Στις 18 Μαρτίου 1938 ο πρόεδρος του Μεξικού Λάζαρο Κάρδενας ανακοίνωσε μια από τις πιο τολμηρές αποφάσεις οικονομικής πολιτικής του 20ού αιώνα: την απαλλοτρίωση όλων των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων και κοιτασμάτων που βρίσκονταν στα χέρια ξένων εταιρειών και τη δημιουργία της κρατικής εταιρείας Petroleos Mexicanos, της γνωστής Pemex.
Η απόφαση αποτέλεσε κορύφωση μιας μακράς σύγκρουσης ανάμεσα στο μεξικανικό κράτος, τους εργάτες της πετρελαϊκής βιομηχανίας και τις μεγάλες αμερικανικές και βρετανικές εταιρείες που κυριαρχούσαν στον κλάδο από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Η αντιπαράθεση είχε βαθιές ρίζες στην περίοδο που ακολούθησε τη Μεξικανική Επανάσταση. Το Σύνταγμα του 1917, προϊόν του επαναστατικού πνεύματος που συνεπήρε τη χώρα, προέβλεπε στο άρθρο 27 ότι οι φυσικοί πόροι –και ιδίως το πετρέλαιο– ανήκαν στο έθνος.
Στην πράξη, όμως, οι μεγάλες ξένες εταιρείες που είχαν εγκατασταθεί στο Μεξικό ήδη από τις αρχές του αιώνα συνέχισαν να εκμεταλλεύονται τα κοιτάσματα. Ανάμεσά τους βρίσκονταν θυγατρικές βρετανικών και αμερικανικών επιχειρηματικών ομίλων, όπως η Royal Dutch Shell και η Standard Oil, οι οποίες είχαν αποκτήσει εκτεταμένα δικαιώματα εκμετάλλευσης πριν από την επανάσταση.
Η κοινωνική και πολιτική ατμόσφαιρα άλλαξε σημαντικά στη δεκαετία του 1930. Ο πρόεδρος Λάζαρο Κάρδενας, που ανέλαβε την εξουσία το 1934, επιχείρησε να εφαρμόσει μια σειρά μεταρρυθμίσεων με έντονο κοινωνικό και εθνικό χαρακτήρα: αναδιανομή γης στους αγρότες, ενίσχυση των συνδικάτων και μεγαλύτερο κρατικό έλεγχο σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας.
Σε αυτό το περιβάλλον οι εργάτες της πετρελαϊκής βιομηχανίας οργανώθηκαν σε ισχυρό συνδικάτο, το οποίο διεκδίκησε καλύτερους μισθούς, οκτάωρη εργασία και ασφαλέστερες συνθήκες απασχόλησης. Το 1937 οι διαπραγματεύσεις με τις εταιρείες κατέρρευσαν και οι εργάτες προχώρησαν σε απεργίες. Η σύγκρουση έλαβε σύντομα νομικές διαστάσεις. Η υπόθεση έφτασε στο Ομοσπονδιακό Συμβούλιο Διαιτησίας και τελικά στο Ανώτατο Δικαστήριο του Μεξικού, το οποίο εξέτασε τα οικονομικά στοιχεία των εταιρειών και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι μπορούσαν να ικανοποιήσουν τα αιτήματα των εργαζομένων. Το δικαστήριο αποφάσισε υπέρ του συνδικάτου, υποχρεώνοντας τις εταιρείες να καταβάλουν σημαντικές αυξήσεις και αποζημιώσεις.
Οι εταιρείες, ωστόσο, αρνήθηκαν να συμμορφωθούν πλήρως. Υπολόγιζαν ότι η οικονομική και διπλωματική πίεση των κυβερνήσεων της Βρετανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών θα ανάγκαζε την κυβέρνηση του Μεξικού να υποχωρήσει. Για τον Κάρδενας, όμως, η άρνηση αυτή αποτέλεσε αφορμή για μια ευρύτερη πολιτική κίνηση. Το βράδυ της 18ης Μαρτίου 1938 απηύθυνε ραδιοφωνικό διάγγελμα προς το έθνος, ανακοινώνοντας ότι το κράτος θα απαλλοτρίωνε τις εγκαταστάσεις των ξένων εταιρειών επικαλούμενο τόσο το Σύνταγμα όσο και την άρνησή τους να εφαρμόσουν την απόφαση των μεξικανικών δικαστηρίων. Η δημιουργία της Pemex ακολούθησε λίγους μήνες αργότερα και η κρατική εταιρεία ανέλαβε την πλήρη διαχείριση της πετρελαϊκής βιομηχανίας της χώρας.
Παρά τα προβλήματα που αντιμετώπισε αργότερα, από τη διαφθορά μέχρι την τεχνολογική υστέρηση, η απόφαση του 1938 παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές στη σύγχρονη ιστορία του Μεξικού.
Η κίνηση προκάλεσε έντονες διεθνείς αντιδράσεις. Η Βρετανία διέκοψε προσωρινά τις διπλωματικές σχέσεις με το Μεξικό, ενώ οι πετρελαϊκές εταιρείες άσκησαν πιέσεις στην Ουάσιγκτον για επιβολή κυρώσεων. Ωστόσο η κυβέρνηση του Φραγκλίνου Ρούζβελτ, στο πλαίσιο της πολιτικής της «καλής γειτονίας», απέφυγε μια ανοιχτή σύγκρουση και προτίμησε τη διαπραγμάτευση.
Στο εσωτερικό της χώρας η απόφαση προκάλεσε κύμα εθνικής συσπείρωσης. Η κυβέρνηση κάλεσε τους πολίτες να συμβάλουν στην αποζημίωση των εταιρειών και χιλιάδες Μεξικανοί ανταποκρίθηκαν προσφέροντας χρήματα, κοσμήματα και προσωπικά αντικείμενα σε μια εκστρατεία που απέκτησε έντονο συμβολικό χαρακτήρα.
Η απαλλοτρίωση της πετρελαϊκής βιομηχανίας μετατράπηκε έτσι σε ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα της μεξικανικής εθνικής κυριαρχίας. Για δεκαετίες η Pemex παρέμεινε μονοπώλιο και βασικός πυλώνας της μεξικανικής οικονομίας, χρηματοδοτώντας μεγάλο μέρος των κρατικών εσόδων. Παρά τα προβλήματα που αντιμετώπισε αργότερα, από τη διαφθορά μέχρι την τεχνολογική υστέρηση, η απόφαση του 1938 παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές στη σύγχρονη ιστορία του Μεξικού.
