απόρρητο τρόπο θα αποστείλει στην ελληνική πρεσβεία της Ουάσιγκτον το ποσό των 140.000 δολαρίων για τη στήριξη της «εθνικής μέσης εκπαιδεύσεως» για το σχολικό έτος 1952-53. Ο ίδιος ο Μακάριος θα παραλάβει τον Δεκέμβριο του 1952 το ποσό αυτό από τον «εν Ουασιγκτώνι Πρεσβευτήν της Ελλάδος» Αθ. Πολίτη και θα το διαθέσει με ποικίλους τρόπους στις αρμόδιες σχολικές εφορείες. Ας σημειωθεί ότι η βοήθεια των 140.000 δολαρίων θα επαναληφθεί και κατά το επόμενο σχολικό έτος.
Οι σημαίες κυματίζουν – Κατά το σχολικό έτος 1955-56 σημειώθηκαν τέσσερις γενικευμένες εξεγέρσεις των σχολείων. Τον Μάρτιο του ίδιου έτους σε 418 από τα 499 ελληνοκυπριακά δημοτικά σχολεία κυμάτιζαν ελληνικές σημαίες, με αποτέλεσμα να διακοπεί η λειτουργία τους, και άλλα 38 σχολεία μέσης εκπαίδευσης είναι κλειστά.
Ο Γ. Γρίβας, η νεολαία και τα «σχολεία των φυλακών»
Η ένοπλη δράση της ΕΟΚΑ δεν εκδηλώθηκε στο κενό. Τα σχολεία, οι εκπαιδευτικοί, ο μαθητικός κόσμος και γενικότερα η νεολαία βρίσκονταν προ πολλού σε διαρκή ετοιμότητα. Ανεξάρτητα από την ηλικία ή το φύλο, υπήρξε μια εκτεταμένη εμπλοκή σε όλες τις μορφές αγώνα που απαιτούσαν οι καιροί. Από τη συμμετοχή σε ομάδες ένοπλης κρούσης μέχρι και την αναγραφή συνθημάτων, τη διανομή παράνομων φυλλαδίων ή τη διακίνηση αλληλογραφίας μελών της ΕΟΚΑ, από την πραγματοποίηση δολιοφθορών σε αγγλικούς στόχους ή τη μεταφορά οπλισμού, τα σχολεία και η νεολαία έδωσαν το ηχηρό «παρών» τους με ακριβό τίμημα. Είναι σχεδόν αδύνατον να κατανοηθεί ο αγώνας της ΕΟΚΑ χωρίς να συνυπολογίζεται και να συνεξετάζεται ταυτόχρονα η επαναστατική κινητοποίηση των σχολείων.
Ενδεικτικά, κατά το σχολικό έτος 1955-56 σημειώθηκαν τέσσερις γενικευμένες εξεγέρσεις των σχολείων, συμπεριλαμβανομένης και της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι διαδηλώσεις, οι συγκρούσεις με τις δυνάμεις καταστολής, οι συλλήψεις, οι φυλακίσεις μαθητών και εκπαιδευτικών, ο πετροπόλεμος, οι ξυλοδαρμοί και τα δακρυγόνα, αποτελούσαν τη σταθερά της περιόδου. Οι Αγγλοι απαντούν με κλείσιμο ή διαγραφή σχολείων, τη μαζική απέλαση των 127 από τους 132 εξ Ελλάδος καθηγητών, την τιμωρία 622 μαθητών, ενώ σημειώνονται και τρεις θάνατοι. Σύμφωνα με στοιχεία της βρετανικής πλευράς, τον Μάρτιο του 1956 σε 418 από τα 499 ελληνοκυπριακά δημοτικά σχολεία κυμάτιζαν ελληνικές σημαίες, με αποτέλεσμα να διακοπεί η λειτουργία τους, και άλλα 38 σχολεία μέσης εκπαίδευσης είναι κλειστά.
Για να αντιμετωπιστεί, στο μέτρο του δυνατού, η αποσάθρωση του σχολικού δικτύου και να διασωθεί η σχολική χρονιά οργανώνονται για τους γυμνασιόπαιδες, σε συνεννόηση με το υπουργείο Παιδείας της Ελλάδας, φροντιστηριακά μαθήματα σε εκκλησίες και σε οικίες εκπαιδευτικών. Παράλληλα, λειτουργούν τα αυτοσχέδια «σχολεία των φυλακών» στα οποία έγκλειστοι καθηγητές διδάσκουν τους έγκλειστους μαθητές.
Οι αλλεπάλληλες κινητοποιήσεις του μαθητικού κόσμου υποκινούνταν από τον ίδιο τον Γ. Γρίβα, ο οποίος ήταν υποστηρικτής της «διαρκούς επανάστασης» των σχολείων, ώστε να ασκηθεί η μέγιστη δυνατή πίεση στο αποικιοκρατικό καθεστώς. Η άκαμπτη και αυστηρή από τη φύση της στρατιωτική λογική του υπέτασσε τα πάντα στις ανάγκες του αγώνα, όπως τις κατανοούσε ο ίδιος: «η Κύπρος προστάζει και όχι το σχολείο. Η Κύπρος προστάζει και όχι η οικογένεια. Η πατρίδα είναι πιο ιερή από τον πατέρα και τη μητέρα».
Από την άλλη, ο Κων. Σπυριδάκις, ο πλέον επιδραστικός διανοούμενος της νεότερης Κύπρου και διευθυντής του Παγκυπρίου Γυμνασίου, προσεγγίζοντας συνολικότερα την εκπαιδευτική κατάσταση και έχοντας πλήρη επίγνωση των συνεπειών της τακτικής του Γρίβα, υποστήριζε ότι είναι εθνικώς συμφέρουσα η λειτουργία των σχολείων και η λελογισμένη αξιοποίησή τους, όταν θα το απαιτούσαν οι συνθήκες. Η θέση του αυτή τον έφερε σε αντιπαράθεση με τον στρατιωτικό αρχηγό της ΕΟΚΑ, με αποτέλεσμα να προκληθεί σοβαρό ρήγμα στην κορυφή της ελληνοκυπριακής ηγεσίας με επικίνδυνες διαστάσεις. Τελικά, η πολιτική του μέτρου θα επιβληθεί στον Γρίβα από τον Ελληνα πρόξενο στις αρχές του σχολικού έτους 1956-57, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι επήλθε ηρεμία στα σχολεία όσο διαρκούσε η ένοπλη δράση της ΕΟΚΑ. Κάθε άλλο. Συνέχισαν να δίνουν τη μάχη τους ως γνήσιοι εκφραστές της ψυχής και των οραμάτων του τόπου· έστω και αν οι μυλόπετρες της Ιστορίας λογάριαζαν αλλιώς…
* Ο κ. Δημήτρης Φ. Χαραλάμπους είναι καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
