Ακρωτήριο Κανάβεραλ, Φλόριντα, 28 Ιανουαρίου 1986: η μέρα ξεκινάει σαν ένα συνηθισμένο χειμωνιάτικο πρωινό στο Κέντρο Διαστήματος Κένεντι. Το διαστημικό λεωφορείο «Τσάλεντζερ» ακουμπάει στην εξέδρα εκτόξευσης 39B, έτοιμο για αυτό που αναμενόταν να είναι απλώς άλλη μια διαστημική αποστολή ρουτίνας. Τα επτά μέλη του πληρώματος που βρίσκονται ήδη στο σκάφος, εκπαιδεύτηκαν για πολλούς μήνες και είναι ενθουσιασμένα.
Ολόκληρη η Αμερική είναι ενθουσιασμένη, καθώς μαζί με τους έξι επαγγελματίες αστροναύτες βρίσκεται και ένας ερασιτέχνης: μία καθηγήτρια γυμνασίου, η Κρίστα Μακόλιφ, που έχει επιλεγεί από πάνω από 11.000 υποψηφίους για να είναι η πρώτη δασκάλα στο Διάστημα. Σε σχολικές τάξεις σε όλη τη χώρα, εκατομμύρια μαθητές είναι συγκεντρωμένοι μπροστά σε τηλεοράσεις, ανυπόμονοι να ζήσουν ιστορικές στιγμές. Η Κρίστα Μακόλιφ, η οποία δίδασκε κοινωνιολογία στο γυμνάσιο του Κονκόρντ στην πολιτεία του Νιου Χαμσάιρ, έχει σχεδιάσει ζωντανά μαθήματα από τη διαστημική τροχιά του «Τσάλεντζερ» για να εμπνεύσει μαθητές σε όλο τον κόσμο.
Στις 11.38 π.μ. η αντίστροφη μέτρηση ολοκληρώνεται και το διαστημικό λεωφορείο ξεχύνεται ασυγκράτητο στον ουρανό. Εβδομήντα τρία δευτερόλεπτα αργότερα, το «Τσάλεντζερ» διαλύεται από μια καταστροφική έκρηξη σε ύψος 14 χιλιομέτρων πάνω από τον Ατλαντικό Ωκεανό.
Οι αστροναύτες που σκοτώθηκαν εκείνη την ημέρα ανήκαν στην αφρόκρεμα του διαστημικού προγράμματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο τα δύο πιο προβεβλημένα μέλη του πληρώματος ήταν οι «επισκέπτες» – οι δύο «ειδικοί (επιστημονικού) φορτίου» (payload specialists), δηλαδή οι υπεύθυνοι των επιστημονικών πειραμάτων και δραστηριοτήτων που θα εκτελούνταν κατά τη διάρκεια της αποστολής.
Δάσκαλος στο Διάστημα – Η Κρίστα Μακόλιφ, η οποία δίδασκε κοινωνιολογία σε γυμνάσιο του Νιου Χαμσάιρ, μέλος του πληρώματος του διαστημικού λεωφορείου, είχε σχεδιάσει ζωντανά μαθήματα από τη διαστημική τροχιά του «Τσάλεντζερ» για να εμπνεύσει μαθητές σε όλο τον κόσμο.
Ο ένας ήταν ο Γκρέγκορι Τζάρβις, ο οποίος εργαζόταν για τη Hughes Aircraft Corporation και είχε αφαιρεθεί από τη λίστα πληρώματος δύο φορές για να πετάξουν πολιτικοί – ένας γερουσιαστής της Γιούτα κι ένας βουλευτής της Φλόριντα (ο μετέπειτα διοικητής της NASA Μπιλ Νέλσον), προτού τελικά προστεθεί στο πλήρωμα της μοιραίας αποστολής.
Η άλλη ήταν η Κρίστα Μακόλιφ, που είχε αφήσει την τάξη της στο γυμνάσιο του Κονκόρντ το προηγούμενο καλοκαίρι για να εκπαιδευτεί στη NASA. Η συμμετοχή της στην αποστολή είχε αιχμαλωτίσει τη φαντασία του αμερικανικού έθνους. Το σχέδιό της ήταν να διδάξει την επιστήμη της από το διαστημικό λεωφορείο. «Φαντάσου, θα διδάσκω από το Διάστημα και το μάθημα θα φτάνει σε μαθητές σε όλο τον κόσμο και θα αγγίζει τις ζωές τόσο πολλών ανθρώπων! Αυτό είναι κορυφαίο όνειρο για οποιονδήποτε δάσκαλο!», είχε πει. Ηταν δυστυχώς ένα όνειρο που δεν θα πραγματοποιόταν ποτέ.
Το δριμύ ψύχος ήταν μοιραίο
Η αιτία της καταστροφής του «Τσάλεντζερ» ήταν απίστευτα απλή: ήταν η αστοχία ελαστικών δακτυλίων στεγανοποίησης (O-rings) που εμπόδιζαν τη διαφυγή θερμών καυσαερίων από τα σημεία ένωσης των τεσσάρων διαδοχικών κυλίνδρων των πυραύλων στερεών καυσίμων (solid rocket boosters). Σε κάθε ένωση υπήρχαν δύο δακτύλιοι στεγανοποίησης. Εκείνο το πρωί, με τις θερμοκρασίες να βρίσκονται ελάχιστα πάνω από το μηδέν, ένα ζευγάρι δακτυλίων αστόχησε λόγω του ψύχους.
Λίγες ώρες πριν από την πτήση οι μηχανικοί συνέστησαν την αναβολή της σε διευθυντικά στελέχη της NASA, αλλά η απάντηση ήταν αρνητική.
Οι δακτύλιοι αυτοί ήταν κατασκευασμένοι από καουτσούκ, το οποίο στο κρύο γίνεται σκληρό και εύθραυστο, όπως ακριβώς ένα απλό λαστιχάκι που μένει για καιρό στο ψυγείο. Ατυχώς οι μηχανικοί της Morton Thiokol, της εταιρείας που κατασκεύαζε τους πυραύλους, δεν είχαν δοκιμάσει ποτέ τους δακτυλίους σε θερμοκρασίες κάτω των 12 βαθμών Κελσίου. Ο κυριότερος λόγος μάλλον ήταν ότι στον «παράδεισο» της Φλόριντα, όπου οι Αμερικανοί πάνε τον χειμώνα για θαλασσινές διακοπές, οι θερμοκρασίες ακόμη και τον Ιανουάριο δεν πέφτουν σημαντικά κάτω από αυτό το όριο ασφαλείας.
Ωστόσο, τη νύχτα πριν από την εκτόξευση, η θερμοκρασία στο ακρωτήριο Κανάβεραλ είχε πέσει κοντά στους 0 βαθμούς Κελσίου – πολύ κάτω από το όριο των 12 βαθμών της γνωστής συμπεριφοράς των δακτυλίων. Παρά ταύτα η εκτόξευση ατυχώς προχώρησε σύμφωνα με το πρόγραμμα.
Καθώς το «Τσάλεντζερ» υψωνόταν στον ουρανό, οι έντονες δονήσεις της εκτόξευσης προκάλεσαν πλευρική μετατόπιση των δύο χαμηλότερων κυλίνδρων του δεξιού πυραύλου. Κανονικά, οι εύκαμπτοι δακτύλιοι θα ανταποκρίνονταν αποτελεσματικά και θα σφράγιζαν τα κενά που προέκυψαν από τη μετατόπιση. Αλλά κατά τη διάρκεια της κρύας νύχτας το καουτσούκ είχε γίνει σκληρό και δεν μπορούσε πλέον να διασταλεί. Αέρια θερμοκρασίας περίπου 3.200 °C άρχισαν να διαρρέουν από το ακάλυπτο κενό. Αυτά τα υπέρθερμα αέρια διέλυσαν σταδιακά τους δακτυλίους.
Προέχει η ασφάλεια – Η τραγωδία του «Τσάλεντζερ» έδειξε ότι καμία οργάνωση δεν είναι τόσο ικανή, καμία αποστολή δεν είναι τόσο σημαντική και κανένα χρονοδιάγραμμα δεν είναι τόσο πιεστικό, ώστε να μας επιτρέπει να υποτιμάμε τον
κίνδυνο και να παρακάμπτουμε τα μέτρα ασφαλείας.
Περίπου 59 δευτερόλεπτα μετά την εκτόξευση, οι μηχανικοί που ήλεγχαν τις κάμερες παρακολούθησης ανακάλυψαν κάτι ανησυχητικό: μια ολοένα αυξανόμενη διαρροή αερίων καύσης από την πλευρά του δεξιού πυραύλου. Στα 73 δευτερόλεπτα από την εκτόξευση, τα αέρια είχαν διαλύσει εντελώς και τους δύο δακτυλίους της ένωσης και είχαν δημιουργήσει μια τρύπα αρκετά μεγάλη ώστε να διέρχεται μια φλόγα. Η θερμότητα της φλόγας έλιωσε τη ράβδο που συνέδεε τον πύραυλο με την κύρια εξωτερική δεξαμενή καυσίμων και ο πύραυλος στράφηκε και χτύπησε τη δεξαμενή καυσίμων, που κατέρρευσε και εξερράγη, οδηγώντας στη διάλυση και του διαστημικού λεωφορείου.
Αγνόησαν τις ενδείξεις
Γιατί δεν σταμάτησε κανείς την εκτόξευση; Αυτό είναι το ερώτημα που στοίχειωσε την Αμερική μετά τις 28 Ιανουαρίου. Η αλήθεια είναι ότι κάποιοι προσπάθησαν. Τη νύχτα πριν από την εκτόξευση, οι μηχανικοί της Morton Thiokol είχαν εκφράσει σοβαρές ανησυχίες. Είχαν μελετήσει τις επιπτώσεις του κρύου στους δακτυλίους και είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η εκτόξευση δεν θα ήταν ασφαλής σε τόσο χαμηλές θερμοκρασίες. Αλλά όταν συνέστησαν αναβολή της πτήσης σε διευθυντικά στελέχη της NASA, η απάντηση ήταν αρνητική. Η πίεση για εκτόξευση ήταν μεγάλη, καθώς η αποστολή είχε ήδη αναβληθεί αρκετές φορές. Επειτα από τριάντα λεπτά συζήτησης, η ανώτερη διοίκηση της Morton Thiokol ακύρωσε τη σύσταση των δικών της μηχανικών και έδωσε το πράσινο φως για την εκτόξευση.
Είναι ίσως τραγικό το ότι η NASA και η Morton Thiokol γνώριζαν πριν από καιρό ότι ο σχεδιασμός των δακτυλίων στεγανοποίησης ήταν προβληματικός. Σχεδόν σε κάθε εκτόξευση διαστημικού λεωφορείου υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις διάβρωσης των δακτυλίων από θερμά καυσαέρια. Τον Ιούλιο του 1985, μηχανικοί είχαν εκφράσει την ανησυχία τους για «απώλεια σκάφους» λόγω του προβληματικού σχεδιασμού των δακτυλίων. Μάλιστα είχαν παραγγείλει ανασχεδιασμένους πυραύλους για να διορθώσουν το πρόβλημα, με στόχο να τους χρησιμοποιήσουν για μελλοντικές εκτοξεύσεις. Δυστυχώς, εκείνο το μέλλον δεν ήρθε εγκαίρως. Η κρίσιμη αστοχία σχεδιασμού δεν είχε αντιμετωπιστεί όταν ήρθε η μέρα εκτόξευσης του «Τσάλεντζερ».
Κόλαφος το πόρισμα της επιτροπής έρευνας
Μετά το δυστύχημα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέιγκαν διόρισε μια επιτροπή, με πρόεδρο τον πρώην υπουργό Εξωτερικών Ουίλιαμ Ρότζερς, για να διερευνήσει τι συνέβη. Στην επιτροπή συμμετείχαν διάσημες προσωπικότητες όπως ο Νιλ Αρμστρονγκ, ο πρώτος άνθρωπος που περπάτησε στη Σελήνη, και ο νομπελίστας φυσικός Ρίτσαρντ Φέινμαν.
Τα ευρήματα της Επιτροπής Ρότζερς ήταν πολύ σοβαρά και απογοητευτικά. Η άμεση τεχνική αιτία ήταν πράγματι η αστοχία των δακτυλίων. Αλλά η ρίζα της αποτυχίας ήταν πολύ βαθύτερη. Η επιτροπή διαπίστωσε ότι οι δακτύλιοι ήταν «απαράδεκτα ευαίσθητοι» σε μεταβολές της θερμοκρασίας. Ακόμη χειρότερο ήταν ότι η NASA και η Morton Thiokol γνώριζαν για πολλά χρόνια αυτήν την αδυναμία και δεν είχαν δράσει. Η επιτροπή κατέληξε ότι η τραγωδία του «Τσάλεντζερ» δεν ήταν αναπόφευκτη, αλλά προήλθε από οργανωτικές αστοχίες, ανεπαρκή επικοινωνία και οικονομικούς περιορισμούς, που οδήγησαν διευθυντικά στελέχη να αγνοήσουν ανησυχίες και προειδοποιήσεις σχετικές με την ασφάλεια.
Νέα αυστηρά πρωτόκολλα
Η επίδραση του δυστυχήματος στην Αμερική ήταν βαθιά. Το πρόγραμμα «Δάσκαλος στο Διάστημα», που είχε γίνει σύμβολο της ειρήνης και της εξερεύνησης του Διαστήματος, εγκαταλείφθηκε. Δεν επιλέχθηκαν άλλοι δάσκαλοι μετά τον θάνατο της Μακόλιφ. Η NASA προχώρησε σε μείζονα αναδιασχεδιασμό του συστήματος του διαστημικού λεωφορείου, εφαρμόζοντας αυστηρότερα πρωτόκολλα ασφαλείας και βελτιώνοντας τη δομή της οργάνωσής της για να διασφαλιστεί ότι οι ανησυχίες των μηχανικών θα ακούγονταν και θα εισακούονταν.
Η τραγωδία του «Τσάλεντζερ» άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η NASA αντιμετωπίζει τις διαστημικές πτήσεις. Εισήγαγε σεβασμό των κινδύνων των διαστημικών ταξιδιών και ενίσχυσε την προσήλωσή της στην ασφάλεια. Η τραγωδία αυτή παραμένει ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην αεροδιαστημική ιστορία, όχι διότι ήταν μοναδικό (ατυχήματα έχουν συμβεί και πριν και μετά το «Τσάλεντζερ»), αλλά εξαιτίας αυτού που αποκάλυψε: ότι καμία οργάνωση δεν είναι τόσο ικανή, καμία αποστολή δεν είναι τόσο σημαντική και κανένα χρονοδιάγραμμα δεν είναι τόσο πιεστικό, ώστε να μας επιτρέπει να υποτιμάμε τον κίνδυνο και να παρακάμπτουμε τα μέτρα ασφαλείας.
*Ο κ. Γιάννης Δαγκλής είναι καθηγητής Διαστημικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τακτικό μέλος της Διεθνούς Ακαδημίας Αστροναυτικής.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
