Το 1826 είναι η μοναδική χρονιά κατά την οποία η λέξη «Μεσολόγγι» εμφανίστηκε πολύ συχνότερα στον ευρωπαϊκό Τύπο από τη λέξη «Αθήνα». Το Εργαστήριο Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών του ΕΚΠΑ έχει αποδελτιώσει τον ελληνικό και ξένο Τύπο της περιόδου 1821-1832, έχοντας συγκεντρώσει δεκάδες χιλιάδες δημοσιεύματα σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση. Κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας των δεδομένων παρατηρήσαμε κάτι πολύ ενδιαφέρον: ενώ η λέξη «Μεσολόγγι» δεν αναφέρεται καθόλου στα δημοσιεύματα του βρετανικού Τύπου το 1820 και το 1821, το 1822 έχουμε 124 αναφορές, με θέμα την ηρωική υπεράσπιση της πόλης από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τον Μάρκο Μπότσαρη τους τελευταίους μήνες του 1821.
Οι αναφορές φτάνουν στις 1.321 το 1824, όταν ο λόρδος Μπάιρον, μία διασημότητα της εποχής, εγκαθίσταται και πεθαίνει εκεί. Αλλά το 1825 οι αναφορές φτάνουν τις 2.077 και το 1826 τις 3.080. Ομως και τις χρονιές που θα ακολουθήσουν το Μεσολόγγι έχει σταθερά γύρω στις 500 αναφορές κάθε χρόνο, καθώς έχει γίνει σύμβολο για τους Ευρωπαίους φιλελεύθερους και φιλέλληνες, ιδίως τους Βρετανούς. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η βρετανική κυβέρνηση θα εγκαταστήσει στην πόλη προξενείο αμέσως μετά τη συγκρότηση του ανεξάρτητου ελληνικού βασιλείου. Οι προξενικές υπηρεσίες θα τροφοδοτούν τις βρετανικές αρχές με χρησιμότατες και μέχρι σήμερα άγνωστες ή ανεκμετάλλευτες πληροφορίες για την πόλη και τα περίχωρα. Το Εργαστήριό μας επεξεργάζεται ήδη αυτόν τον πλούτο πληροφοριών.
Στον Τύπο
Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, η Αθήνα την ίδια εποχή έχει 807 αναφορές το 1820, που σχεδόν στο σύνολό τους αφορούν την αρχαία πόλη. Ακόμη και η παρουσία του Μπάιρον στο Μεσολόγγι δεν είναι αρκετή, καθώς το 1824 η Αθήνα έχει ακόμη πολύ περισσότερες αναφορές από το Μεσολόγγι. Ομως το 1826 το Μεσολόγγι θα ξεπεράσει την Αθήνα γιατί όλη η Ευρώπη έχει στρέψει την προσοχή της εκεί. Η κατάσταση θα αντιστραφεί το 1827, καθώς η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη παρακολουθεί τη δραματική πολιορκία και τελικά την παράδοση της Ακρόπολης στους Οθωμανούς. Ομως, ακόμη και η Ακρόπολη δεν θα συγκινήσει τόσο την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη όσο η Εξοδος.
Για τους Ευρωπαίους, όπως και για τους Ελληνες, το Μεσολόγγι μετατρέπεται σε Ιερή Πόλη (όπως τη χαρακτηρίζουν πρώτοι, σχεδόν ταυτόχρονα, δύο σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής Ιστορίας: ο Αναστάσιος Πολυζωίδης και ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας). Αλλά το ενδιαφέρον για το Μεσολόγγι δεν περιορίζεται στην Ευρώπη. Το 1822 οι κάτοικοι των ΗΠΑ μαθαίνουν για πρώτη φορά την ύπαρξη αυτής της μικρής πόλης στη Δυτική Ελλάδα. Το 1826, όμως, βρήκαμε 2.206 δημοσιεύματα σχετικά με το Μεσολόγγι στον αμερικανικό Τύπο (1.711 για την Αθήνα) και από αυτά τα 148 ήταν πρωτοσέλιδα. Στο τεύχος της 21ης Αυγούστου της εφημερίδας Boston Courier, διαβάζουμε τη συγκλονιστική επιστολή που έστειλε στις 18 Απριλίου 1826 από το Ναύπλιο ο μεγάλος Αμερικανός φιλέλληνας Σάμιουελ Γκρίντλι Χάου. Η επιστολή ξεκινάει έτσι:
«Σας γράφω με συντετριμμένη την καρδιά. Το Μεσολόγγι έπεσε. Οι γενναίοι υπερασπιστές του ρίχτηκαν, μέσα στην απελπισία τους, πάνω στις λόγχες των εχθρών τους. Οι γυναίκες και τα παιδιά χάθηκαν στις φλόγες των σπιτιών, που τα πυρπόλησαν με τα ίδια τους τα χέρια. Τα καμένα και ακρωτηριασμένα σώματά τους κείτονται ως αδιάψευστη καταδίκη της ιδιοτελούς αδιαφορίας του χριστιανικού κόσμου.
Αλίμονο! Φοβάμαι πως ο χριστιανισμός έχει εξαφανιστεί από τον κόσμο. Στέλνετε ιεραποστόλους στην Ανατολή και στη Δύση, από τον Βόρειο ώς τον Νότιο πόλο· εκατομμύρια δαπανώνται κάθε χρόνο για τη συντήρηση καλοζωισμένων ιερέων και πλούσιων ιδρυμάτων, ενώ οι δυστυχείς Ελληνες εγκαταλείπονται σε μια μοίρα χειρότερη κι από τη δουλεία κι απ’ τον θάνατο».
Από τα σαλόνια των διανοουμένων μέχρι τις λαϊκές συνοικίες κι από τις σελίδες των εφημερίδων μέχρι τις αίθουσες των κοινοβουλίων, η Ευρώπη παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα την τραγωδία και το μεγαλείο του Μεσολογγίου.
Πολλοί μπορεί να μη γνώριζαν το Μεσολόγγι πριν από το 1821, όμως τώρα το όνομά του βρισκόταν στα χείλη όλων. Οπως παρατήρησε ειρωνικά ένας Βρετανός λόγιος, κανείς στα κλασικά σχολεία του Λονδίνου ή του Παρισιού δεν ήξερε να προφέρει αυτό το «βάρβαρο» τοπωνύμιο, όμως ένας «άσωτος ποιητής» (ο λόρδος Μπάιρον) το είχε κάνει διάσημο πεθαίνοντας εκεί. Δύο χρόνια μετά, η πτώση του Μεσολογγίου φαινόταν σαν το τραγικό επισφράγισμα ενός αγώνα που έμοιαζε από την αρχή καταδικασμένος. Αλλά ακριβώς αυτή η τραγωδία θα γινόταν και το έναυσμα για την τελική αλλαγή στάσης των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Η συγκίνηση που προκάλεσε η Εξοδος του Μεσολογγίου διαπέρασε όλες τις τάξεις και χώρες της Ευρώπης. Λόγιοι και ποιητές ύμνησαν το δράμα των Ελλήνων. Στη Γαλλία, ο νεαρός τότε Βίκτωρ Ουγκώ θα γράψει τα «Ανατολικά» του ποιήματα εμπνευσμένα από τον ελληνικό Αγώνα, αποτυπώνοντας την οργή και τον θαυμασμό της γαλλικής κοινωνίας. Ο μεγάλος ζωγράφος Ευγένιος Ντελακρουά, συγκλονισμένος από την καταστροφή, φιλοτέχνησε τον περίφημο πίνακα «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου».
Λαϊκά θεάματα
Ακόμη και στο ευρύ κοινό το ενδιαφέρον ήταν πρωτόγνωρο. Στην Αγγλία, λαϊκά θεάματα εμπνεύστηκαν από τον ηρωισμό των Ελλήνων. Τον Σεπτέμβριο του 1826, στο Royal Amphitheatre του Λονδίνου διαφημιζόταν ένα φαντασμαγορικό σόου με τίτλο: «Η πολιορκία του Μεσολογγίου, ή η σφαγή των Ελλήνων». Η παράσταση υποσχόταν εντυπωσιακές σκηνές με ιππικούς αγώνες, πυροτεχνήματα και στρατιώτες να μάχονται ενώ παρουσίαζε (όπως ανέφερε η διαφήμιση) «ένα τμήμα της πόλης του Μεσολογγίου υπό το φως των αστεριών, μια πιστή απεικόνιση της φρικτής πείνας που έστειλε τις ευγενέστερες οικογένειες στον θάνατο».
Τα ποιήματα του Ουγκώ – Στη Γαλλία ο νεαρός τότε Βίκτωρ Ουγκώ θα γράψει τα «Ανατολικά» του ποιήματα, εμπνευσμένα από τον ελληνικό Αγώνα, αποτυπώνοντας την οργή και τον θαυμασμό της γαλλικής κοινωνίας.
Η τραγωδία του Μεσολογγίου έδωσε νέα ώθηση στον φιλελληνισμό: από το Παρίσι έως το Βερολίνο διοργανώθηκαν εκδηλώσεις αλληλεγγύης και έρανοι. Οι συνεδριάσεις των φιλελληνικών κομιτάτων πλήθυναν τον καιρό της πολιορκίας. «Μια τεράστια ηθική πίεση, αποτελεσματικότερη για την ελληνική υπόθεση ακόμη κι από τη στρατιωτική», έγραφε ενθουσιασμένος ο Ελβετός φιλέλληνας Εϋνάρδος, «ασκεί πλέον η κοινή γνώμη υπέρ της Ελλάδας».
Σε χώρες όπου υπήρχε κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, το θέμα της Ελλάδας πρωταγωνιστούσε στις κοινοβουλευτικές συζητήσεις. Η βρετανική κοινή γνώμη βρισκόταν, όπως έγραψε αργότερα ο ιστορικός T. Μακόλεϊ, σε «μια από τις περιοδικές κρίσεις ηθικής ευαισθησίας» που τη διακατείχαν.
«Σας ικετεύω…»
Στη Γαλλία, παρά το αυταρχικό καθεστώς της Παλινόρθωσης, οι φωνές υπέρ της Ελλάδας ήταν ισχυρές. Ο φημισμένος συντηρητικός συγγραφέας και πολιτικός Σατομπριάν –άλλοτε υπουργός, πλέον στην αντιπολίτευση– εκφώνησε λόγο στη Βουλή των Ομοτίμων για το Μεσολόγγι, καταδικάζοντας τη φιλοτουρκική ουδετερότητα της κυβέρνησης. Την ίδια περίοδο, τέσσερα ψηφίσματα από συλλόγους πολιτών διαβάστηκαν στη γαλλική Βουλή των Αντιπροσώπων, όλα απαιτώντας να μεσολαβήσει η Γαλλία για να σωθούν οι Ελληνες. «Αν η Βουλή εκπροσωπεί πράγματι τη Γαλλία», έγραφε ένα από αυτά, «ας εισακούσει την παράκληση ενός Γάλλου που την ικετεύει να μεσολαβήσει υπέρ των Ελλήνων».
Η πανευρωπαϊκή «κατακραυγή» είχε αποτέλεσμα. Ηδη στα τέλη του 1826 η Γαλλία εγκατέλειψε τους ενδοιασμούς της και προσχώρησε στη ρωσοβρετανική συνεννόηση. Οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις υπέγραψαν τελικά τη Συνθήκη του Λονδίνου (Ιούλιος 1827), αποφασίζοντας να παρέμβουν από κοινού. Αυτή οδήγησε αργότερα στη ναυμαχία του Ναβαρίνου (Οκτώβριος 1827) και τελικώς στην ελληνική ανεξαρτησία.
Η πτώση του Μεσολογγίου μπορεί να υπήρξε μια μεγάλη στρατιωτική ήττα, όμως αποτέλεσε ταυτόχρονα έναν τεράστιο ηθικό θρίαμβο. Η Ευρώπη συγκλονίστηκε και αφυπνίστηκε. Η θυσία των Μεσολογγιτών έκανε βασιλιάδες και υπουργούς να ακούσουν επιτέλους τη φωνή των φιλελλήνων. «Μερικές φορές οι λαοί έχουν δίκιο και οι κυβερνήσεις οφείλουν να υποχωρούν», παραδέχθηκε αργότερα ένας διπλωμάτης της εποχής, συνοψίζοντας το μάθημα του ελληνικού Αγώνα για τις μεγάλες δυνάμεις.
Το μάθημα του Αγώνα – «Μερικές φορές οι λαοί έχουν δίκιο και οι κυβερνήσεις οφείλουν να υποχωρούν», παραδέχθηκε αργότερα διπλωμάτης της εποχής, συνοψίζοντας το μάθημα του ελληνικού Αγώνα για τις Μεγάλες Δυνάμεις.
Το Μεσολόγγι, ούτε λίγο ούτε πολύ, ενίσχυσε αν δεν δημιούργησε μια κοινή ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα. Το δράμα του έδειξε τη δύναμη της διεθνούς κοινής γνώμης. Για πρώτη φορά άνθρωποι από διαφορετικές χώρες ενώθηκαν σε μια κοινή συναισθηματική και ιδεολογική κινητοποίηση υπέρ ενός λαού που αγωνιζόταν για την ελευθερία του. Αυτή η παγκόσμια συγκίνηση προοικονομεί τον ρόλο που θα παίξουν στο μέλλον οι λαοί στην άσκηση διεθνούς πίεσης για ζητήματα δικαιοσύνης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Σε συνεργασία με τον συνάδελφο, επ. καθηγητή Οθωμανικής Ιστορίας στο ΕΚΠΑ, Σουκρού Ιλιτζάκ, ετοιμάζουμε έναν τόμο που θα περιέχει μερικά από τα άγνωστα κείμενα της εποχής προερχόμενα από τα οθωμανικά, τα βρετανικά, τα γαλλικά, τα ιταλικά και τα ελληνικά αρχεία. Ο τόμος αυτός (που θα εκδοθεί με τη στήριξη του Δήμου Μεσολογγίου και των ΓΑΚ και βασίζεται στη δουλειά νέων ιστορικών που εργάζονται στο Εργαστήριο) θα αναδείξει πλήρως την επίδραση αυτής της κορυφαίας στιγμής της Ελληνικής Επανάστασης στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα.
Ο κ. Αριστείδης Ν. Χατζής είναι καθηγητής στο ΕΚΠΑ και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών (historyofideas.gr). Το βιβλίο του «Ο Ενδοξότερος Αγώνας: η Ελληνική Επανάσταση του 1821» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. Ευχαριστεί τις ιστορικούς Φωτεινή Δαρκαδάκη και Μαρία Θεοτοκάτου για την πολύτιμη βοήθειά τους.
