Ο Ιωσήφ γεννήθηκε στις 13 Μαρτίου 1741 στη Βιέννη και ήταν ο μεγαλύτερος γιος της Μαρίας Θηρεσίας και του Φραγκίσκου Στεφάνου της Λωρραίνης. Ελαβε αυστηρή μόρφωση, και από πολύ νωρίς έδειξε έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική, αν και πολλές φορές φάνηκε μάλλον αδύναμος στη λήψη αποφάσεων.
Στον θρόνο ανέβηκε μετά τον θάνατο του πατέρα του, το 1765. Ωστόσο, την περίοδο της συμβασιλείας με τη μητέρα του δεν ήταν αυτός που λάμβανε τις κρίσιμες αποφάσεις. Μετά τον θάνατο και της μητέρας του, το 1790, ο Ιωσήφ ήταν πλέον μόνος αυτοκράτορας. Προτεραιότητά του ήταν η ολοκλήρωση του έργου των εσωτερικών μεταρρυθμίσεων οι οποίες είχαν ήδη ξεκινήσει. Ανάμεσα σε άλλα, επέκτεινε τον διαχωρισμό της δικαστικής και της εκτελεστικής εξουσίας στα χαμηλότερα διοικητικά επίπεδα, ενώ το 1786 εκδόθηκε ο Παγκόσμιος Κώδικας Αστικού Δικαίου.
Παράλληλα, χάρη στον σύγχρονο εξοπλισμό που διέθετε, το Γενικό Νοσοκομείο της Βιέννης θεωρούνταν ένα από τα καλύτερα στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, ο Ιωσήφ αναδιοργάνωσε τον στρατό, καθιέρωσε τη θρησκευτική ισότητα ενώπιον του νόμου και παραχώρησε το δικαίωμα για ελευθερία του Τύπου. Μέσα σε αυτό το κλίμα μεταρρυθμίσεων, η Βιέννη γνώρισε ιδιαίτερη πολιτιστική άνθηση, ενώ αξιοσημείωτο είναι πως μεταρρυθμίσεις πραγματοποιήθηκαν ακόμα και σε καλλιτεχνικό επίπεδο, αφού η διαχείριση των θεάτρων πέρασε στα χέρια των ηθοποιών. Πάντως, αυτές οι προσπάθειες δεν γνώρισαν παντού και πάντα την αποδοχή. Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις υπήρξε σφοδρή αντίσταση – κυρίως στις πιο παραδοσιακές περιοχές της Αυτοκρατορίας, όπως η Ουγγαρία. Μάλιστα, πολλά από τα μέτρα του θεωρήθηκαν τυραννία από εκείνους των οποίων την ευημερία είχαν ως στόχο να βελτιώσουν. Από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετώπισε ο Ιωσήφ, ωστόσο, ήταν αυτά που αφορούσαν τις σχέσεις του με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.
Η ίδρυση εθνικών σχολών εκπαίδευσης για ιερείς και ο περιορισμός της επικοινωνίας των επισκόπων με τον Πάπα προκάλεσαν τριγμούς. Ακόμη όμως πιο σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η διάλυση περισσότερων από 700 μοναστηριών που δεν ασχολούνταν με χρήσιμες δραστηριότητες όπως η διδασκαλία. Μάλιστα, στο αποκορύφωμα της κρίσης, ο Πάπας Πίος ΣΤ΄ επισκέφθηκε τη Βιέννη, χωρίς όμως κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα υπέρ των μοναστηριών.
Σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής, ο Ιωσήφ είχε σημειώσει κάποια επιτυχία από τα χρόνια της συμβασιλείας με τη μητέρα του. Στη συνέχεια, όμως, κλήθηκε να αντιμετωπίσει δύσκολες περιπτώσεις, κυρίως με το ζήτημα των Αυστριακών Κάτω Χωρών. Αρχικά, στράφηκε προς στήριξη στη Βαυαρία. Ωστόσο, οι αλλαγές στο εσωτερικό της λίγο έλειψαν να τον οδηγήσουν σε πολεμική σύρραξη. Στη συνέχεια, στράφηκε προς τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Υπέγραψε συμφωνία που εξυπηρετούσε τα μακροπρόθεσμα σχέδια της Αικατερίνης Β΄ για την Κωνσταντινούπολη και τα Δαρδανέλια, και διαβεβαίωνε τον ίδιο για σημαντικά εδαφικά κέρδη.
Τελικά, εξαιτίας του ξεσπάσματος του ρωσοτουρκικού πολέμου το 1787, ο Ιωσήφ αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει την επαναστατική αναταραχή στις Αυστριακές Κάτω Χώρες και την Ουγγαρία. Η πολύμηνη παραμονή του στο πλευρό του στρατού του θα είχε ως αποτέλεσμα την περαιτέρω επιβάρυνση της ήδη κλονισμένης υγείας του. Μετά την επιστροφή του στη Βιέννη, προσπάθησε –ατυχώς– να εδραιώσει την ειρήνη και την ηρεμία στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας.
Ο ίδιος έφυγε από τη ζωή τον Φεβρουάριο του 1790 σε ηλικία 49 ετών. Ο Ιωσήφ και η βασιλεία του έχουν προκαλέσει πολλές συζητήσεις μεταξύ των ιστορικών. Ορισμένοι τον θεωρούν ως τον αντιπροσωπευτικότερο εκπρόσωπο της αποκαλούμενης πεφωτισμένης δεσποτείας, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι οι μεταρρυθμίσεις του περιορίζονταν στον βαθμό που εξυπηρετούσαν την αντίληψή του για το τέλειο κράτος – ένα συγκεντρωτικό έθνος-κράτος που προοριζόταν να είναι μια ενοποιημένη κοινωνία πολιτών. Σε κάθε περίπτωση, το σίγουρο είναι πως η κληρονομιά του Ιωσήφ είχε θέσει τις βάσεις για τον δύσκολο –για τη μοναρχία– 19ο αιώνα που ακολούθησε.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
