Κατά τον 18ο αιώνα, η Ρωσία διήλθε μια περίοδο εντυπωσιακής επέκτασης και εκσυγχρονισμού. Ηδη από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου, το κράτος είχε στραφεί προς τη Δύση, υιοθετώντας διοικητικές, στρατιωτικές και πολιτισμικές πρακτικές της δυτικής Ευρώπης. Την ίδια πολιτική ακολούθησαν και οι διάδοχοι του Πέτρου Α΄.
Από τους διαδόχους του Μεγάλου Πέτρου ξεχώρισε για την επιθετική της εξωτερική πολιτική η Αικατερίνη Β΄, η οποία διεξήγαγε δύο πολέμους εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για την επέκταση των συνόρων της αυτοκρατορίας της προς τον Νότο.
Παράλληλα, καλλιέργησε την εικόνα μιας «πεφωτισμένης μονάρχη», αλληλογραφώντας με σπουδαίους στοχαστές της εποχής. Παρά ταύτα, η Αικατερίνη δεν έλαβε μέτρα για την απελευθέρωση των εκατομμυρίων δουλοπάροικων που ήταν υπήκοοί της ούτε για την ελάφρυνση των κατώτερων στρωμάτων από τις αυθαιρεσίες των ευγενών.
Μετά τον θάνατο της Αικατερίνης το 1796, στον θρόνο ανήλθε ο γιος της Παύλος, τον οποίο απέκτησε με τον Πέτρο Γ΄. Η σχέση του Παύλου με τη μητέρα του υπήρξε –ιδιαίτερα κατά τα τελευταία χρόνια– τεταμένη, καθώς εκείνη φαινόταν να τον παραγκωνίζει πολιτικά ευνοώντας άλλους για τον θρόνο. Η μακρά περίοδος αναμονής του Παύλου, σε συνδυασμό με την απομάκρυνσή του από το κέντρο εξουσίας, επηρέασε καθοριστικά τον χαρακτήρα του, ενισχύοντας τα στοιχεία καχυποψίας και αυταρχικότητας στον χαρακτήρα του.
Με την άνοδό του στον θρόνο, ο νέος τσάρος επιχείρησε να διαφοροποιηθεί ριζικά από την πολιτική της μητέρας του. Εισήγαγε αυστηρούς κανονισμούς στη στρατιωτική υπηρεσία, επαναφέροντας πρότυπα πειθαρχίας εμπνευσμένα από την Πρωσία, ενώ επιχείρησε να περιορίσει τα προνόμια των ευγενών, απαιτώντας την ενεργό υπηρεσία τους προς το κράτος.
Παράλληλα, προχώρησε σε διοικητικές μεταρρυθμίσεις και εξέδωσε το «Διάταγμα περί διαδοχής» (1797), με το οποίο καθόρισε σαφείς κανόνες για τη διαδοχή από άρρενες απογόνους, επιδιώκοντας να αποτρέψει μελλοντικές δυναστικές κρίσεις.
Οι πολιτικές επιλογές του Παύλου δεν άργησαν να προκαλέσουν τη δυσαρέσκεια μελών της αριστοκρατίας και του στρατού.
Σύντομα εξυφάνθηκε συνωμοσία στην οποία συμμετείχαν υψηλόβαθμοι κρατικοί αξιωματούχοι και στρατιωτικοί, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν εξέχουσες προσωπικότητες της Αυλής. Κεντρικό ρόλο διαδραμάτισαν πρόσωπα όπως ο κόμης Πάλεν, στρατιωτικός διοικητής της Αγίας Πετρούπολης, καθώς και άλλοι αξιωματικοί της αυτοκρατορικής φρουράς.
Η δολοφονία πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 11ης/23ης προς τη 12η/24η Μαρτίου 1801 στο ανάκτορο του Αγίου Μιχαήλ της Αγίας Πετρούπολης. Μια ομάδα αξιωματικών εισήλθε στο ανάκτορο και κατευθύνθηκε προς τα ιδιαίτερα διαμερίσματα του τσάρου. Αρχικός στόχος των συνωμοτών φαίνεται να ήταν ο εξαναγκασμός του Παύλου σε παραίτηση από τον θρόνο. Ωστόσο, τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν με βάση τους σχεδιασμούς τους, καταλήγοντας στον στραγγαλισμό του τσάρου.
Μετά τη δολοφονία του Παύλου, στον θρόνο ανέβηκε ο γιος του Αλέξανδρος Α΄, ο οποίος διαχειρίστηκε τις τύχες της Ρωσικής Αυτοκρατορίας για σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
