Υστερα από 4 μήνες ασφυκτικής πολιορκίας, ολοκληρώνεται στις 3 Μαρτίου 1799 η ρωσο-οθωμανική πολιορκία της Κέρκυρας και η γαλλική φρουρά του νησιού παραδίδεται. Κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό στρατιωτικό επεισόδιο των Ναπολεόντειων Πολέμων, η πολιορκία της Κέρκυρας συνιστά καίρια καμπή στην ιστορία των Επτανήσων και αποτυπώνει με σαφήνεια τη ρευστότητα των διεθνών συμμαχιών στο τέλος του 18ου αιώνα.
Η αφετηρία των εξελίξεων βρίσκεται στη διάλυση της Δημοκρατίας της Βενετίας το 1797. Με τη Συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο, τα Ιόνια Νησιά περιήλθαν στη Γαλλική Δημοκρατία, γεγονός που ανέτρεψε την έως τότε ισορροπία δυνάμεων στο Ιόνιο. Η παρουσία της επαναστατικής Γαλλίας σε ένα τόσο στρατηγικό σημείο της Ανατολικής Μεσογείου προκάλεσε έντονη ανησυχία τόσο στην Αγία Πετρούπολη όσο και στην Κωνσταντινούπολη.
Ο τσάρος Παύλος Α΄ της Ρωσίας επιδίωκε ενεργότερη ρωσική παρουσία στη Μεσόγειο, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε με καχυποψία τη διάδοση των επαναστατικών ιδεών στις βαλκανικές επαρχίες της. Ετσι, στο πλαίσιο του Πολέμου της Δεύτερης Συμμαχίας (1798-1802) –του ευρωπαϊκού συνασπισμού που συγκρότησαν η Ρωσική Αυτοκρατορία, η Αυστριακή Αυτοκρατορία, η Μεγάλη Βρετανία, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και το Βασίλειο της Νάπολης εναντίον της επαναστατικής Γαλλίας– Ρώσοι και Οθωμανοί βρέθηκαν στην ίδια πλευρά, παρά την ιστορική τους αντιπαλότητα.
Η Κέρκυρα αποτελούσε το ισχυρότερο οχυρό των Επτανήσων. Τα ενετικά φρούρια –το Παλαιό και το Νέο– μαζί με τη νησίδα Βίδο σχημάτιζαν ένα σύνθετο και εξαιρετικά ανθεκτικό αμυντικό σύστημα. Η γαλλική φρουρά αριθμούσε χιλιάδες άνδρες και διέθετε ισχυρό πυροβολικό. Οι Γάλλοι επιχείρησαν να εδραιώσουν τη νέα τάξη πραγμάτων καταργώντας τα βενετικά αριστοκρατικά προνόμια, διαλύοντας τα παλαιά συμβούλια των ευγενών και εισάγοντας διοικητικές δομές εμπνευσμένες από το επαναστατικό γαλλικό πρότυπο. Η ανάρτηση της τρίχρωμης σημαίας και η τελετουργική φύτευση «δέντρων της Ελευθερίας» συμβόλιζαν τη ρήξη με το παλαιό καθεστώς. Ωστόσο, η πολιτική αυτή δεν έτυχε ομόθυμης αποδοχής, ιδίως από την τοπική αριστοκρατία που είχε κυριαρχήσει επί Βενετών, ενώ η φορολογική και στρατιωτική επιβάρυνση προκάλεσε σταδιακά δυσαρέσκεια και σε άλλα κοινωνικά στρώματα.
Επικεφαλής της συμμαχικής επιχείρησης τέθηκε ο Ρώσος ναύαρχος Φιοντόρ Ουσάκοφ, αξιωματικός με σημαντική ναυτική εμπειρία. Από τον Νοέμβριο του 1798, ο ρωσο-οθωμανικός στόλος απέκλεισε την Κέρκυρα από τη θάλασσα, ενώ χερσαίες δυνάμεις αποβιβάστηκαν σταδιακά στο νησί. Καθοριστικής σημασίας υπήρξε η κατάληψη της νησίδας Βίδου, που επέτρεψε τον άμεσο βομβαρδισμό των οχυρώσεων της πόλης. Η πολιορκία υπήρξε σφοδρή και παρατεταμένη. Οι Γάλλοι αντιστάθηκαν με επιμονή, όμως η απομόνωση και η έλλειψη ανεφοδιασμού επιβάρυναν δραματικά τη θέση τους.
Παράλληλα, οι διεθνείς εξελίξεις δεν άφηναν περιθώρια ελπίδας για ουσιαστική ενίσχυση από τη Γαλλία, η οποία ήταν ήδη απορροφημένη σε πολλαπλά μέτωπα. Το ηθικό της φρουράς κάμφθηκε σταδιακά, καθώς οι συμμαχικές δυνάμεις ενίσχυαν τις θέσεις τους και κλιμάκωναν τους βομβαρδισμούς. Στις αρχές Μαρτίου 1799, έπειτα από συντονισμένη επίθεση, οι Γάλλοι ζήτησαν διαπραγματεύσεις. Στις 3 Μαρτίου υπεγράφη η παράδοση της Κέρκυρας.
Η κατάληψη του νησιού υπήρξε σημαντική επιτυχία για τη ρωσική ναυτική ισχύ και ενίσχυσε το κύρος του Ουσάκοφ. Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, η απομάκρυνση των Γάλλων από τα Επτάνησα σήμαινε ότι εξουδετερωνόταν ένας δυνητικός κίνδυνος στα δυτικά της σύνορα. Για τους κατοίκους των νησιών, ωστόσο, η εξέλιξη αυτή σήμανε την αρχή μιας νέας πολιτικής φάσης.
Το 1800 ιδρύθηκε η Επτάνησος Πολιτεία, υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου και την προστασία της Ρωσίας. Αν και δεν επρόκειτο για πλήρως ανεξάρτητο κράτος, αποτέλεσε το πρώτο οργανωμένο ελληνικό πολιτικό μόρφωμα της νεότερης εποχής, με σύνταγμα, διοικητικούς θεσμούς και συγκεκριμένη μορφή αυτοδιοίκησης. Η εμπειρία αυτή θα επηρέαζε βαθύτερα τις πολιτικές αντιλήψεις και τις θεσμικές αναζητήσεις στον ελληνικό χώρο τις επόμενες δεκαετίες.
Η 3η Μαρτίου 1799 αντικατοπτρίζει τη θέση των Επτανήσων στο σταυροδρόμι των μεγάλων ευρωπαϊκών ανταγωνισμών και αναδεικνύει τη σημασία του Ιονίου ως γεωπολιτικού κόμβου. Στα τείχη της Κέρκυρας συγκρούστηκαν αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, φόβοι για τη διάδοση της Επανάστασης και στρατηγικά συμφέροντα που υπερέβαιναν κατά πολύ τα όρια ενός νησιού. Η λήξη της πολιορκίας σηματοδότησε το τέλος της γαλλικής παρουσίας, αλλά και την αρχή μιας νέας περιόδου, κατά την οποία ο ελληνικός χώρος θα βρισκόταν ολοένα και συχνότερα στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
